Հայոց Ցեղասպանութիւնը Վերապրածներու Վկայութիւններուն Եռհատոր Բացառիկ Աշխատութիւնը Պատրաստ Է

0
63

Հայաստանի ազգային արխիւը Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեայ տարելիցին ընդառաջ կը շարունակէ հրատարակել եւ միջազգային հանրութեան դատին յանձնել կարեւոր եւ եզակի փաստաթուղթեր: Արդէն պատրաստ է «Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան Թուրքիայում: Վերապրածների վկայութիւններ: Արխիւային փաստաթղթեր» եռահատոր աշխատութիւնը, ուր կը ներկայացուին Հայոց Ցեղասպանութեան վերապրածներու` 1916 թուականին տուած վկայութիւնները: Այս մասին «Արմենփրես»-ին նշած է Հայաստանի ազգային արխիւի տնօրէն Ամատունի Վիրապեան:

Անդրկովկասի տարածքին, ինչպէս նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի այն հատուածներու մէջ, որոնք արդէն գրաւուած էին ռուսական բանակին կողմէ` 1916-17 թուականին իրականացուած է այսօրուան ընկալումով ծրագիր մը, որուն նպատակն էր պարզել, թէ ինչ կատարուած էր Արեւմտեան Հայաստանի մէջ 1915-ին: «Երբ հայկական կամաւորական ջոկատները եւ ռուսական բանակն ազատագրում էին հայկական տարածքները, տեսնում էին, որ արդէն այդտեղ հայ չի մնացել կամ մնացել էին շատ քիչ թուով մարդիկ: Եւ մի շարք մտաւորականներ մշակել էին հարցացուցակ, որի միջոցով պարզում էին, թէ հայկական գիւղը մինչեւ տուեալ իրադարձութիւնն ինչքան բնակչութիւն, եկամուտ ունէր, ովքեր էին ապրում: Ինչքան զինուոր է գնացել կռուի, ինչ են եղել, երբ սկսուեց կոտորածը, տեղահանութիւնը, ովքեր էին մասնակցում, ովքեր փրկուեցին, ինչպիսին է 1916 թուականին գիւղի վիճակը»,- ներկայացուցած է Ամատունի Վիրապեան:

Ազգային արխիւի տնօրէնին խօսքով` ասոնք հաւաստի տեղեկութիւններ են, քանի որ գրի առնուած են մէկ տարի ետք, երբ մարդոց յիշողութիւնները թարմ էին, կը յիշէին ոճրագործութիւն իրականացնողներուն անունները: Վկայութիւններէն կը պարզուի, որ իրականացնողները եղած են թուրք պաշտօնեաներ, ոստիկանապետներ, գաւառապետներ, նահանգապետներ, համիտէական ջոկատներ, քրտական խուժան, չերքէզներ: Եռահատորին առաջին հատորը կը պատմէ Վանի նահանգի մասին, որ բաժանուած է ըստ գաւառներու, որոնք ալ` ըստ գաւառակներու: Երկրորդը կը վերաբերի Պիթլիսի նահանգին, որուն մէջ կը մտնէր Մանազկերտը, Մուշը, Սասունը, Պիթլիսը: Այստեղ ալ նոյն սկզբունքը կը գործէ: Երրորդ հատորը կը վերաբերի Արեւմտեան Հայաստանի միւս տարածաշրջաններուն` Խարբերդին, Տիգրանակերտին, Տրապիզոնին: Գիրքը ունի տեղեկատու համակարգ, բոլոր բնակավայրերը բացատրուած են թէ ուր կը գտնուին, մարդոց մասին հնարաւորին տեղեկութիւններ կան, իսկ անհասկանալի բառերը կարելի է գտնել օտար կամ բարբառային բառերու բառարանին մէջ:

Յառաջիկային կը տպագրուին նաեւ աշխատութեան 4-րդ եւ 5-րդ հատորները, որոնք կը վերաբերին Կիլիկիոյ եւ Օսմանեան կայսրութեան այն տարածքներուն, որոնք Արեւմտեան Հայաստանի սահմաններուն մէջ չէին: «Աշխատութիւնը, իրօք, բացառիկ նշանակութիւն ունի, քանի որ այստեղ մարդն է ներկայացւում իր ապրումներով, պատկերում ցաւերը, կրած տառապանքները եւ հրաշքով փրկուելը: Մարդը, ով իրաւունք ունէր ապրելու, ոչնչացուեց միայն նրա համար, որ եղել է ազգութեամբ հայ եւ քրիստոնեայ»,- յիշեցուցած է ան:

Ազգային արխիւի տնօրէնը շեշտած է, որ իրաւական առումով ան ունի մեծ նշանակութիւն, քանի որ այդ վկայութիւնները գրի առնուած են մէկ տարի ետք, երբ խօսք չկար դեռ Հայոց Ցեղասպանութեան մասին: Փաստաթուղթերը կրնան ներկայացուիլ միջազգային գիտաժողովներուն, հանդիպումներուն: Գիրքը յառաջիկային կը թարգմանուի թրքերէն, ռուսերէն եւ անգլերէն, պիտի ըլլայ նաեւ գիրքերուն ելեկտրոնային տարեբրակը:
Հայաստանի ազգային արխիւը կը նախատեսէ տպագրել նոր աշխատութիւններ եւս: 1918 -ին Յովհաննէս Թումանեանի նախագահութեամբ ստեղծուած է յանձնախումբ, որ փորձած է բացայայտել հայ ժողովուրդի կրած վնասները Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին: Լրացուած է 29 հազար քարտ, որը կը տպագրուի 20-22 հատորով: Ստեղծուելու է նաեւ շտեմարան այն մարդոց անուններու, որոնք Հայոց Ցեղասպանութեան զոհ դարձած են:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here