Սփիւռքի Հայ Դպրոցի Առաքելութիւնը

Տարիներ առաջ Ֆրանսայի հայկական վարժարաններէն մին այցելած էի: Պետութեան պահանջած պայմանները լրացնող թոշակառու դարձած տնօրէնուհին, մեքենագրուած քանի մը էջեր դրօշակի պէս պարզելով, ըսաւ հետեւեալը.

– Ա՛յս է դպրոցին նպատակը:
Ֆրանսայի Հանրապետութեան լեզուն ֆրանսերէնն է, որուն շուրջ կը հիւսուի ազգային միութիւնը: Օրինակելի եւ բնական:

Երկրի կրթական նախարարութիւնը ունի մշակուած ծրագիր, բոլոր դպրոցներուն համար, որ կը ճշդէ, թէ մանուկը յաջորդական տարիներու ընթացքին ինչպէ՞ս եւ ո՞ր աստիճանական զարգացումով պիտի սորվի լեզուն:

Այս ընելը անհրաժեշտ է, բայց այդ ընելու համար հայկական վարժարանի կարիք չկայ:

Երբ բազմապիսի դժուարութիւններու կուրծք տալով` հայկական վարժարան կը հիմնուի եւ կը պահուի, պէտք է ենթադրել, որ դրօշակի պէս պարզուած երեք էջերու վրայ սահմանուած ծրագրէն տարբեր նպատակ կը հետապնդուի:

Այս տարբերն է հայ դպրոցին նպատակը, որ չի հակասեր այդ երեք էջերով սահմանուածը, բայց կը ճշդէ հայ դպրոցին առաքելութիւնը, զոր պէտք է բացատրել եւ վերածել իսկական համոզումի:
Հայ Դպրոցի Ռազմավարական Խնդիրը
Հայ դպրոցի ռազմավարական խնդիրը, ընդհանուր բնութագրումով, հայեցի կրթութիւնն է: Այս բնութագրումը, յաճախ անբովանդակ կրկնութիւններու պատճառով, գեղեցիկ խօսք դարձած է, հանդէսներու եւ հանդիսութիւններու զարդ, ուր հայերէնը համեմ է:
Հայրենահանուածներու առաջին սերունդները աւանդութիւն շարունակեցին, դեռ մերուած չէին իրենց նոր միջավայրին: Այսինքն հայը դեռ չէր կաղապարուած իր կայք հաստատած երկրի բնակիչի քաղաքացիութեան կաղապարին մէջ: Այսօրուան կացութիւնը չէին կրնար երեւակայել:
Սփիւռքի առաջին շրջանին մարդիկ հայախօս էին, հայերէն թերթէն եւ գիրքէն կը ստանային իրենց պատկանելիութեան սնունդը, իրենց գաղթականի կացութիւնը ժամանակաւոր կը համարէին: Հայրենահանման յաջորդող երրորդ կամ չորրորդ սերունդն է այսօրուան երիտասարդութիւնը, որ հասակ առած է առանց հայերնի հող ունենալու իր ոտքին տակ, առանց ապրած ըլլալու անոր անմիջականութիւնը եւ` անխուսափելիօրէն միջավայրէն ստացած ըլլալով շրջապատի բարքերը եւ մշակոյթը:
Հայ դպրոցը չի կրնար անգիտանալ այս տուեալները: Բայց հայ ազգային վերապրումի, տոկալու եւ տեւելու խնդիր ունի հայ ժողովուրդը, եւ այս ճիգին քուրան հայեցի դաստիարակութիւնն է, ընդհանուր տարազ մը, որուն բովանդակութիւնը նախ կը կարօտի ոչ զգացական սահմանումի եւ յստակացման, եւ ապա զայն իրականացնելու կոչուած ռազմավարութեան ու մարտավարութեան:

Հայեցի դաստիարակութիւնը աւելի ճիշդ պիտի ըլլար, նոր սերունդներուն համար, սահմանել որպէս հայացման ընթացք, քանի որ, եթէ ձեռնածալ նստինք եւ բաւարարուինք յիշատակներ ու կիրակնօրեայ հայկական խոհանոց որոճալով, հայացում տեղի չ՛ունենար, այլ` օտարացում, նոյնիսկ եթէ դեռ ժամանակ մըն ալ մենք մեզ մխիթարենք յայտարարելով, որ ծագումով հայ ենք եւ` հայասէր:
Հայեցի դաստիարակութիւնը սնամէջ խօսք կ՛ըլլայ, եթէ չճշդենք անոր միջուկը, որ նախ հայերէնն է, քանի որ լեզուն ազգի մը միութեան հասարակ յայտարարն է, որ ո՛չ տեսութիւն է եւ ո՛չ ալ ճառ:

Բանաստեղծները արտակարգ շնորհը ունին խիտ տարազի մէջ գրկելու էական մտածումներ եւ զգացումներ: Մուշեղ Իշխան այնքա՜ն խոր ու պարզ կերպով կ՛ըսէ, որ` «Հայ լեզուն տունն է հայուն աշխարհի չորս ծագերուն / Ուր կը մտնէ ամէն հայ իբրեւ տան տէր հարազատ»: Հայը, անկեղծութեամբ, եւ առանց խուսանաւելու, պահ մը կանգ պէտք է առնէ եւ մտածէ այս իմաստութեամբ:
Ղեկավարութիւնները իրենք այս մտային մարզանքը պէտք է ընեն, եւ ընեն այնպէս, որ ժողովուրդն ալ այդ ընէ, ինչպէս, ամէն օր «ճոկինկ» կ՛ընեն:

Արդարեւ, աշխարհի չորս ծագերուն ոչինչ ունինք որպէս հասարակաց հարազատութիւն` բացի լեզուէն, որուն մէջ կը գտնուին պատմութիւնը, անցեալը, հայրենիքը: Փորձեցէ՛ք լսել` «Ես իմ անուշ Հայաստանի արեւահամ բառն եմ սիրում»-ը… Հայերէնը ներծծուած է «արեւահամ» հայրենիքով եւ զայն դարձուցած է «արեւահամ» իր բառ-երանգով:

Այս ապրում-գիտակցութիւնը, առանց սեթեւեթի, առանց մարդորսական կեղծիքի, պարտի առաջնորդել «հայեցի դաստիարակութիւնը», որ հայ դպրոցի ռազմավարական ըմբռնումը պարտի ըլլալ, այլապէս կը խրինք դպրոց ունենալու եւ հպարտանալու ջոջական խայտառակութեան մէջ:

Հայերէնի Ուսուցումը, Իւրացումը Եւ
Գործածութիւնը Անքակտելի Մասերն Են
Հայ Ազգային Ռազմավարութեան

Պարզ իրողութիւն մը կայ, որ միշտ ի մտի պէտք է ունենալ: Սփիւռքը հետեւանքը եղաւ Արեւմտահայաստանի բռնագրաւման եւ վերապրողներու հայրենահանման: Կը խօսինք Ցեղասպանութեան մասին, բայց կը մոռնանք ժողովուրդին համար պատահած եւ տեւող կացութիւնը:

Ժողովուրդ մը հայրենահան եղաւ` կորսնցնելով հայրենիք եւ ան աստիճանաբար կը խորթանայ իր մշակոյթին եւ ինքնութեան յարաբերաբար:

Արեւմտահայ ժողովուրդի եւ անոր շարունակութիւնը հանդիսացող սփիւռքի համար, մշակոյթի պարագային, առանցքային նշանակութիւն ունէր եւ ունի, լեզուն` արեւմտահայերէնը, որ ցարդ սփիւռքի ինքնութեան եւ տեւականացման գլխաւոր ազդակն էր: Զանազան պատշաճեցումներ, ոչ անպայման դրական, արեւմտահայերէնի շիջման պատճառ են:

Ճիշդ է որ Հայաստանէն տեղի ունեցած եւ շարունակուող զանգուածային աղէտ-արտագաղթը նոր կացութիւն ստեղծած է, սակայն գոյատեւման եւ Արեւմտահայաստանի տիրութեան պայքարը կ՛ենթադրէ սփիւռքի ինքնուրոյն նկարագրի պահպանումը, եւ այդ կարենալ ընելու համար որակաւոր արեւմտահայերէնը պէտք է ուսուցանել եւ դարձնել գործածական հաղորդակցական լեզու` իր դասական մեսրոպեան ուղղագրութեամբ:

Այսինքն զանազան պատճառ-պատրուակներով եւ զգացականութեան տուրք տալով` այս հիմնական ռազմավարութենէն պէտք չէ հրաժարիլ, որ ազգի իրաւունքի վերականգնումին համար առանցքային նշանակութիւն ունի: «Ղեկավարութիւններ»-ը, երբ կը դադրին այս իրականութիւնը լիովին ըմբռնելէ եւ ըստ այնմ գործելէ, շեփորուած ցեղասպանութեան չարիքը կը շարունակեն, օր մըն ալ անոր լրացման հասնելու համար, երբ անխորք եւ անինքնութիւն ամբոխ կազմուի:

Հայերէնի ուսուցումը դպրոցներու մէջ, եւ ընդհանրապէս հայեցի կրթութիւնը, անիմաստ եւ անբովանդակ կը դառնան, եթէ հեռանկարային ծրագրի մը իրակացման չձգտին: Այս աշխատանքը «սիրողական» միջոցներով կարելի չէ իրականացնել: Անհրաժեշտ են գիտութիւն, որակ եւ հաւատք, միաժամանակ, որոնք աստիճանաբար պէտք է որ ընդգրկուին զանգուածին կողմէ:

Յաճախ կ՛անտեսենք կարեւոր ազդակ մը: Հայերէնի ուսուցում եւ հայեցի կրթութիւն կը յաջողին, եթէ ծնողները ընդունին հետապնդուած նպատակին ազգային կարեւորութիւնը եւ ունենան իրենց ներդրումը, որ հոլովուած զոհողութենէն աւելին է: Առաջին հերթին, ի հարկէ, իրենց զաւակները յանձնելով հայ դպրոցին, եւ ապա, իրենց կարգին, հայերէնը դարձնելով, իրենց զաւակներուն հետ, հաղորդակցական լեզու, տան մէջ պահելով հայերէն գիրքի եւ հայերէն թերթի տիրական ներկայութիւնը: Այս ցանկութիւնը իրականացնել դժուար է, երբ ծնողները հայախօս չեն, կամ չեն տիրապետեր հայերէնի: Յաջողելու համար յատուկ կերպով պէտք է զբաղիլ ծնողներով, որպէսզի ընտանիքը դառնայ իրապէս օգնական հայ դպրոցի առաքելութեան: Կարելի է բազմաթիւ առաջարկներ ընել: Ծնողներու համար կազմակերպել յատուկ հանդիպումներ, չեմ համարձակիր ըսել` դասընթացք, հերթական դրութեամբ անոնց ղրկել աշակերտներու իրականացուող ծրագրին ամփոփ բացատրութիւնները եւ ընթացիկ բառապաշարը, որպէսզի ան կրկնուի օրուան ընթացքին: Խորհրդակցութիւններու ճամբով այս աշխատանքը կարելի է ծրագրել եւ ըստ կարիքի պատշաճեցումներ գտնել:

Միշտ նոյն ծիրէն ներս, ե՛ւ ծնողներուն, ե՛ւ աշակերտներուն, ընդհանրապէս հայ մարդոց, տալ մեր պատմութեամբ եւ կարողութիւններով հպարտ ըլլալու գիտակցութիւն` դուրս գալով Ցեղասպանութեան յիշեցման եւ պարտութեան տխրութիւններէն, ցոյց տալ մեր պատմութեան եւ մեր ժողովուրդի դրական եւ փայլուն երեսները: Այս մասին խօսած է մեր պատմահայր Մովսէս Խորենացին, երբ ըսած է, որ թէեւ փոքր ածու մըն ենք, բայց հոն կան նաեւ մեծագործութիւններ:

Ի հարկէ` մեր ածուին մէջ կան մեծագործութիւններ, որոնք տարբեր են այլոց աւազանին մէջ հոսած հայ տաղանդի բարիքէն:
Կարգ մը երկիրներու մէջ, ինչպէս է որ պարագան, օրինակ, Ֆրանսայի եւ Լիբանանի, պաքոլորէայի քննութեան ներկայացուած պարզունակ հայերէնը հարկ է վերարժեւորել` առաջին հերթին ձեռնարկելով լուսաբանական աշխատանքի, լրատուամիջոցներով, հանդիսութիւններու ընթացքին, եկեղեցիի խորանէն, որպէսզի աշակերտները քննութեան տարին չսկսին բաներ մը սորվիլ յաւելեալ նիշ ապահովելու համար: Անոնք, որոնք տեսած են պաքալորէայի հայերէն քննութեան ներկայացնողներու մեծ մասին թուղթերը, կրնան վկայել «խեղճութեան» մասին: Այս հետաքրքրութեան եւ որակի կողքին, նոյնքան կարեւոր է զանգուածը գիտակցութեան բերել, որ հայերէնի քննութեան պատրաստուելով` սերունդը ինքնութիւն կը նուաճէ:

Պաքալորէայի քննութեան հայերէնը որպէս առարկայ ունենալը իրաւունք է, որ կրնայ տեւել այնքան ատեն, որ այդ քննութեան ներկայացող թեկնածուներ ըլլան: Ի՞նչ կ՛ըսեն թիւերը: Այսինքն այդ թեկնածուներու թուաքանակի նուազումը պատճառ կ՛ըլլայ այդ իրաւունքը կորսնցնելու: Այս պարագային եւս մնայուն կերպով լուսաբանական եւ քարոզչական աշխատանք պէտք է տանիլ, հաղորդակցական բոլոր միջոցներով: Չի բաւեր իրաւունք պահանջել, հարկ է տէր ըլլալ ձեռք բերուած իրաւունքին:

Հայերէնի ուսուցումը կը բախի լուրջ, բայց ոչ` անյաղթահարելի դժուարութեան մը: Հետզհետէ նուազող հայախօս ընտանիքներու զաւակներուն հայերէն սորվեցնել կրկնակի դժուար է: Իսկ այդ դժուարութիւնը աւելի տեսանելի կ՛ըլլայ, երբ նոյն խումբին մէջ կը գտնուին հայախօսներ եւ ոչ հայախօսներ, եւ ի հարկէ, տիրապետող կ՛ըլլայ օտարախօսութիւնը: Հայ դպրոցը իր արդէն դժուար հաւասարկշռուող ծախսերը ստիպուած է բազմապատկել բոլորին տալու համար հայերէնը եւ հայեցի կրթութիւնը: Այս տուեալ դպրոցի պատասխանատուներուն պարտականութիւնը չէ միայն, այլ ան պէտք է ըլլայ համահամայնքային եւ համազգային, նոյնիսկ երբ դպրոցական տարիքի զաւակ չունինք:

Հայերէնի Ուսուցումը, Հայեցի
Կրթութիւնը Եւ Հայ Ուսուցիչը
Հարկ է արժեւորել հայերէնի ուսուցիչները: Այս արժեւորումը բարոյախօսական ճառով չի սահմանափակուիր: Անոնց կեանքի պայմանները իրապէս բաւարարող պէտք է ըլլան, մեր ակնկալութիւններուն համեմատութեամբ: Իր վիճակէն գոհ հայերէնի ուսուցիչը աւելի լաւ արդիւնք կու տայ: Այս մտածումը յաճախ կը բացակայի: Անոնց հարկ է ընծայել կատարելագործման դիւրութիւններ, վկայականներու եւ սահուն արեւմտահայերէնի տիրացման պայմաններու ստեղծումով:

Ի հարկէ դպրոցները ունին իրենց մտահոգութիւնները` աշակերտներու թիւ, պիւտճէ, պատրաստուած ուսուցիչներու հարց, բայց ի՛նչ ալ ըլլան դժուարութիւնները, հայ դպրոցի առաքելութեան նպատակը երբեք երկրորդական մակարդակ պէտք չէ դասել: Հայ տղաքը կեանքի մէջ յաջողութեան պէտք է պատրաստել, ինչ որ կարելի է ընել նաեւ հայկական վարժարանէ հրաժարելով:
Բայց միաժամանակ հայ դպրոցի յաջողութիւնը պէտք է չափել հայ սերունդի պատրաստութեամբ, տղաք, որոնք հայերէն գիտնան, հայոց պատմութիւն գիտնան, եւ մանաւանդ հայ կեանքի մէջ ունենան դրական մասնակցութիւն եւ ներդրում, որպէսզի համայնքները իրենք զիրենք մատակարարեն հայօրէն պատրաստուած մարդուժով, որպէսզի անոնք տոկան եւ տեւեն հայկական դրոշմով:
Պիտի յաջողի՞նք այս մտահոգութիւններէն բխած հարցերու դրական լուծումը դարձնել համազգային առաջադրանք:

                                                                                                                                                                  Յակոբ Պալեան

Կարդացէք նաև

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Facebook Iconfacebook like buttonTwitter Icontwitter follow button