Սուրիահայութիւնը Ամբողջական «Հայ Մարդ» Արտադրող Համայնք Մըն Է. Հարցազրոյց Դամասկոսի Հայոց Առաջնորդ Արմաշ Եպս. Նալպանտեանի Հետ

0
168

  –Բարի գալուստ մեր ափերը։  Այսօր ամբողջ աշխարհի հայութեան հայեացքը ուղղուած է դէպի Հայ Սփիւռքի մայր գաղութին` Սուրիոյ հայութեան վրայ։  Ցաւով է, որ մեր բոլորին սրտերը կը բաբախեն այս օրերուն։  Կուզէի որ հակիրճ կերպով ներկայացնէիք այս վերջին օրերու քաղաքական տագնապը ձեր թեմէն ներս։

– Շատ դժուար է գնահատանքի տակ դնել, մօտաւորապէս քսան ամիսներէ ի վեր շարունակուող հակամարտտութիւններու իսկական պատկերը, որովհետդւ իսկապէս ալ դժուար է ճշդել թէ ո՞ւր է հակամարտութեանց առանցքը։  Թէ ի՞նչպէս սկսաւ եւ թէ ի՞նչ կը կատարուի եւ ի՞նչ պիտի պատահի չեմ գիտեր … այդ կը թողում քաղաքական մեկնաբաններուն եւ վերլուծաբաններուն. թող իրենք ճշդեն, թող իրենք քննարկեն այդ հարցերը։

Հիմնականը, որ մեզ կը յուզէ, այս բոլոր հակամարտութիններուն մէջ, այսօրուան սուրիական ճգնաժամիին մէջ, անշուշտ սուրիահայութեան վիճակն է։

Շատ յստակ է, որ այս հակամարտութիւնը կրօնական չէ, հակառակ որ ոմանք կը փորձեն անոր կրօնական զգեստ հագցնել։  Այս հակամարտութիւնը ուղղուած չէ քրիստոնեաներու դէմ, եւ հետեւաբար, ուղղուած չէ հայերու դէմ։  Սակայն, այս կամ այն ձեւով, մենք ալ իրենց հետ, կը ցաւինք բոլոր անոնց հետ, որոնք հակամարտութեան մէջ են։ Սուրիոյ ցաւը, մեր ցաւը դարձուցած ենք։

Մենք հակամարտութեան ոչ կողմ կը կազմենք, ոչ ալ մաս կը կազմենք. բայց մենք եւս այդ նոյն դժուարութեան մէջ ենք։  Այդ քսան ամիսներու ընթացքին ունեցանք բաւական վնասներ։  Մեր երեք եկեղեցիները վնասուած են. Հոմսի եկեղեցին բռնագրաւուած է, Հալէպի Ս. Գէորգ եկեղեցին ներսէն այրած են եւ Տէր Զօրի մեր Նահատակաց մատուռը սրբապղծած են։  Ունինք վարժարաններ, մշակութային կեդրոններ, ազգային այլ շէնքեր եւս վնասուած։

Ասոր հետ մէկտեղ, մեր գաղութի հոգեւոր եւ մշակութային կեանքը սառած է, որովհետեւ մեր միա´կ մտահոգութիւնը եւ մեր աշխատանքի միա´կ առանցքը դարձած է զգուշ ըլլալ, արթուն ըլլալ, զուսպ ըլլալ եւ մեր բոլոր ուժերը դնել ժողովուրդին օգնութեան հասնելու ի խնդիր։

Սրբազա´ն հայր, սուրիահայ գաղութը ունի երկու տարբեր թեմակալ առաջնորդութիւններ. Բերիոյ (Հալէպ) թեմը եւ Դամասկոսի թեմը։  Ի՞նչպիսի փոխ յարաբերութիւն կը տիրէ այս երկու թեմակալ առաջնորդներուն միջեւ, ինչպէս նաեւ` երկու պատկան մարմիններու միջեւ։  Որովհետեւ, այն օգնութիւնը որ պիտի գայ հայրենիքէն թէ սփիւռքէն հասնելու է բովանդակ սուրիահայութեան։

–  Ըսեմ հետեւեալը, որ ճիշդ է սուրիահայ գաղութը կազմուած է երկու թեմերու միջոցաւ. Հալէպի կամ` Բերիոյ թեմը եւ Դամասկոսի թեմը։  Ես այսօր առաջնորդն եմ Դամասկոսի հայոց թեմին եւ ինծի հետ գործակից ունիմ մեր սիրելի եղբայրը` Շահան եպս. Սարգիսեանը, որ առաջնորդն է Բերիոյ հայոց թեմին։

Մենք ունինք շատ մտերմիկ յարաբերութիւն եւ այդ զգալի եւ երեւելի է ժողովուրդին կողմէ եւ որ կ’ակնկալէ նման յարաբերութիւն։  Ըսեմ նաեւ, որ ոչ թէ այսօր, այլեւ` անցեալին ալ ունեցած ենք սիրալիր յարաբերութիւն։  Եւ դժբախտաբար, այս ցաւը մեզ նաեւ մղեց աւելի համագործակցութեան. մեր այս ցաւին մէջ ալ մեր համագործակցութիւնը տիրական է։

Միասնաբար խորհրդակցելով մենք ստեղծեցինք Սուրիահայ Շտապ Օգնութեան մարմին մը իր մասնաճիւղերով, ըլլայ Դամասկոսի եւ ըլլայ Հալէպի մէջ, նկատի առնելով որ մեր առաջնորդական աթոռները այս երկու քաղաքներու մէջ հաստատուած են։  Այս Շտապ Օգնութեան մարմինը կը վայելէ բոլոր համայնքապետերուն` հայ առաքելական, կաթողիկէ թէ աւետարանական առաջնորդներուն եւ վերապատուելիիի հովանաւորութիւնը։  Կը վայելէ նաեւ համագործակցութիւնը բոլոր մեր աւանդական կառոյցներուն։  Հոն միա´կ հիմնական աշխատանքն ու ծառայութիւնը այն է` համակարգել բոլոր օգնութիւնները, որոնք կը կատարուին, կը հանգանակուին աշխարհի բորս կողմերը` Հայաստանի թէ Սփիւռքի մէջ, ընդունելու եւ առաւել արդիւնաւէտ կերպով օգտագործելու զանոնք ժողովուրդին օգնութեան համար։

Այս բոլոր հանգանակութիւնները, որոնք կը կատարուին, մեր պարագային` նուիրապետական զոյգ աթոռներու` Մայր Աթոռի թէ Մեծի Տանն  Կիլիկիոյ, միջոցաւ հաւաքուած դրամը մէկ տեղ կը հաւաքուին եւ պարբերաբար կը տրամադրուին այդ մարմնին։

Արդեօք  սուրիական զանազան կողմերէ հայ համայնքին մեղադրանքներ կը հասնին, հայութեան այս դրական չէզոքութեան քաղաքականութեան պատճառով։  Ինչպէս ըսիք թէ հայեր ամբողջութեամբ չեն ներգրաւուած քաղաքական դաշտ եւ որոշակի կերպով կողմ չեն բռնած։  Հակադրումներ կա՞ն այս ուղղութեամբ

– Մենք որեւէ մեղադրանքի համար պատասխանատու չենք,  հաշուետու չենք։  Մենք ներկայ պայմաններէն ելլելով, մեր դիրքը որոշած ենք։  Մեր ներկայ կեցուածքը հետեւեալն է, որ հայ գաղութը դիրքաւորում չունի։  Հայ գաղութը դիրք պիտի չունենայ եւ պէտք չէ ունենայ։  Հետեւեալ հիմնաւորումով. մենք չենք ուզէր առանձնանալ ընդհանրական Սուրիոյ հասարակութենէն եւ ըլլալ դիտորդի դիրքերու վրայ եւ ապա որոշել թէ կը յարինք այս կամ այն կողմին։

Մենք մեզ կը նկատենք Սուրիոյ ժողովուրդին կարեւոր եւ անբաժանելի մէկ մասնիկը։  Ուստի, մենք Սուրիոյ հետ ենք։  Այսինքն` եթէ մեր սիրելի երկիրը, իսկապէս վտանգի մէջ է, իսկապէս ցաւի մէջ է, մենք եւս պիտի ցաւինք։  Սա մեզի տրուած պարտականութիւնն է, եւ մեր պատիւն է իբրեւ  քաղաքացիներ Սուրիոյ։  Եւ եթէ Սուրիան իսկապէս բարգաւաճի ու այս սեւ ամպերը հեռանան եւ խաղաղութիւն ու բարօրութիւնը վերահաստատուի Սուրիոյ մէջ, մենք եւս պիտի ըլլանք վայելողները այս բարեբեր երկրին։

Ուրեմն, մեր կեցուածքը այս է։  Այս չի նշանակեր թէ ընդհանրապէս մենք անհոգ ենք, կամ ընդհանրապէս անտարբեր ենք Սուրիոյ մէջ կատարուածին մասին։  Սա մեր կեցուածքն է. մենք Սուրիոյ հետ ենք, մենք սուրիացի ենք եւ ըստ այնմ կը ցաւինք, կ’ուրախանանք Սուրիոյ հետ եւ Սուրիոյ համար։

Ասոր հետ մէկտեղ, իսկապէս մեզի համար դժուար է լսել մեղադրանքներ, թէ մենք որդեգրած ենք չէզոք դիրք։  Միայն կ’ուզեմ որ մէկ բան յստակ ըլլայ. մենք շատ յստակ տարբերութիւն կը դնենք վախի եւ զգուշութեան միջեւ։  Մենք շատ զգուշ ենք, շատ զուսպ ենք եւ մենք շատ գիտակից ենք կատարուածին, ամէնօրեայ խնդիրներուն եւ ըստ այնմ ալ կը գործենք։  Սակայն, մենք երբեք չենք վախնար, չնայած այսօրուայ դէպքերն ու առօրեայ ապրումները, որոնք իսկապէս վախ կը թելադրեն։  Բայց ոչ, մենք կարողացանք մեր ժողովուրդին մէջ այդ քարոզել եւ սերմանել թէ մենք չենք վախնար, այլ մենք զգուշ ենք ու` զուսպ։  Ու ատկէ ալ արդէն կը բխի մեր կեցուածքը։

Մեր հայրենիքը` Հայաստանի Հանրապետութիւնը (ՀՀ) եղաւ առաջինը, որ իր օգնութեան ձեռքը երկարեց Սուրիոյ մեր հայութեան. այդ եկաւ նաեւ ՀՀ Սփիւռքի նախարարութենէն։  Հայրենիքը, որքան գիտենք, իր ունեցած բոլոր միջոցներն ու կարելիութիւնները դրաւ սուրիահայութեան օգտակար ըլլալու աշխատանքին։  Այս կըլլայ առաջին անգամ, անկախացումէն ի վեր, երբ ՀՀ կը գտնուի նման փորձառութեան մը դէմ հանդիման։  Ի՞նչպէս կը գնահատէք հայրենիքի այդ հոգատար վերաբերումը մեր մայր գաղութին եւ ժամանակաւորապէս հայրենիք հաստատուած սուրիահայութեան նկատմամբ։

– Իսկապէս. գիտէք, կ’երեւի մեր պատմութեան մէջ, եւ մա´նաւանդ արդի պատմութեան մէջ, առաջին անգամն է որ կը դրսեւորուի Հայաստանի Հանրապետութեան ուժն ու հզօրութիւնը։  Դժբախտաբար, այս պարագային եղաւ սուրիահայութեան այս ցաւին ժամանակ։  Բայց մենք այդ հզօրութիւնը կը զգանք գործնական ձեւով եւ ոչ թէ` երազային, ոչ թէ տեսլական, այլ` իրական։

Կան տարբեր օրինակներ. ինչպէս դուք ըսիք, կոչը յայտարարուեցաւ, օգնութիւններ եղան, նաեւ ՀՀ պետութիւնը գրկաբաց ընդունեց իւրաքանչիւր սուրիահայու։  Վերջապէս Հայաստան իր գիրկը բացաւ իր ժողովուրդին։  Այսօր Հայաստանի մէջ ժամանակաւոր կամ երկար ժամկէտով հաստատութիւն  կազմած մեր հայորդիները կը վայելեն պետութեան ամէն աջակցութիւնը, տուրքերէ ազատած վիճակով, ընկերային եւ հասարակական ծառայութիւններով։

Անոր կողքին, ՀՀ սուրիահայութեան խնդրանքին ընդ առաջ, Երեւանի մէջ սուրիական եւ արաբական ուսումնական ծրագրով դպրոց ունենալու համար կառավարութիւնը տրամադրեց Նար Դոսի անուան դպրոցը, որ Հալէպի Կիլիկեան վարժարանի ջանքերով, առաւելաբար, հաստատուեցաւ։  Այս ուրեմն Հայաստանի տուած օգնութիւնն է։

Հայաստանի Հանրապետութիւնը նաեւ տարբեր մակարդակներու վրայ իր օժանդակութիւնը կը բերէ։  Քաղաքական գետնի վրայ, այսօր բոլորը գիտեն թէ Սուրիա այս ճգնաժամի պատճառով կը գտնուի պատժամիջոցներու տրամադրութեան տակ եւ երկրագունդի, մա´նաւանդ Արեւմուտքի եւ արաբական բոլոր երկիրներու դեսպանատուները գոցեցին իրենց ներկայացչութիւնները Սուրիոյ մէջ եւ հեռացան։  ՀՀ իր դեսպանութիւնը բաց կը պահէ եւ պիտի շարունակէ պահել։  Այս շատ յստակ է մէկ պատճառով. ուղղակի դիկունք կանգնելու տեղւոյն սուրիահայութեան։

Ասոր կողքին, այն ալ ըսեմ որ, անցեալ ամիսներուն, ՄԱԿ-ի համաժողովին, ՀՀ արտաքին գործոց նախարարը իր ելոյթի ժամանակ հանդէս եկաւ Հայաստանին յուզող տարբեր հարցերը ներկայացնելով եւ ի շարս այլ հարցերուն, նաեւ բարձրացուց Սուրիոյ հայութեան վիճակը։  Այս մեզի համար, եթէ կ’ուզէք ըսեմ, միջազգային գետնի վրայ, բարձրացուցած մեր քաղաքական ձայնն էր, թէ Հայաստանը դիկունք է սուրիահայութեան։

Յուսախաբութեան նշոյլներ կա՞ն արդեօք սուրիահայ գաղութին մէջ, կազմակերպութիւններու թէ անհատներու մօտ դասալքութիւն կը տի՞րէ։  Սուրիոյ մէջ, անցեալին եւս եղած էին ներքին յեղափոխութիւններ, քաղաքական տագնապներ, սակայն մի´շտ հայութիւնը մնացած էր իր սուրիական հայրենիքին եւ կրցած էր իր առօրեայ բարւօք կեանքը շարունակել։  Անշուշտ, այսօրուան պատկերը շատ աւելի տարբեր է անցեալի եղածէն։  Նաեւ` հարց կու տամ, մա´նաւանդ երիտասարդներու մօտ ի՞նչպէս կը տեսնէք  անոնց Սուրիա մնալու որոշումը։  Արդարութեան համար պէ´տք ենք ըսել թէ անցնող աւելի քան 25 տարիներուն, սուրիական այս իշխանութեան օրով, սուրիահայութիւնը ապրեցաւ խաղաղ, տնտեսապէս հարուստ եւ ապահով, ինչպէս նաեւ` ազգային ու ընկերային զարթօնք մը։

– Ոչ թէ միայն վերջին երկու տասնամեակներուն, այլեւ` աւելի տարիներուն, որովհետեւ սուրիահայութիւնը կը վայելէ արաբ հիւրընկալ ժողովուրդին սէրն ու յարգանքը եւ եղբայրութիւնը։  Այնպէս ինչպէս ցեղասպանութեան հետեւանքով երբ մեր գաղթականները հասան Տէր Զօրի անապատները, անմիջապէս իբրեւ մարդկային արարք, սուրիացի մեր ասպնջական արաբ ժողովուրդը ընդունեց մեզ եւ հոս է որ վերագտանք մեր կեանքը։  Հո´ս դարձուցինք մեր սուրիական հայրենիքը։

Այս է որ այսօր մենք կը քարոզենք ու կը խօսինք, թէ´ երիտասարդին եւ թէ տարէցին։  Այս իրականութիւնը եւ այս գիտակցութիւնը կայ եւ կը մնայ …, որովհետեւ մենք այսօր կը զգանք մեր պաշտպանները այն հարստութիւններու եւ սրբութիւններու, որոնք ստեղծած ենք մեր երկրին մէջ։  Եւ մա´նաւանդ, մենք մեզ կը զգանք պահապանները մեր նահատակներու աճիւններուն եւ նշխարներուն, որոնք այստեղ են։

Ասոր հետ մէկտեղ, մենք ալ Սուրիոյ տուած ենք շատ բան։  Մենք Սուրիոյ տուած ենք իւրայատկութիւն մը, այսինքն` Սուրիան այսօր հարստացած է, եւ այդպէս է իրականութիւնը, իր գունագեղ հասարակութեամբ, ծաղկեփունջի մը պէս։  Մենք իսկապէս հպա´րտ ենք այդ ծաղկեփուջի մէջ դառնալու  բուրումնաւէտ վարդերէն մէկը։

Այդպէս ալ, մեր աշխատանքով, մեր նուիրումով, մեր շինարար բնաւորութեամբ եւ մեր արարումներով հպարտ ենք։  Այս գիտակցութեամբ է որ մենք կը փորձենք սկսուած գործը շարունակել, այդ համարելով մեր պապերուն հրամայականը, այդ համարելով սփիւռքի միւս գաղութներուն հրամայականը. տէ´ր ըլլալու մեր ունեցած հարստութիւններուն եւ սրբութիւններուն։

Այսօր վիճակը քիչ մը աւելի ցաւօտ է։  Մենք կը ցաւինք իսկապէս, երբ մեր երկրին բնակիչներուն առջեւ կը դրուի «մահ ու կենաց»ի խնդիր։  Եւ ահա´ այդ է որ այս աշխարհատարած հայկական օգնութիւնները, որոնք կը կատարուին,  թող վստահ ըլլան որ կը հասնին իրենց նպատակին, տէր ըլլալով այս հայաբոյր մայր գաղութին։

Եթէ սուրիահայ գաղութը հայաթափուի ոչ ամբողջութեամբ, ի՞նչ կորուստներ դարձեալ ունեցած պիտի ըլլանք։

– Այն ինչ որ թուեցի. ամբողջ մեր հարստութիւնները` վարժարանները, միութիւնները, ազգային մեր միւս կառոյցները։  Գաղութին այդ հայաշունչ ոգին, արեւմտահայերէնը, մեր մամուլը, մեր թատրոնը, մեր եկեղեցին, մեր նահատակներու աճիւնները եւ այսպէս կրնամ շարունակել։

Սփիւռքի մեր այս արժէքաւոր գաղութը` սուրիահայութիւնը միայն սովորական գաղութ մը չէ, որ իր առօրեան կը կերտէ …։  Սուրիահայութիւնը միայն համայնք մը չէ, որ իր մշակութային, կրթական ու կրօնական կեանքը կը շարունակէ, այլ նաեւ` սուրիահայութիւնը ամբողջական «Հայ Մարդ» արտադրող համայնք մըն է։  Այսինքն, ոչ թէ միայն մենք մեր կրօնական արարողութիւնները եւ մշակութային ձեռնարկները կը կազմակերպենք, այլ անոնց միջոցաւ նաեւ նոր սերունդ կը պատրաստենք։  Այդ բոլոր պայմանները տրուած են մեզի մեր արաբ հիւրընկալ ժողովուրդին կողմէ։  Այդ պայմանները ստեղծած ենք մեր յամառ ջանքերով, մեր դպրոցներուն թէ հաստատութիւններուն մէջ։

Ամենամեծ կորուստը պիտի ըլլայ նաեւ «Հայ Մարդ» կերտող կառոյցին յանձնումը պատմութեան։

Բայց, ինչպէս ըսի. «Աստուած չ’ընէ։»  Մենք վստահ ենք ու մեր ամէն ջանքը, աշխատանքը, մեր ծառայութիւնը պիտի տանինք հո´ն, որպէսզի չկորսնցնենք։  Այս դէպքը միայն սուրիահայութեան գերխնդիրը պէտք չէ մնայ։

Սուրիահայութիւնը սփիւռքի մէջ գործող եւ գոյատեւած ամենէն օրինակելի գաղութն է, նաեւ այն իմաստով որ մենք հայրենի բնութեան մէկ մասն ենք, հայելին մեր մշակոյթին ու ժառանգութեանց։

Սուրիոյ մէջ, մեր դրացի ժողովուրդը Հայաստանը կը ճանչնայ մեզի նայելով, մեզ տեսնելով։  Եւ ուրեմն մենք ենք հայելին։

Իսկապէս ես հպարտ եմ սուրիահայ ըլլալուս, այս առումով։

Ունի՞ք դիտարկումներ այս հակամարտութեանց եւ ապագայ ընթացքին մասին։

– Դիտարկումներ, ինչպէս ըսի, ես կը թողում բոլոր քաղաքական մեկնաբաններուն, վերլուծաբաններուն եւ պատմաբաններուն։  Թող իրենք ըսեն։  Իմ մտահոգութիւնս այս բոլոր ճգնաժամին մէջ մեր ժողովուրդին ապագան է։  Եւ կը մաղթեմ միայն որ այս հակամարտութիւնը, տա´յ Աստուած, որ շուտ աւարտի։  Այս բռնութիւնը շուտ աւարտի, որովհետեւ որքան երկարի, այնքան մեր գաղութին ուժէն է որ կ’երթայ։

Այո´ մեր ժողովուրդը զօրաւոր է, ինչպէս ըսի« մենք չենք վախնար։

Լիբանանի տագնապը տեւեց մօտ քսանամեակ մը, անշուշտ մեր ալ մաղթանքն է որ Սուրիոյ տագնապը շուտով գտնէ իր լուծումը։  Անհատներ, ազգային մեր բարերարներէն ոմանք եթէ ուզեն սուրիահայութեան օգտակար ըլլալ, իրենց նուէրները առանց մեր աւանդական կառոյցներուն ղրկելու, ո՞ւր կը թելադրէք որ անոնք ղրկեն։

– Ապահովութեան նկատումներով, ամենայարմարն է դիմել նուիրապետական մեր աթոռներուն, թեմական մարմիններուն եւ ազգային կառոյցներուն։  Ստեղծած ենք Սուրիահայ Շտապ Օգնութեան մարմիններ, որոնք կը համախմբեն այդ հասած օգնութիւնները եւ իրենց միջոցներով կը բաշխեն։  Անհատական նուէրներ, եթէ նոյնիսկ ըլլան, նոյն այս ճամբով պէտք է կատարուին։

Միւս կողմէ, նախկին սուրիահայեր, որոնք կ’ուզեն իրենց հարազատներուն համար կատրել նիւթական օժանդակութիւն, ունինք նաեւ այդ կարելիութիւնը։

Նախ քան Նիւ Եորք Ձեր այցը, գտնուեցաք Գալիֆորնիա եւ Գանատա։  Ի՞նչպէս կը գնահատէք մեր այդ գաղութներուն մասնակցութիւնը եւ վերաբերմունքը սուրիահայ գաղութին օգտակար ըլլալու։

– Վերաբերմունքը տպաւորիչ եւ շինիչ էր։  Արեւելքէն եկած ամերիկահայերու մօտ որոշակի կապ մը կը շարունակուի մնալ։  Ըսեմ նաեւ որ արաբական երկիրներէն հայեր եւս կը ցուցաբերեն իրենց հետաքրքրութիւնը սուրիահայութեան ճակատագրով։  Կը զգամ, որ կայ գիտակցութիւնը թէ սուրիահայ մեր գաղութը իսկապէս կարեւոր է եւ անոր ճգնաժամը`  ճակատագրական մեզ բոլորիս համար։

Զգացած եմ այն համատարած պատրաստակամութիւնը եւ օժանդակութիւնը, որոնք կը կատարուին տարբեր գաղութներու մէջ։

Այս ճամբորդութիւնս կը կատարեմ նաեւ յանուն իմ եղբօր` Շահան եպս. Սարգիսեանի` Բերիոյ հայոց թեմի առաջնորդին։  Միասնաբար, մեր կոչերով կը յորդորենք հայութիւնը սուրիահայութեան օգտակար դառնալու։

Հարցազոյցը վարեց՝ Յակոբ Վարդիվառեան

 Լոն, Նիւ Ճըրզի

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here