Վերյիշելով Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանն Ու Իր Ժամանակը (Մահուան 150-ամեակին Առիթով)

0
108

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

Երկու Անմոռանալի Ձեռնասուններ

Առաքել Պիպէռճեան, որուն անգամ մը ակնարկեցի արդէն` որպէս Պէշիկթաշլեանի կենսագիրներէն մին, իր գրքին մէջ թուելով բանաստեղծին աշակերտած կարգ մը անուններ` կը գրէ. «Պէշիկթաշլեանի բազմաթիւ աշակերտներէն ու աշակերտուհիներէն մանաւանդ երկուքը` Սրբուհի  Վահանեան ու Միքայէլ Փորթուգալ, մեծապէս օգտուեցան իրենց մեծ վարպետէն ու յետոյ եղան մտաւորական նշանակելի դէմքեր»:

Այո՛, այս երկու անունները, մին` իբրեւ արեւմտահայ կին գրողներու փաղանգին անդրագոյն դէմքը, միւսը` իբրեւ բանասէր ու օսմանեան շրջանի պետական բարձրաստիճան անձնաւորութիւն, անպայման պիտի յիշուին Պէշիկթաշլեանի անունին զուգահեռ` որպէս անոր անմոռանալի ձեռնասունները:

Կ՛արժէ, որ պահ մը լուսարձակ բանանք այս երկու անուններուն վրայ:

 

Միքայէլ փաշա Փորթուգալ 1891-էն մինչեւ իր մահը` 1897, վարեց սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.ի անձնական գանձերու նախարարի շատ զգայուն պաշտօնը: Եղաւ պետական պատկառելի ու վստահելի դէմք մը, անկաշառ ու խղճամիտ, հմուտ տնտեսագէտ եւ համալսարանի ելեւմտական նիւթերու դասախօս, Պոլսոյ մաքսատան փոխվերատեսուչ, Երկրագործական դրամատան հիմնադիր ու տնօրէն: Իր մասին գրած եմ «Դեգերումներ»-ուս Ա. հատորին մէջ:

Շրջանաւարտներէն մին էր ան Մխիթարեան հայրերու Փարիզի Մուրատեան վարժարանին, ուր մնաց վեց տարի (1852-58)` բախտն ունենալով աշակերտելու հ. Գաբրիէլ Այվազովսքիի, հ. Ռափայէլ Թրեանցի ու հ. Ղեւոնդ Ալիշանի նման նշանաւոր դէմքերու: Սակայն նախքան հոն մեկնիլը` Օրթագիւղի հայ կաթողիկէ վարժարանին մէջ ան իրեն ուսուցիչ ունեցաւ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանը, որուն հետ մտերիմ կապեր ունէր իր ընտանիքը:

Վենետիկի Մխիթարեան վարդապետներէն հ. Յովհաննէս Թորոսեան, որ Փորթուգալ փաշայի մասին մենագրութիւն մը գրեց ու հրատարակեց հետագային, անոր մահուան առթիւ ստորագրուած յօդուածի մը մէջ («Բազմավէպ», յունուար 1898) կ՛ակնարկէ նաեւ Պէշիկթաշլեանին: Ան կը պատմէ, որ օր մը, Օրթագիւղի դպրոցին մէջ, դասի աւարտին, աշակերտներէն մին մօտեցաւ ուսուցիչ Պէշիկթաշլեանին ու հարց տուաւ անոր, թէ զո՞վ կը սեպէ դասարանին ամէնէն խելացի աշակերտը: Մեր բանաստեղծը մատնանիշ ըրաւ տղեկ մը, որ գրասեղանին ետին կծկած` շարունակ կը կարդար ու կը գրէր:

– Նա՛ է մէջերնիդ ամենախելացին:

Այդ տղեկը փոքրիկն Միքէն էր, Միքայէլը, ապագայ Փորթուգալ փաշան:

Եթէ Փորթուգալ փաշայի անունը կ՛առնչենք իր բանաստեղծ ուսուցիչին անունին, ատիկա` որովհետեւ փաշան ապագային ցոյց տուաւ նաեւ գրական հմտութիւն ու ձիրք եւ մեր բանասիրութեան գանձանակին մէջ թողուց զմայլելի ուսումնասիրութիւն մը, որ պատիւ կրնայ բերել ոեւէ մտաւորականի:

Խօսքը կը վերաբերի Ե. դարու պատմիչ Եղիշէի Վարդանանց պատերազմին ձօնած գործին վերլուծական մեկնաբանութեան:

Փորթուգալ փաշան իր այս գործը գրած ու աւարտած էր 1886-ին: Բայց հարկադրուեցաւ զայն փականքի տակ պահել կամովին, չհրապարակել, վախնալով, որ անոր լոյս ընծայումը համիտեան գրաքննութեան կողմէ կրնայ հաշտ աչքով չդիտուիլ… Իրեն նման պետական երեւելի դէմք մը, այդ սարսափի տարիներուն, ստիպուած էր ծայրայեղ զգուշութիւն ի գործ դնել` իր ազգային զգացումներուն մասին կասկած չյարուցելու համար: Հետեւաբար գործը լոյս տեսաւ միայն փաշային մահէն տարիներ ետք, 1905-ին, Վենետիկի Մխիթարեանց Ս. Ղազարու տպարանէն, «Եղիշէ վարդապետի վասն Վարդանայ եւ հայոց պատերազմին եւ քննադատութիւնք» վերնագրով:

Ինչի՞ մասին կը խօսէր այս գործը:

Հմտալից վերլուծում մըն է ասիկա Եղիշէի ու անոր դիւցազներգութեան մասին, պատմական, աշխարհագրական ու լեզուաբանական խորասուզումներով: Գիրքին մէջ տեղ գտած է Եղիշէի գործը` լրիւ, ու անոր կողքին` քննական մեկնաբանութիւնը կատարուած է Վարդանանց շարժումին` դրացի պետութեանց վարած քաղաքականութեան ընդհանուր ծիրին մէջ: Փորթուգալ փաշա վարպետօրէն գծած է դիմագիծը պարսից Յազկերտ արքային, Միհրներսեհ սպարապետին, յունաց Թէոդոս Բ. կայսրին ու մանաւանդ Հայաստանի մարզպան Վասակ Սիւնիին, որուն նկատմամբ մեր պատմութեան մէջ աւանդաբար նուիրագործուած ժխտական դիրքորոշումը. ան քննարկումի առարկայ կը դարձնէ անաչառ մերձեցումով: Յետոյ լայնօրէն կը բացատրէ պարսից կրօնը (կրակապաշտութիւն), տեղեկութիւններ կու տայ անոնց լեզուին մասին: Բայց այս բոլորը մեկնաբանած ատեն Փորթուգալ փաշա իր ընթերցողներուն հոգիէն ներս անուղղակիօրէն կը ցանէ հայրենասիրական ապրումներու աննշմար բեղմնափոշիներ, որոնք 1450 տարուան հեռաւորութենէ գալով հանդերձ, բա՛ն մը կը խտխտացնեն մերօրեայ հայ մարդուն մտքին ու սրտին մէջ…

Գրագէտի մասնայատկութիւններով օժտուած անձ մըն էր Փորթուգալ փաշան: Գիտակ էր արեւելեան ու արեւմտեան շարք մը լեզուներու: Իր տան մէջ կազմեր էր ճոխ գրադարան մը` հազարի չափ գիրքերով, զորս ընթերցեր կամ ուսումնասիրեր էր մի առ մի: Այդ մատենադարանով կը պարծենար ու զայն ցոյց կու տար իր բոլոր այցելուներուն: Լայն էր իր մտային պաշարը` պատմութեան, իմաստասիրութեան, հայ եւ օտար գրականութեանց վերաբերեալ: Ինչ գիտութեան մասին որ խօսէր, ատոր մասնագէտը կրնար կարծուիլ, այնքա՜ն խորունկ էր իր հմտութիւնը: Չափազանց նախանձախնդիր էր նաեւ մայրենի լեզուին` հայերէնի նկատմամբ: Իր պարապոյ ժամերուն բացառաբար կը զբաղէր գիր-գրականութեամբ:

Փաշային մասին ո՛չ ոք ժխտական արտայայտուած է` ըլլա՛յ իր ողջութեան, ըլլա՛յ մահէն ետք: Ընդհակառակն, ան վայելած է համընդհանուր յարգանք ու սէր: Օրինակ, Արփիար Արփիարեան Աղեքսանդրիոյ «Շիրակ» ամսաթերթին մէջ (սեպտ. 1905) «Գիրք մը, մարդ մը» խորագրին տակ կը գրէ. «Միքայէլ փաշա Փորթուգալ օժտուած էր տնտեսագէտի մեծկակ տաղանդով մը, որուն բարգաւաճմանը կը հետամտէր շարունակ, ուսմամբ եւ փորձառութեամբը: Զօրեղ կամքի տէր, երկաթէ ձեռքով վարչական մարդը, որ օսմանեան որեւէ պաշտօնատունէ երբ ներս կը մտնէր, հոն իրեն հետ կը տանէր բարեկարգութիւն եւ յառաջդիմութիւն: Շատ անգամ երազած էինք զինքը կուսակալ տեսնել բարեկարգեալ Հայաստանի նահանգի մը: Պետական ծառայութեանը մէջ մին եղաւ այն մեծատաղանդ վարչագէտներէն, որոնք հայ ցեղին ինքնակառավարութեան ընդունակութիւնը գործնականապէս կը հաստատեն: Աղաթօնի, Նուպարի, Գազազի շարունակութիւնը»:

Արփիարեան նոյն յօդուածին մէջ ուրիշ հետաքրքրական բաներ ալ կը պատմէ փաշային մասին: Կ՛ըսէ, թէ ան յաղթահարելու համար շաքարախտը, որմէ կը տառապէր, կը ջանար առաւելագոյն չափով քալել: Երբ կլիման թոյլատու ըլլար, ամէն օր հետիոտն կ՛երթեւեկէր Ղալաթիայէն մինչեւ Օրթագիւղ, խոհուն, մտածկոտ, ձեռքը բարակ գաւազան մը:  Բայց օր մըն ալ սուլթանական պալատէն հրահանգ ստացաւ տունէն պաշտօնատեղի «փակ կառքով» երթեւեկել` առանց ճամբան շեղելու, որպէսզի պատահական որեւէ հանդիպումի կամ խօսակցութեան առիթ չունենար… Ըստ Արփիարեանի, Ապտիւլ Համիտի կասկածամտութենէն բխող այս կաշկանդումը արագացուց փաշային հիւանդութիւնը ու պատճառ դարձաւ անոր վերահաս մահուան:

Ափսո՜ս, որ կարճ կեանք մը ունեցաւ ան: Մահացաւ 55 տարեկանին` իր ետին թողլով այրի կողակից մը ու հինգ զաւակներ (մանչ մը ու չորս աղջիկ):

 

Պէշիկթաշլեանի միւս ձեռնասունը, կամ եթէ կ՛ուզէք` իսկական սանուհին, Սրբուհի Վահանեանը եղաւ:

Սրբուհի Վահանեան բոլորին ծանօթ նոյնինքն Սրբուհի Տիւսաբն է, ապագայ ծանօթ գրագիտուհին, որ 1880-ական թուականներուն Պոլսոյ մէջ իրերայաջորդ կերպով լոյս ընծայեց երեք վէպեր` «Մայտա», «Սիրանուշ», «Արաքսիա կամ վարժուհին», եւ անոնցմով մնայուն տեղ մը գրաւեց հայ գրականութեան ամպիոնին վրայ:

Մ. Պէշիկթաշլեան Սրբուհիին ուսուցիչն եղաւ ո՛չ թէ դպրոցի մը մէջ, այլ` անոր ընտանեկան յարկին տակ, իբրեւ անձնական դաստիարակ: Բանաստեղծ-ուսուցիչը բախտորոշ փոփոխութիւններ յառաջացուց իր սանուհիին մտքին ու հոգիին խորը: Կրնանք անվարան ըսել, որ նո՛ր մանկամարդուհի մը կոփեց կամ ստեղծեց անկէ: Եւ որովհետեւ ուսուցիչ-աշակերտուհիի այս կապը երկարեցաւ չորս տարիներու վրայ, մտերիմ մթնոլորտի մը մէջ, ուստի Պէշիկթաշլեանի կուրծքին տակ յառաջացաւ զգացական տաք հոսանք մը, որ կը թուի, թէ համապատասխան փոխադարձութիւն չգտաւ: Սիրային այս վէպը իր աւարտին հասաւ երկու կողմերուն համար ալ խորունկ սրտաբեկութեամբ մը…

Տեսնենք, թէ ինչպէ՛ս ստեղծուեցաւ Պէշիկթաշլեան-Սրբուհի կապը:

Սրբուհին ծնած էր 1841-ին, Օրթագիւղ, պոլսահայ ազնուական ընտանիքի մը յարկին տակ: Շատ կանուխէն կորսնցուցեր էր իր հայրը. զայն գրեթէ չէր ճանչցեր: Ստացեր էր օտար կրթութիւն, սներ էր օտարոտի բարքերով ու տակաւ հեռացեր էր հայախօս շրջանակներէ: Միշտ կը նախընտրէր ֆրանսերէն խօսիլ, նոյնիսկ հեգնանքի ու ծաղրանքի առարկայ կը դարձնէր հայերէնը… Մէկ խօսքով, ուծացումի ճամբան բռնած աղջիկ մըն էր, ազատամիտ հակումներով:

Բայց Սրբուհիին մայրը` Նազլը Վահան, գոհ չէր այս ընթացքէն: Զարգացած եւ լուսամիտ կին մըն էր ան ու Դպրոցասէր տիկնանց ընկերութեան գործունեայ տարրերէն մին: Ան ի վերջոյ կրցաւ տարհամոզել իր դուստրը, որ հայերէնի յատուկ դասեր առնէ Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանէն:

Այդպէս ալ եղաւ: Տարին 1861-ն էր ու Սրբուհին արդէն 20 տարեկան երիտասարդուհի մըն էր:

Պէշիկթաշլեան խանդավառուեցաւ իր արթուն, մտացի ու քնքուշ նոր աշակերտուհիով: Աշակերտուհին ալ խորունկ բարեկամութեամբ մը կապուեցաւ իր ուսուցչին` զմայլելով անոր տաղանդին ու կիրթ վերաբերմունքին վրայ: Հմայուեցաւ Պէշիկթաշլեանի բացատրողական եւ ուսուցողական ոճէն, սկսաւ կամաց-կամաց սիրել հայերէնը, պաշտել մեր գրականութիւնը:

Եւ այսպէս, պատահեցաւ անկանխատեսելի հրաշք մը. Սրբուհին հիմնովին կերպարանափոխուեցաւ: Ա՛լ ամէն տեղ ու ամէն առթիւ կը նախընտրէր հայերէն խօսիլ: Ա՛լ հայերէն գիրքերը վար չէր դներ իր ձեռքէն, կ՛ախորժէր  կարդալէ նոյնիսկ մեր հին մատենագրութիւնն ու Մխիթարեան վարդապետներու կողմէ գրաբարով գրուած անմատչելի բանաստեղծութիւնները: Այնքա՜ն գրասէր ու հետաքրքիր դարձեր էր ան, որ նոյնիսկ գրական փորձեր սկսաւ ընել…

Մինչ այդ, բաներ մը խլրտած էին Պէշիկթաշլեանի սրտին մէջ… Բանաստեղծը կը զգար, որ սիրահարեր էր իր աշակերտուհիին:

Սրբուհի Վահանեան, որ կը թուի թէ անտեղեակ էր իր ուսուցչին ներքին ալեկոծումներուն, ժամանակ մը յետոյ նշանուեցաւ երիտասարդի մը հետ: Այս դէպքը յուսահատութեան առաջնորդեց Պէշիկթաշլեանը: Ան այս մասին գրաբար սրտառուչ բանաստեղծութիւններ ալ գրեց, սիրային բնոյթով, ընդհանրապէս «Կոյս» անուանելով իր սիրահարը («Յետին հառաչք», «Յիշեա՛ ինձ, կո՛յս», «Ներեա՛ ինձ, կո՛յս», «Թոյլ տուր» եւ այլն): Աւելի ուշ ճակատագրական այլ դէպքեր պատահեցան. Սրբուհիին նշանը խզուեցաւ, ինչ որ պատճառ դարձաւ, որ Պէշիկթաշլեան դարձեա՛լ յուսադրուի, նոր պատրանքներու անձնատուր ըլլայ: Բայց այս անգամ ալ գլուխ ցցեց վերահաս ու անողոք հիւանդութիւնը, որ զինք շաբաթէ շաբաթ մահուան պիտի մօտեցնէր` Սրբուհիին միանալու երազը յօդս ցնդեցնելով…

Ո՞ր թարմատի աղջիկը պիտի ուզէր իր կեանքը կապել թոքախտաւոր բանաստեղծի մը:

Եդուարդ Սիմքէշեան իր «Ջահակիրները» հատորին մէջ (Իսթանպուլ, 1973) այս առնչութեամբ կը գրէ. «Սրբուհի Վահանեան խոր ակնածանք եւ երախտագիտութիւն ունէր զինքը կերտող այդ մարդուն [Պէշիկթաշլեանի] հանդէպ, եւ` այդքան միայն: Կանացի առաջին պչրանքներէն ետք, ինքն ալ զգաց, թէ իր սիրտը փակ պիտի մնար անոր սրտին դէմ, եւ մտքի ճամբով միայն պիտի կրնար կապուիլ, հաղորդակցիլ քերթողին հետ: Չէր կրնար սիրել, չկրցաւ սիրել զինքը խելայեղօրէն սիրող վարպետը, թերեւս զայն յուսադրեց անգիտակցաբար կամ քմայքի մը անձնատուր…»:

Իսկ Զապէլ Եսայեան կը ջանայ համոզիչ բացատրութիւն մը բերել Սրբուհիի վարանումներուն` գրելով. «Օրդ. Վահանեան ոեւէ աղջիկէ աւելի ընդունակ էր ըմբռնելու եւ գնահատելու բանաստեղծին հոգին: Ինքն իսկ բանաստեղծ էր հոգիով, դիւրաբորբոք եւ խանդավառ, ընդունակ` երեւակայութեան թեւերով ճախրելու իրականութենէն հեռու եւ չտեսնելու գոնէ ֆիզիքական աննպաստ պատճառները, որոնց հետեւանքով տխուր մերժուած մը եղած է Պէշիկթաշլեան: Բայց օրդ. Վահանեան որքան ալ օժտուած ըլլար կատարելութիւններով, կին էր վերջապէս եւ` բարձր դասու կին, շրջապատուած փայլուն եւ ընտիր երիտասարդութիւնով մը. իր ուշադրութիւնը պահ մը կանգ առնելէ ետքը բանաստեղծին վրայ, թռած գացած է ուրիշ տեղ» («Նայիրի» շաբաթաթերթ, Պէյրութ, 8 օգոստոս 1971):

Աւելի վերջուան պատմութիւնը ծանօթ է արդէն: Պէշիկթաշլեանի մահէն երեք տարի անց` 1871-ին, Սրբուհի Վահանեան պիտի ամուսնանար ֆրանսացի երաժշտագէտ, դաշնակահար եւ օսմանեան արքունի նուագախումբի ղեկավար Փոլ Տիւսաբի հետ (1834-1922)` որդեգրելով անոր մականունը: Տիւսաբ ամոլը աշխարհ պիտի բերէր երկու զաւակ` աղջիկ մը եւ մանչ մը: Աղջիկը` Տոռին, 1891-ին զոհ պիտի երթար թոքախտի, 19 տարեկանին… Այս մեծ կորուստէն ետք Սրբուհիին կեանքը տակնուվրայ պիտի ըլլար ու քայքայուէր: Ան պիտի մահանար 16 յունուար 1901-ին ու թաղուէր Ֆէրիգիւղի (Պոլիս) լատին կաթողիկէ գերեզմանատան մէջ:

(Շար. 7)

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here