ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՐԽԻՒԸ ԿԸ ՀՐԱՊԱՐԱԿԷ ԵԶԱԿԻ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹԵՐ

0
147

Հայաստանի ազգային արխիւը Հայոց Ցեղասպանութեան 100-ամեայ տարելիցին ընդառաջ կը շարունակէ հրատարակել եւ միջազգային հանրութեան դատին յանձնել կարեւոր եւ եզակի փաստաթուղթեր: Արդէն պատրաստ է «Հայոց Ցեղասպանութիւնը Օսմանեան Թուրքիայում: Վերապրածների վկայութիւններ: Արխիւային փաստաթղթեր» եռահատոր աշխատութիւնը, ուր կը ներկայացուին Հայոց Ցեղասպանութեան վերապրածներու` 1916-ին տուած վկայութիւնները: Այս մասին` ըստ Armenpress.am-ի` հաղորդած է Հայաստանի ազգային արխիւի տնօրէն Ամատունի Վիրապեան:

Վիրապեանի տեղեկութիւններով`Անդրկովկասի տարածքին, ինչպէս նաեւ Արեւմտեան Հայաստանի այն հատուածներուն մէջ, որոնք արդէն գրաւուած էին ռուսական բանակին կողմէ` 1916-17-ին իրականացած է այսօրուան ընկալումով ծրագիր մը, որուն նպատակն էր պարզել, թէ ինչ կատարուած էր Արեւմտեան Հայաստանի մէջ 1915-ին: «Երբ հայկական կամաւորական ջոկատները եւ ռուսական բանակն ազատագրում էին հայկական տարածքները, տեսնում էին, որ արդէն այդտեղ հայ չի մնացել կամ մնացել էին շատ քիչ թուով մարդիկ: Եւ մի շարք մտաւորականներ մշակել էին հարցացուցակ, որի միջոցով պարզում էին, թէ հայկական գիւղը մինչեւ տուեալ իրադարձութիւնն ինչքան բնակչութիւն, եկամուտ ունէր, ովքեր էին ապրում: Ինչքան զինուոր է գնացել կռուի, ինչ են եղել, երբ սկսուեց կոտորածը, տեղահանութիւնը, ովքեր էին մասնակցում, ովքեր փրկուեցին, ինչպիսին է 1916 թուականին գիւղի վիճակը»,- ներկայացուցած է Ամատունի Վիրապեան:

Ազգային արխիւի տնօրէնին խօսքով` ասոնք հաւաստի տեղեկութիւններ էին, քանի որ գրի առնուած էին մէկ տարի ետք, երբ մարդոց յիշողութիւնները թարմ էին, կը յիշէին ոճրագործութիւն իրականացնողներուն անունները: Վկայութիւններէն պարզ կը դառնայ, որ իրականացնողները եղած են թուրք պաշտօնեաներ, ոստիկանապետեր, գաւառապետեր, նահանգապետեր, համիտական ջոկատներ, քրտական խուժան, չերքեզներ: Եռահատորի առաջին հատորը կը պատմէ Վանի նահանգին մասին, որ բաժանուած է ըստ գաւառներու, որոնք ալ` ըստ գաւառակներու: Երկրորդը կը վերաբերի Պիթլիսի նահանգին, որուն մէջ կը մտնէր Մանազկերտը, Մուշը, Սասունը, Պիթլիսը: Այստեղ եւս կը գործէ նոյն սկզբունքը: Երրորդ հատորը կը վերաբերի Արեւմտեան Հայաստանի միւս տարածաշրջաններուն` Խարբերդին, Տիգրանակերտին, Տրապիզոնին: Գիրքը ունի տեղեկատու համակարգ, բոլոր բնակավայրերը բացատրուած են թէ ուր կը գտնուին, մարդոց մասին հնարաւորինս շատ տեղեկութիւններ կան, իսկ անհասկնալի բառերը կարելի է գտնել օտար կամ բարբառային բառերու բառարանին մէջ:

Յառաջիկային պիտի տպագրուին նաեւ աշխատութեան 4-րդ եւ 5-րդ հատորները, որոնք պիտի վերաբերին Կիլիկիոյ եւ Օսմանեան կայսրութեան այն տարածքներուն, որոնք Արեւմտեան Հայաստանի սահմաններուն մէջ չէին: «Աշխատութիւնը, իրօք, բացառիկ նշանակութիւն ունի, քանի որ այստեղ մարդն է ներկայացւում իր ապրումներով, պատկերում ցաւերը, կրած տառապանքները եւ հրաշքով փրկուելը: Մարդը, ով իրաւունք ունէր ապրելու, ոչնչացուեց միայն նրա համար, որ եղել է ազգութեամբ հայ եւ քրիստոնեայ»,- յիշեցուցած է ան:

Ազգային արխիւի տնօրէնը շեշտած է, որ իրաւական առումով անիկա ունի մեծ նշանակութիւն, քանի որ անոնք գրի առնուած են մէկ տարի ետք, երբ տակաւին խօսք չկար Հայոց Ցեղասպանութեան մասին: Փաստաթուղթերը կրնան ներկայացուիլ միջազգային գիտաժողովներուն, հանդիպումներուն: Գիրքը յառաջիկային պիտի թարգմանուի թրքերէնի, ռուսերէնի եւ անգլերէնի, պիտի ըլլայ նաեւ գիրքերու ելեկտրոնային տարեբրակը: Հայաստանի ազգային արխիւը կը նախատեսէ տպագրել նոր աշխատութիւններ եւս: 1918-ին Յովհաննէս Թումանեանի նախագահութեամբ ստեղծուած է յանձնախումբ, որ փորձած է բացայայտել հայ ժողովուրդի կրած վնասները Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին: Լրացնել 29.000 թղթապանակ, որ պիտի տպագրուի 20-22 հատորով: Նաեւ պիտի ստեղծուի այն մարդոց անուններուն մասին յատուկ տեղեկատու, որոնք զոհ դարձած են Հայոց Ցեղասպանութեան:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here