ԳԼՕՏ -ԱՐՄԷՆ ՄՈՒԹԱՖԵԱՆԻ ՆՈՐ ԳԻՐՔԸ՝

0
97

 «L՛ARMENIE DU LEVANT (XIe-XIVe siecle)»

ՄԻՋԻՆ ԴԱՐՈՒՆ՝ ԱՐԵՒԵԼՔԻ ՄԷՋ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿԱՐԵՒՈՐ ՆԵՐԿԱՅՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ
ԿԻԼԻԿԵԱՆ ԹԱԳԱՒՈՐՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՄԵԾ ՀԱՅՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԱՆԲԱԺԱՆԵԼԻՈՒԹԻՒՆԸ

 Պատմական գիտութիւններու դոկտոր, Հայաստանի Գիտութիւններու ակադեմիայի արտասահմանեան անդամ Գլօտ-Արմէն Մութաֆեանի նոր աշխատասիրութիւնը կը կոչուի «L՛Armenie du Levant**»: Անիկա կը ներկայացնէ 11էն 14-րդ դարերու Հայոց պատմութիւնը: Կը բաղկանայ զոյգ հատորներէ:
Մութաֆեան, որ Հայոց կիլիկեան շրջանի լաւագոյն մասնագէտներէն է եւ հեղինակը՝ այդ ժամանակաշրջանին նուիրուած բազմաթիւ գործերու, իր այս նոր գիրքին մէջ Հայոց աշխարհը կը դիտէ ընդհանուր հայեացքով:
Գիրքը լոյս տեսած է Les Belles Lettres հրատարակչութեան կողմէ, 1200 տպաքանակով: Այս գիրքին համար յատկապէս կազմուած են 74 քարտէսներ: Անոր մէջ զետեղուած են բարձրորակ 230 գունաւոր պատկերներ:
Հեղինակը կազմած ու ներկայացուցած է նաեւ Կիլիկիոյ Հայոց թագաւորներու եւ անոնց հետ ամուսնական կապերով խնամիացած՝ Միջերկրականի արեւելեան ափերու խաչակիր պետութիւններու, արքայական եւ իշխանական տուներու 84 տոհմածառեր:
Իր այս նոր աշխատասիրութեան մէջ Մութաֆեան, վերեւ նշուած քարտէսներու, գունաւոր պատկերներու, տոհմածառերու, նաեւ ցուցակներու եւ բառարանի օգնութեամբ, կը բացատրէ, թէ 1045-ին Հայոց վերջին թագաւորութեան անհետացումէն ետք՝ Մեծ Հայքի մէջ ինչպէ՛ս զարմանալիօրէն Հայաստան պիտի ապրէր իր պատմութեան ամէնէն փայլուն ժամանակաշրջանը. արդարեւ, մինչ մէկ կողմէ, իր պատմական հողերէն մաս մը հետզհետէ կ՛ազատագրէր թրքական լուծէն, միւս կողմէ՝ հայկական ինքնավար իշխանութիւններու հոյլ մը ծնունդ կ՛առնէր Միջերկրականի հիւսիս-արեւելեան շրջանին՝ Կիլիկիոյ մէջ: Այս համայնապատկերին մէջ գագաթնակէտ մը հանդիսացաւ՝ 1198-ին, Հայկական վերջին թագաւորութեան ստեղծումը: Աննախընթաց էր իրավիճակը. մէկ կողմը կար՝ իր հազարամեայ հողերէն հեռու, այս թագաւորութիւնը, եւ անդին՝ անկէ ծնունդ առած իշխանութիւններու հոյլը: Բայց, հայաշխարհի այս երկու էութեանց միջեւ կապերը մնայուն էին: Քաղաքական գետնի վրայ, անոնք նախ կը յատկանշուէին փոխադարձ զօրակցութեամբ, այնպիսի ժամանակաշրջանի մը, որ Միջին Արեւելքի մէջ սկսած էին մէկ կողմէն յայտնուելու Ֆրանկները, իբրեւ հետեւանք խաչակրական արշաւներուն, իսկ քիչ մը աւելի ուշ նաեւ՝ Ճենկիզ Խանի Մոնկոլները: Մութաֆեան կ՛ըսէ, թէ հայ արքաները, շնորհիւ խելացի դիւանագիտութեան մը, գիտցան լաւագոյնս օգտուիլ այս իրավիճակէն՝ այն աստիճան, որ, 13-րդ դարու կէսերուն, իրենց թագաւորութիւնը դարձաւ Մերձաւոր Արեւելքի ամէնէն հզօր քրիստոնեայ պետութիւնը: Հայերը՝ լատինական պետութիւններու հետ, -որոնցմէ որդեգրած էին վարչական բազմաթիւ կէտէր- կրցան հաւասարէ-հաւար յարաբերութիւններ մշակել, որոնց մէջ կարեւոր տեղ մը գրաւեցին նաեւ խնամիական՝ ամուսնական կապերը, մինչ Մոնկոլներու հետ իրենց յարաբերութիւններուն մէջ օգտուեցան Մեծ Հայքի իշխաններու փորձառութիւններէն: Այդ շրջանին աննախընթաց կերպով ծաղկեցաւ Հայոց թագաւորութիւնը, հայկական պահանջներուն կամ ձեւերուն պատշաճեցնելով Ֆրանկներու բերած բարիքները, անոնք ըլլան գեղարուեստական, գրական, լեզուական թէ այլ, մինչ միւս կողմէ ալ՝ Մոնկոլներու հետ պահպանուած կապերն ալ թոյլ տուին հեռաւոր-արեւելեան ազդեցութիւններու մուտք գործելուն:
Տեղատուութիւնը սկսաւ 13-րդ դարու վերջաւորութեան՝ մոնկոլական իշխանութեան տկարացումով եւ լատինականի մուտք գործելով Հայոց անկախ եկեղեցիէն ներս, ինչպէս նաեւ հզօրացումովը եգիպտացի Մեմլուքներուն, որոնք Հայոց թագաւորութեան վերջ տուին 1375-ին:
Այս գիրքին նպատակն է ցոյց տալ տարբեր՝ քաղաքական, դիւանագիտական, տոհմաբանական, կրօնական, մշակութային երեսակները տուեալ հմայիչ ժամանակաշրջանին, որու ընթացքին Հայերը յայտնուեցան եւրասիական աշխարհի կիզակէտին:
Ամփոփենք: Մութաֆեան իր այս աշխատասիրութեամբ ուզած է ընդգծել յատկապէս երկու երեւոյթ: Նախ, այն՝ որ երբ արեւմտեան պատմագիտութիւնը կ՛ակնարկէ Խաչակրութեան, Բիւզանդիոնի, բոլորովին կ՛անտեսէ Հայոց թագաւորութիւնը, կարծէք թէ փոքր, աննշան բան մը ըլլար ան. ինք այս գործով փորձած է ցոյց տալ, որ 13րդ դարու կէսերուն, անիկա ամէնէն հզօր քրիստոնեայ պետութիւնն էր Մերձաւոր Արեւելքի մէջ: Իսկ որպէս երկրորդ կէտ, պատմագէտը ուզած է ընդգծել, որ, եթէ ոչ սխալ, գոնէ անբաւարար է Կիլիկիոյ թագաւորութիւնը եւ Մեծ Հայքը ուսումնասիրել՝ մէկը միւսէն անջատաբար:
Յ.Կ.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here