Թուրքիա Կը Ճնշէ Ոչ-Մահմետական Առաջնորդներու Վրայ, Որպէսզի Պնդեն, Թէ Իրենք Ճնշումի Չեն Ենթարկուիր

0
181

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈՒՆԵԱՆ

Վերջին յօդուածներէս մէկուն մէջ գրած էի Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարարութեան կրօնական ազատութիւններուն նուիրուած տարեկան զեկոյցին մասին, որուն մէջ կը նշուի. «Թուրքիոյ մէջ բոլոր կրօնական խումբերը, բացի սիւննի մահմետականներէ, կը տառապին խտրականութենէ եւ հալածանքներէ…: Կրօնական փոքրամասնութիւնները կ՛ըսեն, որ կը շարունակեն դժուարութիւններ ունենալ հանրային դպրոցներու մէջ՝ պարտադիր (իսլամ) կրօնի դասերէ ազատ մնալու, պաշտամունքի վայրերու գործածման կամ բացման, ինչպէս նաեւ հողի ու սեփականութեան վէճերու լուծման հարցով: Կառավարութիւնը սահմանափակած է կրօնական փոքրամասնութեան խումբերու ջանքերը իրենց հոգեւորականներու պատրաստման գծով…»:

Զեկոյցի հրապարակումէն անմիջապէս ետք Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարարութիւնը հերքեց զայն՝ կրօնական իրաւունքներու փաստագրուած խախտումները կոչելով «որոշ անհիմն պահանջներու կրկնութիւն»:

Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան ջանաց աւելի խիստ ձեւով հերքել Ամերիկայի արտաքին գործոց նախարարութեան մեղադրանքները ընդդէմ Թուրքիոյ, թէեւ ան սովորաբար կ՛անտեսէ Թուրքիոյ քաղաքացիները, ինչպէս նաեւ փոքրամասնութիւնները, նոյնիսկ ամերիկացները, ինչպէս՝ պատուելի Էնտրու Պրանսընի մարդկային իրաւունքներու աղաղակող խախտումներուն մասին բոլոր բողոքները: Էրտողան անմիջապէս հրամայեց իր օգնականներուն՝ միացեալ յայտարարութիւն պատրաստել Թուրքիոյ բոլոր ոչ-մահմետական առաջնորդներու ստորագրութեամբ՝ պնդելու համար, որ իրենց կրօնական իրաւունքները չեն խախտուիր: Եւ որովհետեւ այդ ոչ-մահմետական առաջնորդները պատանդներ են Թուրքիոյ մէջ, անոնց ոչինչ կը մնար ընելու, բացի ստորագրելէ այդ դիմումը, զոր անոնց համար պատրաստած էր Թուրքիոյ կառավարութիւնը։

Թէեւ մեզի համար դիւրին է քննադատել ազգային փոքրամասնութիւններու այս առաջնորդները՝ իրենց հանդէպ կիրարկուող ճնշումները թաքցնելու յանցանքով, սակայն պէտք է հաշուի առնել այն հանգամանքը, որ անոնք կ՛ապրին դաժան վարչակարգի մը տակ, որ առանց վարանելու կրնայ ձերբակալել եւ խոշտանգել ոչ միայն կրօնական առաջնորդները, այլ նաեւ անոնց համայնքներու անդամները:

Մենք պէտք է նոյնիսկ գոհ ըլլանք, որ նախագահ Էրտողան, հակառակ իր բռնապետական բնաւորութեան, ցուցաբերած է բացառիկ նրբազգացութիւն՝ իր երկրին դէմ եղած մեղադրանքներուն նկատմամբ եւ գնահատած է ոչ-մահմետական առաջնորդներու ստորագրած միացեալ յայտարարութիւնը՝ մտածելով, որ այդ մէկը կ՛օգնէ Թուրքիոյ լաւ երեւնալուն միջազգային հանրութեան աչքին։

Նախագահ Էրտողանի հրամանով Թուրքիոյ մէջ ոչ-մահմետական 18 փոքրամասնութիւններու խումբերու ներկայացուցիչները 31 Յուլիսին հնազանդօրէն ստորագրեցին միացեալ յայտարարութիւն մը՝ պնդելով, որ իրենց իրաւունքները չեն ոտնահարուիր Թուրքիոյ կառավարութեան կողմէ։

«Որպէս դարեր շարունակ այս երկրին մէջ ապրող ամէնէն հին համայնքներու տարբեր կրօններու եւ հաւատքի խումբերու կրօնական ներկայացուցիչներ եւ հիմնարկներու տնօրէններ, մենք ազատ կ՛ապրինք մեր հաւատքով եւ ազատօրէն կը դաւանինք՝ համաձայն մեր աւանդութիւններուն: Բռնաճնշումներու մասին պնդումներ կամ ենթադրութիւններ պարունակող յայտարարութիւնները լիովին կեղծ են: Անցեալին մեր ունեցած շարք մը հարցերն ու հետապնդումները ժամանակի ընթացքին գտած են իրենց լուծումը: Մենք մնայուն կերպով կապի մէջ ենք մեր պետական հաստատութիւններուն հետ, որոնք կը պատասխանեն մեր բարձրացուցած հարցերուն՝ բարի մտադրութիւններով եւ զանոնք լուծելու ցանկութեամբ: Մենք գիտակցաբար հանդէս կու գանք այս միացեալ յայտարարութեամբ՝ մեկնելով հանրային կարծիքի ճիշդ իրազեկման պատասխանատուութենէն», խաբէութեամբ նշուած է յայտարարութեան մէջ։

Ստորագրողներու շարքին էին՝ Յոյն ուղղափառ պատրիարք Բարթուղիմէոս Ա., Թուրքիոյ Հայոց պատրիարքական փոխանորդ Արամ արք. Աթէշեան, Թուրքիոյ գլխաւոր ռապպի Իսհաք Հալեւա, Ասորի հնագոյն համայնքի փոխանորդ Մոր Ֆիլուքսինոս Եուսուֆ Չեթին, Թուրքիոյ Հայ կաթողիկէներու հոգեւոր առաջնորդ Լեւոն արք. Զեքիեան, Քալտեան համայնքի փոխանորդ Ֆրանսուա Եաքան, Թուրքիոյ Ասորի կաթողիկէ գլխաւոր փոխանորդ պատրիարք արքեպիսկոպոս Օրհան Չանլի, Կետիկփաշայի Հայ բողոքական եկեղեցւոյ եւ դաւանանքի հիմնարկի հոգեւոր նախագահ պատուելի Գրիգոր Աղապալօղլու, «Ռամվատեր»ի (Rumvader) նախագահ Անթոն Փարիզեանոս, «Վատիփ» (Vadip) եւ «Ետիքիւլ» (Yedikule) «Սուրբ Փրկիչ» հայկական հիւանդանոցի հիմնարկի նախագահ Պետրոս Շիրինօղլու, Թուրքիոյ Հրէական հասարակութեան եւ Թուրքիոյ գլխաւոր ռապպիութեան հիմնարկի նախագահ Իսհաք Իպրամզատէ, Պէյօղլուի ասորի Ս. Մարիամ եկեղեցւոյ հիմնարկի նախագահ Սայիտ Սուսի, Ս. Յակոբ Հայ կաթողիկէ հիւանդանոցի հիմնարկի նախագահ Պերնար Սարիպէյ, Պոլսոյ Ասորի կաթողիկէ հիմնարկի նախագահ Զեքի Պազաթեմիր, Քալտեան կաթողիկէ եկեղեցւոյ հիմնարկի նախագահ Թէոման Օնտեր, պուլկար ուղղափառ եկեղեցւոյ հիմնարկի նախագահ Վասիլ Լիազ, Վրացիներու կաթողիկէ եկեղեցւոյ հիմնադրամի նախագահ Փօլ Զազացա եւ թրքական «Հաքոյ Քարայթէ» (Haskoy Karaite) հրէական հիմնարկի նախագահ Միշա Օրմէ:

Ոչ-մահմետական 18 առաջնորդներու միացեալ սոյն յայտարարութիւնը լայնօրէն տարածուեցաւ Թուրքիոյ բոլոր ազգային փոքրամասնութիւններու թերթերուն, թրքական բոլոր լրատուական միջոցներուն եւ արտասահմանեան մամուլին մէջ։

Հետաքրքրականը այն է, որ 1 Օգոստոսին, միացեալ յայտարարութեան ստորագրումէն մէկ օր ետք, բոլոր ոչ-մահմետական 18 առաջնորդները հրաւիրուեցան Պոլսոյ Տոլմապահչէ պալատի պաշտօնական ընդունելութիւններու սրահ եւ 4 ժամ տեւող ճաշ-հանդիպում ունեցան Էրտողանի խօսնակ Իպրահիմ Քալընի հետ: Նախապէս կը սպասուէր Էրտողանի մասնակցութիւնը այս հանդիպման, սակայն վերջին պահուն ան չկրցաւ ներկայ գտնուիլ։

Թէեւ այս միացեալ յայտարարութիւնը նպատակ ունէր կոծկել Թուրքիոյ մէջ ոչ-մահմետական հաստատութիւններուն դիմաց ծառացած բազմաթիւ դժուարութիւնները, այս կեղծիքը շատ արագ բացայայտուեցաւ, երբ մասնակիցները հանդիպման ընթացքին Իպրահիմ Քալընի բողոքեցին իրենց կրօնական իրաւունքներու բազմաթիւ խախտումներուն մասին։

Օրինակ, Արամ արք. Աթէշան տեղւոյն հայկական լրատուական միջոցին ըսաւ, որ Շիրինօղլու եւ ինք Քալընի պատմեցին այն կալուածներուն մասին, որոնք վերջին տարիներուն վերադարձուած են հայ համայնքներու հիմնարկներուն, սակայն քաղաքապետին կամ նախարարին կողմէ որոշումը չեղեալ համարած են: Անոնք նաեւ բողոքեցին պատրիարքարանի իրաւական կարգավիճակին եւ նուիրատուութիւններ ստանալու անկարողութեան մասին, որուն պատճառով պատրիարքարանը կանգնած է ֆինանսական լուրջ դժուարութիւններու առջեւ:

Աթէշեան առաջարկած էր, որ կա՛մ թրքական կառավարութիւնը թոյլատրէ, որ պատրիարքարանը ստանայ նուիրատուութիւններ, կա՛մ պիւտճէ յատկացնէ՝ անոր ծախսերը վճարելու համար: Աթէշեան նաեւ բարձրացուցած էր տեղական եկեղեցական ներկայացուցիչներու կասեցուած ընտրութիւններու եւ պատրիարքական ընտրութիւններու յետաձգման հարցերը: Ընդունելութեան միւս մասնակիցները եւս բողոքած էին Քալընի՝ իրենց զանազան դժուարութիւններուն մասին, հակասելով իրենց իսկ ստորագրած յայտարարութեան՝ ըստ որուն, անոնք կրօնական հարցեր չունին Թուրքիոյ մէջ: Ահա թէ ինչո՛ւ նախաճաշը տեւեց չորս ժամ…։

Իր հերթին Քալըն նախագահ Էրտողանի կողմէ շնորհակալութիւն յայտնեց ստորագրող կողմերուն՝ իրենց միացեալ յայտարարութեան համար, ակնյայտ դարձնելով, որ այդ Թուրքիոյ համար մեծ յաջողութիւն է։

Միակ ձայնը, որ ընդդիմացաւ ոչ-մահմետական առաջնորդներու այս միացեալ յայտարարութեան Թուրքիոյ խորհրդարանի հայ պատգամաւոր Կարօ Փայլանինն էր, որ համարձակօրէն յայտարարեց. «Չեն ձգեր, որ մեր պատրիարքը ընտրենք, չեն ձգեր, որ հոգեւոր դպրոց բանանք, թոյլ չեն տար, որ եկեղեցւոյ հիմնարկներու ղեկավարներ ընտրենք, եւ համայնքն ալ աղաւնիի պէս վախկոտ է»։

Պարզ է, որ միացեալ յայտարարութիւնը ստորագրուած էր ճնշման տակ: Ծիծաղելին այն է, որ թուրք վարչակարգը ճնշում գործադրած է ազգային փոքրամասնութիւններու առաջնորդներուն վրայ, որպէսզի անոնք յայտարարեն, թէ իրենց վրայ ճնշում չէ գործադրուած: Այսպիսի բան միայն Թուրքիոյ մէջ կրնայ պատահիլ:

 

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ

«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

 

Արեւելահայերէնի թարգմանեց՝

ՌՈՒԶԱՆՆԱ ԱՒԱԳԵԱՆ

Արեւմտահայերէնի վերածեց՝

ՍԵԴԱ ԳՐԻԳՈՐԵԱՆ

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here