Հայրենական Օրագրութենէս ՅՈՒՇԻ ԲԵԿՈՐՆԵՐ ՊԱՐՈՅՐ ՍԵՒԱԿԷՆ

Պարոյր Սեւակի անունը որպէս բանաստեղծ այդքան հանրայայտ չէր, իմ երիտասարդութեան սեմին թեւակոխած տարիներուս, հակառակ իր անունին կապուած բանաստեղծական հատորներունª ՙԱնմահները Հրամայում Են՚, ՙԱնհաշտ Մտերմութիւն՚ եւ ՙՆորից Քեզ Հետ՚£ Գրականութեամբ խանդավառ եւ գրելու նախափորձեր կատարող երիտասարդիս ձեռքը անցած չէին այդ հատորներէն որեւէ մէկը£ Կը յիշեմ կարդացած ըլլալս Պարոյր Սեւակի մէկ բանաստեղծութիւնըª ՙՀայաստան՚. խորապէս տպաւորուելով անոր սկիզբի տողերէն. ՙԻմ քաղցրանո՜ւն, իմ բարձրանո՜ւն, իմ տառապա՛ծ, իմ փառապանծ՚£
Եղիշէ Չարենցի ՙԵս Իմ Անուշ Հայաստանի՚ն իր անզիջող տեղը պահելով հանդերձ, իր սրտամօտ անկիւնը գրաւեց նաեւ Պարոյր Սեւակին Հայաստանը£ Յետագային անոնց միացաւ Համօ Սահեանի ՙՆայիրեան Դալար Բարտի՚ն£ Հայութեան հայրենիքի հանդէպ առհաւական ոգին արտայայտող եւ իրենց հայրենասիրական վառ զգացումները ցոլացնող յօրինումներ էին երեքն ալ£ Օրհներգի մը հնչեղութեամբ եւ կշռոյթով£
Պարոյր Սեւակի անունը սակայն, գրական աշխարհէն ներս,- հայրենիք-Սփիւռք,- բարձրացաւ, տարածուեցաւ եւ ճանչցուեցաւ 1959-էն ետք, ՙԱնլռելի Զանգակատուն՚ով£ Նախաճաշակ մը կազմած էի ՙսովետական գրականութիւն՚ ամսագրին մէջ լոյս տեսած հատուածներէն£ Տարբեր ու անսովոր շունչ մը կը տիրէր խորքի եւ ձեւի արժանիքներով£ Անհամբերութեամբ կը սպասէի անոր գիրքով լոյս ընծայման£ Չուշացաւ£ 1959-ին ՙԱնլռելի Զանգակատուն՚ը որպէս գիրք հասաւ£ Նուաճեց ոչ միայն գրասէր հասարակութիւնը, այլեւª հայ հոգիները£ Լիաշունչ եւ յափշտակութեամբ ընթերցեցի զանգակատան բոլոր ղօղանջները£ Անոնք մնացին ոչ միայն որպէս բանաստեղծական հրավառութիւն, այլեւ ազգային ցաւի եւ ողբերգութեան եղերական ոգեկոչում£ Եղերաբախտ Կոմիտասի կեանքն ու ստեղծագործութիւնը առանցք ունենալով, բարձր ներշնչումով, հայութեան հաւաքական խռովքը Պարոյր Սեւակ հայ ստեղծագործողի իր էութեան հետ համաձուլելով համանուագային լայնաշունչ ստեղծագործութեան մը ծնունդ տուած էր£ Քնարերգութեամբ ու դիւցազներգութեամբ համախառն, պատմողական ոճով ու կշռութաւոր թաւալքով ներդաշնակուած ՙԱնլռելի Զանգակատուն՚ը յատկանշուեցաւ նաեւ նորարարութեամբ£ Պարոյր Սեւակինը ազգային եւ գրական գետնի վրայ խիզախում մըն էր յատկապէս այն տարիներուն, երբ վերին իշխանութիւններու համար եղեռնի յիշատակութիւնն ու ոգեկոչումը ազգայնական երեւոյթներ կը նկատուէին…£ Իր այդ խիզախութեամբ Պարոյր Սեւակ Մեծ Եղեռնի Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիրին շինութենէն տարիներ առաջ հայրենաբնակ ժողովուրդի հոգիներէն ներս կոթողած էր ցեղասպանութեան գիրի ոգեղէն յուշարձանըª ամէնէն ազգայնական բովանդակութեամբ գրական ստեղծագործութիւն մը հրապարակելով£ Մեծ ժողովրդականութեան արժանացած եւ համբաւի տիրացած բանաստեղծ էր£ Պարոյր Սեւակ կը նշանակէր ՙԱնլռելի Զանգակատուն՚£
Զանգակատունի բանաստեղծով այնքա՜ն տարուած եւ գրաւուած էի, որ ամառնային արձակուրդէն դարձած ուսանողներէն կը հետաքրքրուի իմանալու համար անոր մասին£ Անոնցմէ մէկը, – բանասիրականի ուսանող,- որ գրական շեշտուած հակումներ ունէր եւ կը սիրէր հայ գրողներու հետ հանդիպումներէն պատմել, հետեւեալը ըսած էր Պարոյր Սեւակի մասին£ – Օր մը Պարոյր Սեւակ յայտնուեցաւ համալսարանի մեր գրականութեան դասապահին£ Ինք պիտի ղեկավարէր գրականութեան դասաւանդութիւնը£ Դասախօսը բանաստեղծը քանի մը խօսքով ներկայացնելէ ետք, գրականութեան ամպիոնը իրեն վստահեցաւ£ Ան առաջին հերթին հետաքրքրուեցաւ թէ այս կուրսի ուսանողներուն մէջ սփիւռքահայ ուսանողներ կա՞ն£ Քանի մը ձեռքեր բարձրացան£ Ակնբախ էր ուրախութիւնը£ Դասախօսէ աւելի մտերիմ զրուցավարի պէս խօսեցաւ£ Քիչ մը ամէն բան ընդգրկեց իր զրոյցը£ Սփիւռքահայութենէն մինչեւ գրականութիւնը լուրջ պարապմունք նկատող իր մօտեցումները£ Վայրկեանները ինչպէ՛ս սահեր էին զգացած չէինք, երբ արդէն դասապահի վերջը կþազդարարուէր£ Դասարանին առջեւ խոնարհումով մը մեկնեցաւ Պարոյր Սեւակ£ Մենք մնացինք իր անկեղծ ու սրտաբաց խոհերուն հետ£
Անակնկալ եղաւ իր հարցումը£
– Ո՞վ է արդի ամէնէն մեծ գրողը£ Անմիջական եղաւ պատասխանս – Յովհաննէս Շիրազ£ Երբ իր հաստատումը չըրաւ, Պարոյր Սեւակի անունը յիշեցի£ Խօսակիցս, որ արդէն գրականագէտ ուսանող էր, կրկին իր համամտութիւնը չյայտնեց£ Այս անգամ ինք տուաւ անուն մը. Կոստան Զարեանն է արդի մեծագոյն գրողը£ Լռեցի£
1962-ին բախտաւորուեցայ ուսուցչական առաջին խումբով Հայաստան գտնուիլ£ Քառասուն օրեր Երեւան£ Ի՜նչ հրաշալի յայտագիր էր Հայաստանը սփիւռքահայ ուսուցիչներուն մօտէն ծանօթացնելու£ Քաղաքներ, մշակութային-կրթական հաստատութիւններ, գրողներ£ Բնական է, որ փնտռէի Պարոյր Սեւակը£ Այնքան ժողովրդական անուն, բայց անունը կար, ամանում չկար£ Իր գիւղը կը մնար, կամ Մոսկուա կþերթար ռուսական մշակոյթին հետ կենդանի կապը պահելու համար£ Ըսած էին երեւանաբնակ սեւակասէրները£ Միակ առիթը Հայաստանի գրողներու տան մէջ, գրողներու հետ հանդիպման օրն էր£ Կայացաւ այդ հանդիպումը£ Հոն էին ծանօթ եւ անծանօթ գրողներըª Գուրգէն Մահարին, Յովհաննէս Շիրազը, Համօ Սահեանը, Գէորգ Էմինը, Վահագն Դաւթեանը, Սերօ Խանզատեանը եւ բազում ուրիշներ£ Կը բացակայէր Պարոյր Սեւակը£ Այնպէս պատահած էր, որ կողքիս գտնուի Յովհաննէս Շիրազը£ Մեր խումբէն բանաստեղծ Մ. Իշխան արտասանեց իր մէկ քերթուածը. ՙԵս Մասիսը Չտեսայ՚£ Տարագիր բանաստեղծի ապրումներն էին£ Մասիսերգակ բանաստեղծ Յովհաննէս Շիրազը յառեց. Մասիսը շատ կրկնուած է£
Այդպէս ալ առանց Պարոյր Սեւակին հանդիպելու վերադարձայ…£
Բայց բախտը վիճակուեցաւ, աւելի ուշ, 1969-ին£ Յովհաննէս Թումանեանի ծննդեան 100-ամեակի մշակութային փառատօնին հրաւիրուած էի£ Ծրագրուած միջոցառումները տեղի կþունենային Երեւանէն մինչեւ բանաստեղծին ծննդավայր գիւղըª Դսեղ£ Այդ յայտագիրներէն դուրս զիս սպասող անակնկալը եղաւ Պարոյր Սեւակին հետ հանդիպումը Համօ Սահեանի տան մէջ£ Համօ Սահեան անունը մօտս արձանագրուած այն անուններու ցանկին մէջ էր, որոնց կþուզէի հանդիպիլ£ Մանաւա՛նդ ՙՔարափներու Երգէն՚ ետք£ Հեռաձայնով պայմանաւորուեցայ£ Սիրով ընդառաջեց փափաքիս£ Հոն էին Արամ Հայկազը, որ զբօսաշրջիկ որպէս եկած էր Հայաստան, ու Պարոյր Սեւակ£ Պարոյրին գլուխը տաքցած էր£ Առաւօտուընէ ի վեր կը խմեն, քովընտի ըսած էր Մարիա Յակոբեանը, կինը Համօ Սահեանի, որ իր կարգին բանաստեղծ էր£ Պէյրութէն ըլլալս իմանալով Արամ Հայկազ ակնարկեց, որ Պէյրութը երկրորդ Հայաստան մըն է£ Հայկական իմաստով մենք Ամերիկա անապատի մէջ կþապրինք£ Համօ Սահեանը իր քար լռութեամբ գլուխով համատութիւնը յայտնեց£ Պարոյրը, որուն տաք գլուխը զինք աւելի անկեղծ, աւելի համարձակ եւ աւելի բիրտ դարձուցած էր զեղումներ ունեցաւ£ Ինչ կը վերաբերի պէյրութահայութեան բարձր համարումով խօսեցաւ տրուած ազատութիւններու շնորհիւ հայկական ինքնութիւնը պահելու ծառայող կրթական-մշակութային ճիգի մասին£ Կը համբուրեմ ըսաւ բոլոր այն հայ ուսուցիչներուն ձեռքերը, որոնք նուիրուած են հայ մանուկին մեր մեծասքանչը սիրցնելու եւ սորվեցնելու ջանքին£ Անոնք են, որ ազգը կը պահեն£ Բացայայտ էր Պէյրութ այցելելու ցանկութիւնը£ Խիստ որակումներ ըրաւ իշխանութիւններու հանդէպ, որոնց թոյլտուութենէն կախում ունէր իր այցելելու փափաքին արտօնութիւնը£ Արամ Հայկազ կանուխ եկած ըլլալուն մեկնեցաւ£ Պարոյր Սեւակ իր համահայկական ոգիով եւ գրական արժէքները անկողմնապահ պահելու չափանիշով ինչո՞ւ հարց տուաւ գրողներու միութիւնը չի հրաւիրեր Արամ Հայկազը եւ անոր գիրքը չի հրատարակեր£ Բացի հայկականութենէ եւ մարդկայնութենէ ուրիշ հոտ չկայ անոր գրականութեան մէջ…£ Լաւ գաղափար ունէր սփիւռքահայ աւանդական կուսակցութիւններու քաղաքական կողմնորոշումներու մասին£ Վեր կը դասէր հայոց հայրենիքը եւ անոր շուրջ միասնականութիւնը£ Խիստ ու դաժան էր անոնց հանդէպ, որոնք այդ համախոհութիւնը կը խանգարէին ինչ-ինչ պատճառներով…£ Կը համակրէր Անդրանիկ Ծառուկեանին եւ անոր ՙՆայիրի՚ին որդեգրած իրատես ուղղութեան ՙՍեւ ու Ճերմակ Հայաստան՚ով£ Սեւին սեւ, ճերմակին ճերմակ ըսելու խոհեմութեամբ£ Իր կարծիքով միասնական սփիւռքը կրնար շարժել նաեւ խորհրդային իշխանութիւնները, հայ հողերու ազատագրման եւ տիրացման գծով…£ Իմաստութիւն նկատեց յիսնամեակի առիթով հայութեան միակամ կեցուածքը, որուն Երեւանն ալ միացաւ ՙմեր հողերը, մեր հողերը՚ պահանջատիրական ցոյցով£ ՏԵղին էր, որ յիշէի իր Սարդարապատի նուիրուած երգէն. ՙԵրբ ելք ու ճար չկայ, խենթերն են գտնում հնար՚£
Տաղանդով ստեղծուած գործ էր ՙԱնլռելի Զանգակատուն՚ը, բայց ինք չէր ուզեր, որ միայն անով ճանչցուի եւ ներկայացուի£ ՙՄարդը ափին մէջ՚ քերթողագիրքին մէջ կը գտնէր ինքնզինք, որքան ալ ան թեր ու դէմ յայտնուած կարծիքներու եւ հրապարակային բուռն քննարկումներու առիթ ծառայած էր£ Քէներ, ոխեր եւ նախանձներ արտայայտուած£ ՙԵղիցի Լոյս՚ն ալ գրաքննութեան տակ էր…£ Աստուածաշունչէն առած եմ խորագիրը ըսաւ£ Այդ տարիներուն համար երեւոյթ էր£ Հիմակուան պէս կը յիշեմ իր ըսածները. ո՛վ որ չէ կարդացած Աստուածաշունչը չենք կրնար ըսել, որ գրագէտ անձ է£ Ով որ չէ սերտած ՙԵրգ Երգոց՚ը գաղափար չունի կը նշանակէ բանաստեղծութեան սկզբնականի մասին…£ Պարոյր Սեւակը լաւ գիտակ էր Աստուածաշունչին, որ աղբիւրը կը համարէր համաշխարհային գրականութեան բոլոր ժանրերուն եւ նիւթերուն£
Իր դժգոհութիւնը յայտնեց, բանաստեղծի պոռթկումով, ՙՍովետական Գրականութիւն՚ ամսագրի բովանդակութեան մասին, անբաւարար նկատելով անոր ժամանակակից հնչեղութիւնը£ Համաշխարհային գրականութեան էջերը,- ներառեալ ռուս արդի գրականութիւնը,- խեղճ ու աղքատ կը թուէր իրեն£ Սահմանափակ է, ըսաւ. խմբագիրին մտահորիզոնը£ Այդ տարիներուն Ստ. Կուրտիկեանն էր խմբագիրը, որուն հանդէպ համարում չունէր£ Սոյն ամսագրին Մոսկուա հրատարակուող համանունը ռուսերէնով անհամեմատօրէն, Պարոյր Սեւակի գնահատութեամբ, որակաւոր էր տարբեր ժողովուրդներու ժամանակակաից գրականութենէն հրատարակող էջերով£
Ճանչցայ բանաստեղծ Պարոյր Սեւակը իր հարազատ դիմագիծով եւ բանաստեղծի տարերքով£
Քանի մը տարի ետք, 1971-ին Հայաստանի Գրողներու Յունիսի սկիզբը կայանալիք Զ. համագումարին հրաւիրուած էի£ Երուանդ Քասունին լսած ըլլալով, դիմեց ինծի, որ Պարոյր Սեւակին խոստացած քանի մը գիրքերը յանձն առնեմ եւ անձամբ տամ£ Գիրքերն էին. ՙհամաբարբառ՚ը, Գրիգոր Նարեկացիի աշխարհաբար թարգմանութիւնը եւ գրաբար Աստուածաշունչը£ Սիրով ստանձնեցի տեղեկանալով, որ անոնք ուզուած են Գրիգոր Նարեկացիի մասին գրելիք ուսումնասիրութեան համար£
Համագումարի երկրորդ օրուան ընդմիջումին էր Պարոյր Սեւակ իր համակիրներու խումբով,- Լեւոն Հախվերտեան, Գրիգոր Քէշիշեան, Արիստակեսեան,- մօտեցաւ եւ հետաքրքրուեցաւ իրեն ղրկուած գիրքերով£ Ե՞րբ կրնամ յանձնել քեզի հարցուցի£ Հենց հիմա£ Կþերթանք ՙԱրմենիա՚ պանդոկ, կը բարձրանանք սենեակդ, կը վերցնեմ գիրքերը£ Ես կարգապահ անձ եմ Պարոյր ըսի, չեմ ուզեր հեռանալ համագումարէն£ Մէկ անգամուան համար անկարգիս հետեւէ£ Թեւս անցաւ եւ իր խումբով ուղղուեցանք պանդոկ, որ նոյն մայր հրապարակի վրայ կը գտնուէր£ Ճամբուն վրայ ոչ մէկ լուրջ խօսակցութիւն£ Անեքթոտներ պատմեցին£ Կը յիշեմ Պարոյրինը, որ կը վերաբերէր հաստափոր վէպերու հեղինակ Հմայեակ Սիրասին£ Կը պատմէր, որ իր վէպերուն պէս հաստափոր Սիրասը, ինչպէ՛ս նախորդ համագումարին զեկոյցներու ընթացքին քունի անցնելէ ետք յանկարծ կþարթննայ եւ հարց կու տայ, որ յաջորդ համագումարը ե՛րբ տեղի պիտի ունենայ£ Ծիծաղը անզուս էր£ Անմիջապէս անոր հետեւեցաւ Պարոյրին սրամիտ արտայայտութիւնը, Հմայեակ Սիրաս իր վէպերը կþուռճացնէր, որ հօնօրար աւելի գանձէ…£
Սենեակս բարձրանալով գիրքերը յանձնեցի այն գոհունակութեամբ, որ ուսէս պարտականութիւն մը թեթեւցաւ£ Կþաճապարէի համագումարին հասնիլ, հրաւիրեալի կարգապահութիւնս պահելու սկզբունքով£ Ի՜նչ ըսին համագումարը վերջ գտաւ£ Չհամոզուելով հանդերձ, խումբէն չուզեցի բաժնուիլ£ Պարոյր Սեւակին հետ աւելի երկար ըլլալու վայելքին համար£ Իջանք ՙԱրմենիա՚ի ճաշարանը£ Կուշտ ու կուռ կերանք, խմեցինք, հայաստանեան սեղաններու յատուկ բաժակաճառերով£ Իմ բաժակաճառս կը վերաբերէր Պարոյր Սեւակի Գրիգոր Նարեկացիի մասին սկսած կամ ծրագրած մենագրութեան£ Սրտագին յաջողութեան մաղթանքով, որ հայ գրականագիտական անդաստանը պիտի հարստանար սեւակեան վերլուծական միտքի նոր արտադրութեամբ£ Այնպէս ինչպէս Սայեաթ Նովայի պարագային, միտքս զարգացնելով ամբողջացուցած էր Լեւոն Հախվերտեանը£ Արդարեւ, Սայեաթ Նովայի թեկնածուականի պաշտպանութիւնը դոկտորականով գնահատուած էր նուաճում արձանագրելով սայեաթնովայագիտութեան մէջ…£
Յունիսի կէսերուն վերադարձայ£ Անմիջապէս ձեռնարկեցի ամավերջի հանդէսներու կազմակերպչական աշխատանքին£ Այդ միջոցին, Յունիս 17-ին, ինքնաշարժի արկածով մահացած մեծ բանաստեղծին մահուան գոյժը հասաւ£ Գոյժը շշմեցնող էր եւ ցնցող…£ Դեռ շաբաթ մը հազիւ անցած էր միասին եւ սեղանակից եղած էինք…£ ՙԱրարատ՚էն հեռաձայն մը ստացայ£ Յարութիւն Կուժունիին պատուէրը կը փոխանցէր£ Որպէս Պարոյր Սեւակին հետ վերջին հանդիպողներէն մէկը, թարմ տպաւորութիւններս թելադրեր էր որ տամ ՙԱրարատ՚ին£ Յարութիւն Կուժունիին թելադրութիւնը անբեկանելի էր£ Սակայն հանդէսներու տաղտուկները թոյլ չէին տար, որ անմիջապէս գործադրեմ£ Բայց շաբաթ մը չէր անցած խղճի գրական պարտքս կատարեցի£ ՙԱրարատ՚ի ներքին էջերը նուիրեցի նորոգ հանգուցեալ Պարոյր Սեւակին, խմբագրական սիւնակի խորհրդածութիւններով£ Չմտայ արկածին խորհրդաւորութեան շուրջ շրջան ընող զրոյցներուն եւ յայտնուած կասկածամտութիւններուն մէջ գրաւոր կամ բանաւոր արտայայտութիւններով…£
Մահուան քառասունքը կազմակերպեց Ս. Նշան մայր եկեղեցւոյ մէջ սեւակապաշտ, ասմունքող Յակոբ Կիւլոյեանը, որ նաեւ ՙԱնլռելի Զանգակատան՚ ասմունքի երեկոյ նուիրուած էր£ Քառասունքի օրուան զուգադիպած էր Սիմոն Սիմոնեանի ՙՍեւան՚ հրատարակչատան խիզախ նախաձեռնութեամբ ՙԵղիցի Լոյս՚ին քրաքննութենէ փրկուած օրինակին հիման վրայ հրատարակութիւնը£ Բաւական մեծ քանակութեամբ սպառում ունեցաւ£
Տարելիցը կը մօտենար£ Շարժման անցած էր Յակոբ Կիւլոյեանը£ Մտադրած էր գաղութի չորս մշակութային միութիւններով Համազգային, Թէքէեան, Նոր Սերունդ եւ Գրական Շրջանակ կազմակերպել ձեռնարկ մը£ Միութիւնները իրենց հաւանութիւնը տուած էին£ Համազգայինէն Եդուարդ Բատոյեան, Գրական Շրջանակէն Գառնիկ Ադդարեան, Նոր Սերունդէն Պէպօ Սիմոնեան, Թէքէեանէն Յովհաննէս Թապագեան£ Մէկտեղուեցան Յակոբ Կիւլոյեանի գործատեղիի գրասենեակը եւ քանի մը խորհրդակցական հանդիպումներ ունեցան£ Ինչո՞ւ յանկարծ կանգ առին մինչեւ օրս ալ չունիմ բացատրութիւնը£
Ձախողեցաւ Համազգային մտածողութեան եւ ապրումներու տէր մեծանուն բանաստեղծին նուիրուելիք ձեռնարկը…£ Լաւ ընդունելութիւն գտնելով մէկէ աւելի հրատարակութիւններու արժանացաւ ՙՇիրակ՚ հրատարակչատան Պարոյր Սեւակի հատընտիրը Պէպօ Սիմոնեանի խմբագրութեամբ եւ վերլուծական յառաջաբանով£ Հատընտիրը կազմուած էր ՙՆորից Քեզ Հետ՚, ՙՄարդը Ափին Մէջ՚, ՙԵղիցի Լոյս՚ քերթողագիրքերէն եւ մամուլի մէջ ցրուած քերթուածներէն£ Հայրենի եւ Սփիւռքահայ գրողներէ վկայութիւններու հետ համադրուած էր Պարոյր Սեւակի գրականութեան շուրջ մատենագիտական տուեալները£ Հատընտիրը կենդանի դարձնողը արուեստագէտ լուսանկարիչ Վարուժան Սէթեանի լուսանկարներն էին£
Անհեթեթ արկածով աշխարհէն մեկնած Պարոյր Սեւակը, եթէ ապրէր մինչեւ օրս, խոր ալեւոյթին հասած կþըլլար նոր կուտակումներով… բայց ան կþապրի իր յուշերով, իր ստեղծագործութիւններով, իր գրական եւ գրականագիտական վաստակովª որպէս իր իսկ բնորոշումով անլռելի զանգակատունը արդի հայ բանաստեղծութեան£
ՊԷՊՕ ՍԻՄՈՆԵԱՆ
28 Յունիս 2012
www.arraddailynews.com

Կարդացէք նաև

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Facebook Iconfacebook like buttonTwitter Icontwitter follow button