ՍԵՒՐԷՆ 98 ՏԱՐԻ ԵՏՔ, ԴԱՄՈԿԼԵԱՆ ՍՈՒՐԸ ԿԱԽՈՒԱԾ ԿԸ ՄՆԱՅ ԹՈՒՐՔԻՈՅ ՎՐԱՅ

0
196

98 տարի  առաջ այս օրերուն, Փարիզի մօտակայ՝  Սեւրի  գործարաններէն մէկուն մէջ, պատմական համաձայնութիւն մը կնքուեցաւ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն յաղթական դուրս  եկած դաշնակից պետութիւններուն եւ պարտութիւն կրած  թրքական կառավարութեան միջեւ:  Ժողովուրդներու պատմութեան մէջ ծանօթ՝  Սեւրի դաշնագրին  յատկանշական յօդուածներէն մէկը այն էր, որ  Հայաստանի Հանրապետութիւնը իբրեւ  մասնակից  եւ ստորագրող կողմ՝   «Տէ Եուրէ»  կը ճանչցուէր խորհրդաժողովին մասնակցող եւ  ստորագրող բոլոր  պետութիւններէն:

Սեւրի  դաշնագրին համաձայն, պարտութիւն  կրած Թուրքիոյ  պիտի մնար Պոլիսը եւ անոր շրջակայքը:  Թուրքիոյ  նեղուցները  պիտի անցնէին միջազգային  հսկողութեան տակ:  Թուրքիա պիտի հրաժարէր Պուլկարիոյ, Եգիական ծովու   կղզիներուն, Կիպրոսի, Եգիպտոսի եւ  արաբական հողերու գերիշխանութենէն: Վերջիններս,  Ազգերու  Լիկայի (ՄԱԿ-ի նախատիպարը)  որոշումով կը  յանձնուէին  Բրիտանիոյ եւ Ֆրանսայի  հոգատարութեան:

Սեւրի  Դաշնագրին մէջ  Հայաստանին առնչուող հատուածները  տեղ գտած էին 88- 93-րդ  յօդուածներուն տակ: Թուրքիա, Հայաստանը  պիտի ճանչնար իբրեւ անկախ եւ ազատ պետականութիւն: Երկու  պետութիւնները կը համաձայնէին Տրապիզոնի, Պիթլիսի,Վանի եւ Էրզրումի  նահանգներուն սահմաններուն  ճշդումը  լիազօրել  Միացեալ  Նահանգներու նախագահին եւ վաւերական   ճանչնալ անոր որոշումը:  Թուրքիա  կ’ընդունէր Հայաստանին  դէպի ծով ելք տալու  Միացեալ Նահանգներու միջնորդութիւնը: Միացեալ  Նահանգներու նախագահ  Վուտրօ  Ուիլսըն, Նոյեմբեր 1920-ին, իր  յանձնարարականը   ներկայացուց  եւրոպական  պետութիւններուն:  Նախագահ  Ուիլսընի համաձայն,   Հայաստան պիտի ստանար  Վանի եւ Պիթլիսի  նահանգներուն երկու  երրորդը,  Էրզրումը՝ գրեթէ ամբողջութեամբ,  Տրապիզոնի մեծ մասը, ներառեալ անոր նաւահանգիստը: Հայկական անկախ  պետութիւնը պիտի ունենար  160  հազար քառակուսի քիլոմեթր  տարածութիւն:

Ատրպէյճանի, Հայաստանի եւ Վրաստանի միջեւ սահմանային տարակարծութիւնները պիտի  կարգաւորուէին երեք պետութիւններուն միջեւ  ուղղակի  բանակցութիւններու  միջոցաւ, այլապէս՝  յատուկ  յանձնաժողովի  մը  օգնութեամբ: Դաշնագիրը հաստատեց, որ   Հայաստան, Վրաստան, Ատրպէյճան եւ Իրան՝ Պաթումի նաւահանգիստին  միջոցաւ ազատ  մուտք պիտի ունենան դէպի Սեւ ծով:

Սեւրի Դաշնագիրը կնքուած   օրերուն, քաղաքական բառարանին մէջ  տակաւին տեղ  չէր գրաւած  ցեղասպանութիւն եզրը:  Դաշնակիցները՝« զարհուրելի  ոճիրներ» բնութագրութիւնը կու տային  հայ ժողովուրդին  դէմ կազմակերպուած եւ  գործադրուած ցեղասպանութեան: Սեւրի  Դաշնագիրը  յատկանշական  յօդուած մը բանաձեւեց  այս մասին, որուն անհրաժեշտ  գնահատականը   չենք  տուած առ այսօր.« Պատերազմի ժամանակ (խօսքը Առաջին Համաշխարհային  պատերազմի մասին է),  Թուրքիոյ մէջ մարդոց նկատմամբ կատարուած վայրագութիւններուն  պատճառած չարիքն առաւելագոյն չափով  գաւելու համար  օսմանեան կառավարութիւնը կը պարտաւորուի իր եւ  օսմանեան իշխանութիւններու կողմէ ցոյց  տալ ամէն տեսակ աջակցութիւն՝ 1 Նոյեմբեր 1914-էն ետք անհետացած, առեւանգուած, ներկալուած  եւ ազատազրկուած իւրաքանչիւր ցեղի եւ  իւրաքանչիւր  կրօնի մարդոց որոնելու եւ ազատելու համար»:  Իսկ  «Պատիժներ»   ենթագլուխին տակ.« Թրքական կառավարութիւնը կը  ճանչնար Դաշնակից պետութիւններու  իրաւունքը՝ ռազմական ատեանին յանձնելու պատերազմի  օրէնքներն ու կանոնները խախտած   յանցագործները, կը  համաձայնէր նաեւ  յանձնել այն անձերը, ինչպէս եւ անոնց  կատարած ոճրագործութիւններուն մասին վերաբերող տեղեկութիւններն ու փաստաթուղթերը «… Այդ անձիք պատասխանատու են կատարուած  ջարդերու  համար  այն ժամանակ, երբ  երկիրը կը գտնուէր պատերազմական  վիճակի մէջ, այն տարածքներուն մէջ, որոնք կը կազմէին  թրքական  կայսրութեան մասը՝ 1 Օգոստոս 1914»ին: Դաշնակիցները լիազօրուած էին  ատեան նշանակել այդ  անձերուն համար: Փաստօրէն  Թուրքիա կ’ընդունէր  Ցեղասպանութեան  պատասխանատուութիւնը:

Դժբախտաբար  Սեւրի  դաշնագիրը մնաց  թուղթի  վրայ:  Սուլթանական եւ  քեմալական Թուրքիաները  ոչ միայն  մերժեցին  ճանչնալ, այլ նաեւ  կանխող  միջոցներու դիմեցին:  Մեր   բոլոր դաշնակից բարեկամները, հակառակ իրենց  մարդասիրական  ելոյթներուն,  ճակատագրական պահուն   չդրսեւորեցին  հայ  ժողովուրդը պաշտպանելու  վճռակամութիւն: Սեպտեմբեր  1920-ի վերջաւորութեան թրքական բանակը յարձակողականի անցաւ:  Հայկական  բանակը կրեց  յաջորդական պարտութիւններ:

Քեմալական  Թուրքիան  շահագործելով Արեւմուտքի  եւ    համայնավար Ռուսիոյ   հակասութիւնները պահանջեց   վերանայիլ Սեւրի  դաշնագիրին  յօդուածները:

16 Մարտ  1921-ին՝  Մոսկուայի եւ  13 Հոկտեմբերին՝ Կարսի  համաձայնագիրներով   որոշուեցաւ Խորհրդային Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ սահմանը:  Նոյն տարուան Յունուարին, Փարիզի մէջ, Դաշնակիցներու Գլխաւոր Խորհուրդի   նիստին ընթացքին, Ֆրանսա պաշտօնապէս պահանջեց  վերանայիլ Սեւրի  դաշնագիրը:  1921-ին, Լոնտոնի  խորհրդաժողովին ընթացքին « Հայկական անկախ  պետութիւն» եզրը    փոփոխութեան  ենթարկուեցաւ «  Թուրքիոյ  տարածքին մէջ «Հայկական Ազգային Օճախ» ստեղծելու մասին» վերացական ձեւակերպութեան, որ  Լոզանի  խորհրդաժողին ընթացքին ընդհանրապէս  ջնջուեցաւ…:

Սեւրի  դաշնագիրը, անոր նախորդող Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովը եւ յաջորդող  Կարսի, Մոսկուայի, Լոնտոնի  եւ Լոզանի խորհրդաժողովները յստակ ապացոյց  են, որ Հայաստանը   կեր  դարձած էր  Թուրքիան  սիրաշահելու՝ դաշնակիցներու  եւ խորհրդային Ռուսիոյ  հակամարտութեան մէջ:

Սեւրի  դաշնագիրը   մինչեւ օրս միջազգային   ընտանիքին կողմէ կը մնայ հայկական հարցի լուծման ամենաարդար   հաստատագիրը: Սեւրի  դաշնագիրէն  քաղելիք  մեր գլխաւոր    դասը պիտի  ըլլայ  վստահիլ սեփական ուժերուն: Միշտ  յիշենք  մեծ հայասէր  Եոհան Լեփսիուսի հետեւեալ խօսքերը.« Քանի տակաւին  չէ լուծուած Հայկական Հարցը, անիկա  Դամոկլեան սուրի նման պիտի   ճօճուի Թուրքիոյ գլխուն վրայ…»:

Հայկական  Հարցը լուծելու համար անհրաժեշտ է  զօրանալ   հայրենի  հողին վրայ: Կասեցնել  արտագաղթը, վերականգնել  ժողովուրդ-պետութիւն վստահութիւնը  եւ կառուցել ընկերային արդարութեան վրայ  յենած  հզօր պետականութիւն:

ԱՀԱՐՈՆ  ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here