Մամլոյ Լսարան Թիւ 143. Շնորհահանդէս` «Սողոմոն Թեհլիրեան-1896-1960» Եւ «Խրիմեան Հայրիկ. Գաղափարի Եւ Ազատութեան Ջահակիրը» Գիրքերուն

0
194

Երէկ` չորեքշաբթի, 28 նոյեմբեր 2018-ին, երեկոյեան ժամը 7:30-ին, «Ազդակ»-ի «Փիւնիկ» սրահին մէջ տեղի ունեցաւ «Արամ Մանուկեան» մատենաշարի անդրանիկ հրատարակութիւններու` Կարօ Յովհաննէսեանի  «Սողոմոն Թեհլիրեան-1896-1960» եւ Վիգէն Աւագեանի «Խրիմեան Հայրիկ. գաղափարի եւ ազատութեան ջահակիրը» գիրքերու շնորհահանդէսը:

Բացման խօսքը արտասանեց «Ազդակ»-ի երիտասարդ աշխատակիցներէն Լոռի Քորէսեան, որ կրկնակի հաճելի երեւոյթ նկատեց այս դարուս համախմբուիլ` խօսելու գրական ստեղծագործութիւններու մասին, որոնք հոյակապ վկայութիւններ են ազգի մը եւ անոր ժողովուրդին պատկանող երկու տիտաններուն` Խրիմեան Հայրիկին եւ Սողոմոն Թեհլիրեանին, որոնք մեր ազգային իրականութեան մէջ տարբեր ժամանակաշրջաններու եւ տարբեր միջոցներով ծառայած են նոյն տեսլականին:

Ան նաեւ դիտել տուաւ, որ «Արամ Մանուկեան» մատենաշարի լոյս ընծայած զոյգ գիրքերու հեղինակները իրենց գրական փաստաթուղթերով կու գան ապացուցելու, որ Խրիմեաններ եւ Թեհլիրեաններ ծնող ազգը դէպի յաւերժութիւն գացող ազգ է, որ գիտէ յաղթահարել ամէն դժուարութիւն ու քալել դէպի ապագայ:

Անկէ ետք զոյգ հատորները ներկայացուց եւ անոնց կարեւորութիւնը լուսարձակի տակ առաւ Համբիկ Պիլալեան. ան իր խօսքին սկիզբը հաստատեց, որ մատեանը, գրաւոր հաղորդակցութիւնը ե՛ն ու պիտի մնան այն կռուանները, ապահով յենարանները, որոնցմով կարելի պիտի ըլլայ էապէս արժեւորել մարդկային ստեղծագործ միտքն ու վաստակը` այդ առումով ալ կարեւոր նկատելով զոյգ գիրքերուն հրատարակութիւնն ու այդ առիթով կազմակերպուած շնորհահանդէսները:

Ան դիտել տուաւ, որ նորատիպ գիրքերը թէեւ իրենց ծաւալով փոքր են, ձեւով մը առձեռն գիրքեր յիշեցնող, «Ազդակ»-ի էջերուն լոյս տեսած,  այդուամենայնիւ անոնցմէ իւրաքանչիւրը աշխարհ մըն է ինքնին` իր բովանդակութեամբ եւ անկրկնելի տիպարներ ներկայացնելու մտասեւեռումով: Հ. Պիլալեան նաեւ ողջունելի ու յուսադրիչ նկատեց «Արամ Մանուկեան» մատենաշարը, որուն առաջին հրատարակութիւններն են այս գիրքերը, որոնց մէջ խտացուած են «եզակի կազմաւորումի, ինքնուրոյն մտածելակերպի եւ անգնահատելի վաստակի տէր անձնաւորութիւններու մտածումները, վարքն ու բարքը, ազգային ազատագրական պայքարին իրենց մատուցած գերազանց նուիրումն ու ծառայութիւնը:

Ապա Համբիկ Պիլալեան մանրամասնօրէն անդրադարձաւ երախտարժան երկու մեծութիւններուն` ծնունդով վանեցի Մկրտիչ Խրիմեանին (Խրիմեան Հայրիկ) եւ Արեւմտեան Հայաստանի Դարանաղեաց գաւառի զաւակ Սողոմոն Թեհլիրեանին:

«Մկրտիչ Խրիմեան ճաշակելէ ետք կեանքի ամէնէն դառն պայմանները (որբութիւն, չքաւորութիւն, իրաւազրկում, հարազատի թէ ընտանիքի կորուստ եւ այլն), կը յաջողի կառուցել իր գաղափարի աշտարակը եւ նետուիլ պայքարի դաշտ, համեստ գիւղացիի մը պատմուճանը հանդերձած, այլապէս հասնելով Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ բարձրագոյն կոչումին` կաթողիկոսի գահին:

«Արդ, խօսիլ Մկրտիչ Խրիմեանի մասին, կ՛ենթադրէ շեշտադրել անոր կրթական մշակի, գրողի, խմբագիրի, հոգեւոր քարոզիչի, բայց մանաւանդ` գաղափարապաշտի յատկութիւնները: Ան իր կեանքով մարմնաւորեց երկու հիմնական արժանիք. տիպար հայն ու հաւատամքի տէր քրիստոնեան, որոնք իրեն ուղեկից դարձան մինչեւ կաթողիկոսական հանգամանք:

«Ու մենք` իբրեւ ազգ ու հայրենիք, առանց պահ մը իսկ վարանելու, եւ աւելի քան հարիւր յիսուն տարի ետք, ի լուր աշխարհին ու հայութեան կը յայտարարենք, թէ Ամենայն հայոց վեհափառ Խրիմեան Հայրիկ կը մնայ ազգին անփոխարինելի կողմնացոյցը, բոլոր ժամանակներու անկաշառ ու արարատապաշտ վեհափառը», ըսաւ ան:

Համբիկ Պիլալեան Սողոմոն Թեհլիրեանը բնորոշեց իբրեւ անզուգական դիւցազուն մը, ապառաժեայ կամքի ու հաւատամքի տէր դաշնակցական մը, որ միացած է Անդրանիկի հրամանատարութեան տակ գտնուող Սեպուհի վաշտին, 1915 մայիսի վերջը հայ կամաւորներու եւ ռուսական բանակին հետ մուտք գործած Վան, իսկ աւելի ուշ ականատես դարձած հայոց բռնագաղթին եւ անասելի չարչարանքին:

«Եթէ երբեք տիրական երեւոյթի մը մասին պիտի խօսինք, Սողոմոնի պարագային, այդ ալ իր մօր վրէժ լուծելու պատգամն էր ընդմիշտ: Փաստօրէն, Սողոմոնի երազներուն թէ մտածումներուն մէջ միշտ ներկայ էին սպաննուած մօր, քրոջ ու եղբօր դիմագիծները: Իսկ ուրուականի մը նման զինք կը հալածէր ոճրամիտ Թալէաթը: Եւ ահա նման ծանր հոգեվիճակներու ենթարկուած Թեհլիրեանի համար ծնունդ կ՛առնէր վրէժի զգացումը, թուրք բարբարոս ուղեղներ բնաջինջ ընելու ներքին անզուսպ մղումը, Թալէաթի բնաջնջումը:

Շրջան մը, Սողոմոն կ՛անցնի Փարիզ, ապա կը մեկնի Միացեալ Նահանգներ, ուր կը ստանայ Արմէն Գարոյի հրահանգն ու թելադրանքները եւ շուտով կը հասնի Պերլին, ուր եւ պիտի կատարէ իր սրբազան պարտքը` շան սատակ ընելով ճիւաղ Թալէաթը: 15  մարտ 1921-ին, Սողոմոն Թեհլիրեան հայոց պատմութեան ոսկեայ էջերուն կ՛արձանագրէ իր պատուական արարքը եւ կը դառնայ ամբողջ հայութեան առասպելը», ըսաւ ան` աւելցնելով, որ նման սուրբ արարքներով հայութիւնը կը վերանորոգուէր, նոր շունչ կը ստանար, ամօթի խարանը միանգամընդմիշտ կը ջնջէր եւ հպարտութեամբ կը ներկայանար աշխարհին` իբրեւ ազգային արժանապատուութեան տէր ժողովուրդ, որ գիտէր իր վրէժը լուծել բարբարոս թշնամիէն:

Իր խօսքի աւարտին Համբիկ Պիլալեան ըսաւ, թէ  չի բաւեր գիրքեր հրատարակել, կարդալ ու ցրուել, այլ պարտաւոր ենք անխտիր աշխատիլ` այս օրերու հոգեմտաւոր սովը լոյսին բերելով եւ տարածելով նման մեծութիւններու անունը, վաստակը, ուսմունքը: «Ի գին մեծ զոհողութիւններու եւ անխոնջ աշխատանքի, պարտաւոր ենք ստեղծել մթնոլորտ ու միջավայր յանուն ներկայ ու ապագայ սերունդներու դաստիարակութեան: Ահա եւ մեր հաւաքական կեանքի փրկութիւնը», եզրափակեց ան:

Ապա խօսքը տրուեցաւ Կարօ Յովհաննէսեանին, որ դիտել տուաւ, թէ այս գրքոյկը մասնագիտական գործ չէ, այլ երկու տարբեր առիթներով այս նիւթով արտասանուած բանախօսութիւններու միացումն ու ընդարձակումը:

«Այս գրքոյկը ուղղուած է առհասարակ ժողովրդային խաւերու եւ յատկապէս պատանիներու ու երիտասարդներու: Անիկա կը հետապնդէ դաստիարակչական նպատակ, ինչպէս դաստիարակչական նպատակներ կը հետապնդեն «Արամ Մանուկեան» մատենաշարի գալիք հրատարակութիւնները:

«Այս ծիրին մէջ կը ծանօթացուին հայկական յեղափոխութեան զանազան փուլերը` ամրապնդելու համար սերունդներուն կապը եւ վառ պահելու յեղափոխական աւանդութիւնները: Դաստիարակչական ուղեգիծին մէջ կ՛իյնայ նաեւ ներկայացումը հայ ազատագրական պայքարի հերոսներու կեանքին ու գործունէութեան` իբրեւ օրինակ եւ ուղեցոյց ներկայ սերունդներուն: Տեղ յատկացնել նաեւ մերօրեայ հերոսներուն, յատկապէս Արցախի ազատամարտի նահատակներուն, որոնք ինկան պարտականութեան ճամբուն վրայ», ըսաւ Յովհաննէսեան: Ան դիտել տուաւ, որ երիտասարդական-ուսանողական միութիւնները վերաշխուժացնելու, նոր սերունդները դաստիարակելու, անոնց մէջ ազգային գիտակցութիւնը ամրապնդելու նպատակով անհրաժեշտ է դիմել զանազան նախաձեռնութիւններու, որոնց կարգին` «Նեմեսիս»-ի վրէժխնդրական արարքներուն վերաբերող գիրքերու հրատարակութեան: Ան նաեւ աւելցուց, որ լոկ անցելապաշտութեամբ, հերոսներու պաշտամունքով, հերոսերգութեամբ կարելի չէ սերունդ դաստիարակել` հաստատելով, որ այսօր աւելի քան երբեք կարիք ունինք հպարտութեան, ազգային հպարտանքի` մեր հերոսներով, անոնց անձին օրինակով` այսօրուան եւ վաղուան հարցերը դիմագրաւելու:

Ապա Կարօ Յովհաննէսեան խօսեցաւ բացառիկ բծախնդրութեամբ կազմակերպուած Թալէաթի ահաբեկման մասին, որ հրաշալի փիլիսոփայութիւն մը ունի իր մէջ` ահաբեկչութիւն չըլլալու, հակառակ անոր որ Թեհլիրեան ահաբեկիչ ըլլալը խոստովանեցաւ: Նաեւ մատնանշեց, որ թէեւ այս արարքին նուիրուած երգին մէջ կ՛ըսուի, որ Թեհլիրեան ճակատէն զարկած է Թալէաթը, սակայն իրողութիւնը ան է, որ անոր հարուածը ետեւէն էր. «Փամփուշտը մտած է Թալէաթի ականջին տակէն, անցած է ուղեղէն եւ դուրս եկած է գլխուն յառաջամասէն, աչքի վրայէն: Այսինքն Թեհլիրեան պայթեցուցած է այն ուղեղը, որ Հայոց ցեղասպանութիւնը ծրագրեց եւ գործադրեց, հետեւաբար ոչինչ կը փոխուի, եթէ «ճակտէն» բառը փոխարինուի «գլխէն» բառով», ըսաւ ան` կարեւոր նկատելով սերունդներու դաստիարակութեան մէջ իրականութեան փոխանցումը:

Անկէ ետք «Խրիմեան Հայրիկ. գաղափարի եւ ազատութեան ջահակիրը» գիրքի հեղինակ Վիգէն Աւագեան արտասանեց իր խօսքը, որուն սկիզբը յայտնեց, թէ մէկուկէս տարի առաջ, երբ Խրիմեան Հայրիկի մասին բանախօսութիւն մը կը ներկայացնէր, չէր ակնկալեր, որ բանախօսութեան արձագանգը կրնար շաբաթներ եւ ամիսներ տեւել: «Երեւոյթը ունէր իր բացատրութիւնը, որ կը կայանար Խրիմեանի անձին մէջ: Խրիմեան երեւոյթ մըն է, անպարփակելի մեծութիւն մըն է,- ըսաւ Աւագեան,- որ չի պարփակուիր որոշ ժամանակի մը եւ միջավայրի մը մէջ, ան բոլոր ժամանակներու եւ միջավայրերու մարդն է: Խրիմեան մարդուն մէջ միաժամանակ կայ քանի մը մարդ` մտածողը, կրթական մշակը, գրագէտը, խմբագիրը, հոգեւորականը, որ վարդապետութեան աստիճանէն հասած է մինչեւ առաջնորդութիւն, պատրիարքութիւն եւ Ամենայն հայոց կաթողիկոսութիւն եւ, վերջապէս, ազգային-հասարակական գործիչը»:

Ան յայտնեց, որ Խրիմեանը միշտ ժամանակակից է, որովհետեւ ան հայ ընտանիքի ջերմ պաշտպանն է, ազգային աւանդութիւններու քարոզիչը, հոգեւոր ու բարոյական արժէքներու տարածիչը եւ «Երկաթէ շերեփ»-ի իմաստութեան պատգամաբերը:

Շարունակելով` Աւագեան հաստատեց, որ Խրիմեանի մասին գոյութիւն ունեցող գրականութիւնը ամբողջ գրադարան մը կը լեցնէ, իսկ իր գործերը` խոհեր, քարոզներ, յօդուածներ եւ գիրքեր, դիւրութեամբ համայնագիտարան մը կրնան կազմել: Այս հրատարակութիւնը իր գործերուն եւ իր մասին գրուածներուն ընդհանուր հիւթը կը կազմէ, ըսաւ ան եւ նկատել տուաւ, որ գիրքը այս մեծ մարդուն, մտաւորականին եւ հոգեւորականին մասին որոշ գաղափար մը կը փոխանցէ յատկապէս այսօրուան պատանի եւ երիտասարդ սերունդին, որ առիթն ու ժամանակը չունի Խրիմեանի մասին ստուար հատորներ կարդալու:

Վիգէն Աւագեան նկատել տուաւ, որ Խրիմեան Հայրիկի, ինչպէս նաեւ Սողոմոն Թեհլիրեանի եւ անոնց սերնդակիցներուն կեանքն ու գործունէութիւնը կը ներկայացնեն ազգային մեր կենսագրութիւնը, զոր արժէ նորահաս սերունդին ծանօթացնել` զայն մղելով աւելի ամուր կառչելու իր ինքնութեան, ժողովուրդին եւ դատին:

Իր խօսքի վերջին բաժինով Վիգէն Աւագեան նշեց, որ այս օրերուն ամէն մարդ կը խօսի կենսոլորտի ապականման, մարդոց ֆիզիքականին հասած վնասներուն մասին, բայց ոչ ոք կը խօսի բարոյական, ընկերային եւ մտային արժէքներու ապականումի վնասներուն մասին, որոնց ենթակայ ենք բոլորս` յաճախ զոհը երթալով արդի արհեստագիտութեան միջոցներուն եւ ընկերային ցանցերուն, իսկ նման հրատարակութիւններ եթէ ամբողջովին դէմ չեն կրնար դնել այդ երեւոյթին, գէթ մեր դիմադրականութիւնը կը զօրացնեն անոր դէմ եւ, հետեւաբար կենսական ու օգտակար են:

ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէի եւ Հայկական երեսփոխանական պլոքի ներկայացուցիչ, երեսփոխան Յակոբ Բագրատունի  իր ողջոյնի խօսքին մէջ հաստատեց, որ երկու արժանաւորներու նուիրուած այս գիրքերու հրատարակութեան առթած գոհունակութեան զուգահեռ, ուրախալի է, որ այդ հանդիսութեամբ հիմը կը դրուի հրատարակութիւններու նոր շարքի մը, որ կու գայ անցեալը վերյիշելու` առանց հնապաշտ ըլլալու, անցեալը վերարժեւորելու` առանց անցելապաշտ ըլլալու, եւ անցեալը միացնելու ներկային` երթալու մեզի, երիտասարդութեան, ուսանողութեան եւ բոլոր անոնց, որոնք տակաւին կը հաւատան մեր ազգային հաւաքական արժէքներուն, ունին յոյս մեր անապատացած այս կեանքին մէջ: Ան «Արամ Մանուկեան» մատենաշարը նկատեց յուսադրիչ` նշելով, թէ փափաքելի է, որ անիկա անխափան շարունակէ իր երթը, որովհետեւ աղմուկով ու դժգոհութեամբ լեցուն մեր առօրեային մէջ անիկա անաղմուկ, լռութեամբ հայութեան սեղանին դրաւ երկու կարեւոր հրատարակութիւն: Ըստ Յ. Բագրատունիի, հակառակ անոր որ արդի արհեստագիտութեան տիրապետութեան տակ եղող այս դարուն կայ այն մտայնութիւնը, որ գիրքը տեղ չունի, բայց եւ այնպէս կան մարդիկ, որոնք կը հաւատան նման հրատարակութիւններու կարեւորութեան:

«Կայ մտածողութիւն մը, հաւանաբար մանկավարժական-կրթական, որուն համաձայն, պէտք չէ հին բաներ ըսել, այլ նոր, նոր հերոսներ գտնել: Նոր հերոսները չէին ըլլար, եթէ հին հերոսները չըլլային, նորերը չէին ըլլար, եթէ պատմութեան ընթացքին զիրենք կանխող սովորական մարդիկ, որոնք իրենց աշխատանքով հերոս դարձան, չըլլային, չգործէին, չտառապէին, քննադատութեան չենթարկուէին, հարուած չստանային, բայց ի վերջոյ գործէին եւ իրենց գործին վրայ մահանային կամ նահատակուէին: Որպէսզի նորերը գան, մենք անոնց պէտք է տանք անհրաժեշտ սնունդ, աւիւն, որոնցմով պիտի մեծնան անոնք», ըսաւ Յ. Բագրատունի:

Ըստ անոր, մեր ազգային, կուսակցական կեանքին մէջ յաճախ վերապահութեամբ կը մօտենանք անհատական նախաձեռնութիւններուն, բայց նաեւ գործը իրականութիւն կ՛ըլլայ, երբ անհատներ կը փարին գործին, հակառակ դժուարութեան, արգելքներուն: Ան ըսաւ, որ «Արամ Մանուկեան» մատենաշարի հաստատման ծիրին մէջ կատարուեցան կարծիքներու փոխանակում, մտածումներու ու տեսակէտներու արտայայտութիւն, որոնց ետին կանգնած է Յակոբ Լատոյեանը, որուն աշխատանքը անուրանալի է եւ պէտք է օրինակ ըլլայ այլոց, թէ կարելի է ծրագիրները իրականութիւն դարձնել նաեւ առանց աղմուկի գործելով` տարուած ճիգին պտուղը մատուցելով նոր սերունդներուն:

Ձեռնարկին ընթացքին արտասանուած խօսքերուն մէջ յատուկ շնորհակալական խօսքեր ուղղուեցան «Արամ Մանուկեան» մատենաշարի հրատարակիչներուն, «Ազդակ»-ին եւ գիրքերը ներկայացնող Համբիկ Պիլալեանին:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here