Կրօնափոխ Հայութեան Պատմութիւնը՝ Ներկայացուած Մէկ Հատորի Մէջ

0
486

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Երեւանի մէջ 2014ին լոյս տեսաւ Հայկազուն Ալվրցեանի «Կրօնափոխ Հայերի Խնդիրները Թուրքիայի Հանրապետութիւնում» գիրքը, բաղկացած՝ 152 էջերէ:

Խմբագիրն է Մելինէ Անումեան:

Ներածութեան մէջ հեղինակը կ՛ըսէ, որ Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայերու բռնի իսլամացման քաղաքականութիւնը ունի դարերու պատմութիւն, սակայն միայն 1915-1923ին, Հայոց Ցեղասպանութիւնը, կոտորածները, տեղահանութիւնը եւ բռնի իսլամացումը արմատապէս փոխեցին երկրին ցեղագրական պատկերը: 1923ին սկսաւ իսլամացման եւ թրքացման նոր փուլ, որ վերածուեցաւ հանրապետական Թուրքիոյ պետական քաղաքականութեան:

Գիրքի առաջին գլուխին մէջ ներկայացուած է իսլամացման քաղաքականութիւնը Օսմանեան կայսրութեան մէջ եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան շրջանին:

Ալվրցեան կ՛ըսէ, որ Օսմանեան կայսրութեան մէջ իսլամացման կը նպաստէին մանկահաւաքը, կայսրութեան քրիստոնեայ ժողովուրդներու նկատմամբ պարբերաբար իրականացուող կոտորածներն ու հալածանքները, անոնց նկատմամբ գործադրուող ազգային, կրօնական եւ հարկային խտրական քաղաքականութիւնը:

Կոտորածներով, կրօնափոխութեամբ եւ հարկադրուած արտագաղթով սկսաւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը, որովհետեւ անոնք կը կատարուէին ազգային-կրօնական յատկանիշի հիման վրայ: Հայոց Ցեղասպանութեան օրերուն իսլամացումը ձեւական նախապայման էր գոյատեւելու, բայց յաճախ իսլամացածներն ալ չեն խուսափած կոտորածներէն:

Երկրորդ գլուխով ներկայացուած է իսլամացման գործընթացը 1923էն ետք: Մուսթաֆա Քեմալ շարունակեց Երիտասարդ թուրքերուն քաղաքականութիւ-նը՝ կոտորելով շուրջ 300 հազար հայեր: Երկրի հայկական, յունական եւ ասորական տեղանունները փոխուեցան: 1929ին շարք մը նահանգներէ հայերուն պար-տադրուեցաւ արտագաղթել: 1942ին հաստատուեցաւ ունեւորութեան տուրքը: Շատ եկեղեցիներ փակուեցան ու աւերուեցան: Արեւմտեան Հայաստանի մէջ նոր թափ առաւ իսլամացման գործընթացը:

Երրորդ գլուխով կը ներկայացուի կրօնափոխ հայութեան խումբերն ու բնակութեան վայրերը: Թուրքիոյ մէջ բնակող կրօնափոխ հայերը, ըստ կրօնական յատկանիշի, կը բաժնուին երկու խումբի՝ սիւննի իսլամներ եւ ալաուիներ: Ըստ ազգային յատկանիշի՝ պատկերը աւելի խայտաբղէտ է. քիւրտեր, թուրքեր, զազաներ, մասամբ՝ արաբներ եւ ասորիներ: Առանձին մեծ խումբ կը կազմեն իսլամացած համշէնահայերը:

Առաջին խումբի հայերը 1915էն ի վեր կը շարունակեն ապրիլ քիւրտերու կամ թուրքերու կողքին՝ իբրեւ իսլամներ: Անոնց հիմնական մասը իսլամ ընտանիքներու մէջ դաստիարակուած հոգեզաւակներու սերունդներ են: Եթէ անգամ տեղեակ են իրենց հայկական ծագումին մասին, առանձնապէս հակամէտ չեն վերադառնալու այդ ինքնութեան: Հաշտուած են կատարուած իրողութեան հետ եւ չեն փորձեր իրենց համար բարդութիւններ ստեղծել:

Երկրորդ խումբը կը կազմեն գաղտնի կամ ծպտեալ հայերը, որոնք կը գիտակցին իրենց ազգային պատկանելիութեան, զայն գաղտնի կերպով կը փոխանցեն սերունդէ-սերունդ, իրենց ընտանիքներուն մէջ կը պահպանեն հայկական ազգային որոշ սովորութիւններ, աւանդութիւններ եւ մշակութային տարրեր, եւ կը խուսափին օտարներու հետ ամուսնանալէ: Այսինքն՝ անոնք կ՛ամուսնանան իրենց նման ծպտեալներու հետ: Անոնք նպաստաւոր պայմաններու մէջ մկրտութեան ճամբով կը վերադառնան հայկական ինքնութեան:

Առանձին խումբ կը կազմեն նաեւ հայ կիներէ ծնածներու սերունդները:

Չորրորդ գլուխով ներկայացուած են Համշէնն ու համշէնահայերը եւ Տերսիմն ու տերսիմահայերը: Համշէնահայութիւնը, ըստ բնակութեան վայրի, դաւանանքի եւ լեզուի՝ բաժնուած է երեք հիմնական խումբերու. արեւմտեան համշէնահայեր, որոնք թրքախօս են եւ սիւննի իսլամ, արեւելեան համշէնահայեր, որոնք հայախօս են եւ սիւննի իսլամ, եւ հիւսիսային համշէնահայեր, որոնք կը բնակին Աբխազիոյ եւ Ռուսիոյ մէջ, կը խօսին Հաշմէնի բարբառ ու քրիստոնեայ են:

Մեծ եղեռնէն ետք Տերսիմ մնացած հայերը ալաուիացած են: 1937-1938ին տերսիմցիներուն նկատմամբ իրականացուած ցեղասպանութեան ժամանակ, սպաննուած է շուրջ 15 հազար հայ: Այսօր, Տերսիմի զազաները, քիւրտերը եւ հայերը կ՛ապրին ազգային ինքնագիտակցութեան զարթօնքի շրջան: Կազմուած է Տերսիմի հայերու միութիւն:

Հինգերորդ գլուխով ներկայացուած են ազգայնամոլութիւնը խարխլող թրքական ինքնութեան համայնապատկերին մէջ կրօնափոխ հայութեան ինքնութեան վերազարթօնքը եւ հակահայ շարունակուող քարոզչութիւնը:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here