Սաթենիկ Ղազարեան. Եթէ այսօր համապատասխան պետական օղակները ջանքեր չգործադրեն՝ երիտասարդ գիտնականների համար, մօտ ապագայում Հայաստանը կը կորցնի իր ողջ գիտական ներուժը…

0
236

Երիտասարդ գիտնականի ամպիոն

 

Սաթենիկ Ղազարեանն աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Վիքտոր Համբարձումեանի անուան Բիւրականի աստղադիտարանում՝ որպէս կրտսեր գիտաշխատող, միաժամանակ հանդիսանում է Փարիզի աստղադիտարանի ասպիրանտ: Ուսումնասիրութիւնները վերաբերում են А և B տիպի աստղերին, նրանց քիմիական բաղադրութեան փոփոխութեանը: Ֆրանսական CoRoT արբանեակի միջոցով ստացուած տուեալներով կատարում է այդպիսի աստղերի սէյսմոլոգիական ուսումնասիրութիւններ. «Ամիսներ առաջ մեզ յաջողուեց ցոյց տալ, որ HgMn աստղերում, որոնք դասակարգւում են՝ որպէս B9 տիպի աստղեր, գրանուլիացիա տեղի չի ունենում, ինչը ապացուցում է կոնվեկցիոն գօտու բացակայութիւնը վերջիններիս մէջ: Նրանցում տեղի ունի միայն դիֆուզիա: Սա շատ կարևոր խնդիր է աստղերի ներքին կառուցուածքը հասկանալու համար, և հաստատում է դրա վերաբերեալ գանատացի յայտնի գիտնական Ժորժ Միշոյի կողմից տակաւին 1971 թուականին առաջարկուած մոտելը»,– պատմեց Սաթենիկ Ղազարեանը՝ ընդառաջելով իր գործունէութեան մասին պատմելու խնդրանքիս.- «Ես հանդիսանում եմ Բիւրականի աստղադիտարանի և Փարիզի աստղադիտարանի համատեղ ասպիրանտ, ինչը նշանակում է, որ սերտօրէն համագործակցում եմ ֆրանսացի գիտնականների հետ: Ուրախ եմ, որ ունեմ այդպիսի բացառիկ հնարաւորութիւն, որովհետև այդպիսի միջազգային գիտական համագործակցութեան արդիւնաւէտութիւնն ու օգտակարութիւնն անգնահատելի է: Ինձ ընձեռնուած է եզակի հնարաւորութիւն` քննարկել յուզող գիտական խնդիրներն անմիջապէս CoRoT արբանեակը նախագծողների, գիտական ծրագրերը համակարգողների, աշխարհահռչակ գիտնականների հետ, օգտուել այն բացառիկ հնարաւորութիւններից, որոնցից, ցաւօք, մեր երկիրը, գիտութեան ֆինանսաւորման սուղ պայմաններից ելնելով, օգտուել չի կարող: Գիտնականներին յուզող արդի խնդիրներով զբաղուելու համար միջազգային համագործակցութիւնների մասնակցութիւնն ուղղակի անհրաժեշտ պայման է: Յոյսով եմ, որ թեկնածուական ատենախօսութեանս ղեկավար Ժորժ Ալեսեանի հետ մեր համագործակցութիւնը կը շարունակուի երկար տարիներ, և բազմաթիւ ուսանողներ կ’ունենան Փարիզում/ Միուտոնում ուսանելու այնպիսի հնարաւորութիւն, ինչպիսին որ ինձ ընձեռնուեց»:

 

-Ի՞նչ գիտական մրցանակներ և դրամաշնորհներ էք ստացել, որքանո՞վ են դրանք կարեւոր։

-Արժանացել եմ ֆրանսական կառավարական կրթաթոշակի, ինչպէս նաեւ ղեկավարներիս հետ միասին հայ-ֆրանսական համագործակցութեան շրջանակներում ստացել Գիտութեան պետական կոմիտէի կողմից տրուող դրամաշնորհ, ինչի շնորհիւ էլ այս երեք տարիների ընթացքում կարողացել եմ ուսումնասիրութիւններս իրականացնել Փարիզում/ Միուտոնում՝ Լիութ լապորատորիայում:

 

-Որտեղ և ինչ արձագանգներ են ստացել Ձեր աշխատանքներն ընդհանրապէս :

-2011 թուականին Մարսելում CoRoT-ի երկրորդ  գիտաժողովի ժամանակ ներկայացրել եմ CoRoT-ի տուեալների մշակման համար մեր կողմից ստեղծուած մեթոտը, որն առաջացրեց շատ մեծ հետաքրքրութիւն հենց ֆրանսական արբանեակի վրայ աշխատող ամբողջ թիմի կողմից, իսկ 2012-ի Ապրիլի վերջին Քիեւում կայացած Երիտասարդ գիտնականների խորհրդաժողովի ժամանակ հանդէս եմ եկել ելոյթով՝ HgMn աստղերում կրանուլիացիայի խնդրի վերաբերեալ, որն առաջացրեց շատ բուռն քննարկում խորհրդաժողով մասնակիցների և հրաւիրեալ փրոֆեսորների հետ մէկտեղ, և արժանացաւ վերջիններիս բարձր գնահատանքին:

 

-Ձեր աշխատանքներում քանի՞ համահեղինակ է ընդգրկուած, և ո՞րքան մասն է դրանցում Ձեր անձնականը։

-Ես աշխատում եմ երկու գիտական ղեկավարներիս՝ Ժորժ Ալեսեանի (Փարիզի աստղադիտարան) և Հայկ Յարութիւնեանի (Բիւրականի աստղադիտարան) հետ միասին, և մեր բոլոր աշխատանքներում համահեղինակներ ենք: Աշխատանքը մեծամասամբ կատարում եմ ես,  իսկ ղեկավարներս ինձ օգնում են իրենց խորհուրդներով և ուղղութիւն ցույց տալիս:

            Այժմ համագործակցում ենք նաև պելճիքացի գիտնականների մի խումբի հետ, և յոյսով եմ, որ մեր համատեղ աշխատանքը մինչեւ տարեվերջ հնարաւորութիւն կ’ունենանք տպագրելու ԱԳ-ի բարձր վարկանիշ ունեցող միջազգային ամսագրերից որևիցէ մէկում:

 

-Շահագործո՞ւմ են, արդեօք, երիտասարդ գիտնականների աշխատանքը լապորատորիաների վարիչները և տիտղոսակիր կամ պաշտօնատար այլ անձինք՝ գրուելով համահեղինակ Ձեր աշխատանքներում, իրենց վերագրելով Ձեր կատարած աշխատանքը, կամ օգտուելով Ձեր աշխատանքի այլ պտուղներից։

-Ես այն երջանիկներից եմ, որ նման խնդրի չեմ բախուել: Բարեբախտաբար, աշխատում եմ այնպիսի գիտնականների հետ, ովքեր միայն ինձ օգնում են, ոչ թէ շահագործում: Գուցէ եւ, այդ երևոյթը տեղի ունի նաեւ գիտութեան մէջ, բայց ես ականատես չեմ եղել, հետեւաբար, որևէ կարծիք յայտնել չեմ կարող…

 

-Ձեր կարծիքով ո՞ր չափանիշն է աւելի լաւ արտացոլում «Լաւագոյն երիտասարդական գիտական նուաճում» մրցանակի անուանակարգը՝ միջազգային ազդեցութեան գործակից ունեցող կամ գիտական շտեմարաններում ինտեքսաւորուող ամսագրերում տպագրութիւնների քանա՞կը, թէ՞ յղումների թիւը։

-Ըստ իս, «Լաւագույն երիտասարդական գիտական նուաճում» մրցանակի անուանակարգն աւելի լաւ է արտացոլում յղումների թիւը, որովհետև դա նշանակում է, որ աշխատանքդ օգտակար է եղել շատերին, իսկ ցանկացած գիտնականի համար, կարծում եմ, որ ամենակարեւորն իր աշխատանքի շարունակականութիւնն է և կիրառելիութիւնը առօրեայ  կեանքում:

 

-Կարո՞ղ էք հակիրճ վերլուծութիւն կատարել, թէ որո՞նք են Հայաստանում գիտութեան թերֆինանսաւորման պատճառներն ու խորքային արմատները, և ըստ Ձեզ՝ ի՞նչ պէտք է անել՝ վիճակը շտկելու համար։

-Հայաստանում գիտութեան թերֆինանսաւորման պատճառները գալիս են Սովետական Միութեան փլուզումից, երբ սկսուեց Ղարաբաղեան շարժումը, յետոյ նաեւ պատերազմը… Բնականաբար, այդ ժամանակ ժողովուրդի առջեւ ծառացած ազգապահպան ու գոյատեւման խնդիրներն անյապաղ լուծում էին պահանջում, եւ բոլորովին էլ ժամանակը չէր՝ մտածելու գիտութեան զարգացման մասին, ու դրանք աստիճանաբար մղուեցին յետին պլան… Ցաւօք, արդիւնքում գիտութիւնը սկսեց թերարժեւորուել թե՛ հասարակութեան, թե՛ պետական մարմիների կողմից, եւ այսօր, որքան էլ փորձենք լաւատես գտնուել, բախւում ենք դառն իրականութեան հետ: Շատ պատճառներ կան, որոնք այս կամ այն չափով ունեն իրենց ազդեցութիւնը, բայց եթէ այսօր համապատասխան պետական օղակները ջանքեր չգործադրեն գիտութեան ֆինանսաւորման աւելացման համար, եւ չստեղծեն  նպաստաւոր պայմաններ երիտասարդ գիտնականների համար, մօտ ապագայում Հայաստանը կը կորցնի իր ողջ գիտական ներուժը…

 

-Իսկ ինչպէ՞ս փոխել վերաբերմունքը գիտութեան հանդէպ:

 –Ի՞նչ խօսք, կան տարատեսակ մրցանակներ ու խրախուսական մրցանակաբաշխութիւններ, որ կարեւոր են, որովհետև միտուած են՝ փոխելու հասարակութեան վերաբերմունքը գիտութեան հանդէպ: Դրանք նաև ստիպում են մրցանակակրին՝ գիտակցելու իր կատարած աշխատանքի կարեւորութիւնն ու օգտակարութիւնը: Այն զգացումը, որ գնահատուած է աշխատանքդ, նոր թափ է տալիս՝ սիրածդ գործին նուիրուելու ու ամբողջ ուժերը կենտրոնացնելու համար: Բայց այս ամէնը միայն ջուրի մի կաթիլ է անյատակ օվկիանոսում, ուր իրավիճակը շտկելու համար հիմնարար փոփոխութիւններ են պէտք…

            Այսօր կարեւորագոյն խնդիրներից մէկը սերնդափոխութեան հարցն է: Ժամանակն է, որ աւագ սերունդն իր տեղը զիջի երիտասարդներին, ովքեր կարող են իրենց հետ նոր շունչ բերել թէ՛ կրթական համակարգում, թէ՛ աշխատանքի մեջ: Պետական օղակները պիտի խրախուսեն նոր թեմաների հաստատումը, գիտութեան նոր ճիւղերի զարգացումը Հայաստանում, ֆինանսապէս ապահովեն երիտասարդներին, որպէսզի վերջիններիս միակ հոգսը գիտութեամբ զբաղուելը լինի: Հակառակ պարագայում, իրավիճակը կարծում եմ չի շտկուի…

            Ես կողմ եմ գիտնականների կողմից իրենց խնդիրների բարձրաձայնմանը տարբեր հարթակներում, կողմ եմ նման նախաձեռնութիւններին, որովհետեւ դրանց շնորհիւ էր, որ վերջին ժամանակներում ինչ-որ չափով փոխուեց հասարակութեան ուշադրութիւնը գիտութեան նկատմամբ: Ինչ խօսք, եթէ ակտիւօրէն ներգրաւում ես նման միջոցառումներում, ապա ստիպուած ես շատ ժամանակ ծախսել և աւելի քիչ աշխատել: Բայց եթէ չմտածես քո գործով վաստակելու մասին, ապա ինչպէ՞ս ապրել: Կա՛մ պիտի զուգահեռ այլ աշխատանք կատարես, ինչի պատճառով կը տուժի գիտական գործդ, կա՛մ վաստակես քո գիտական աշխատանքով, ինչի համար էլ մեր իրականութեան մեջ ստիպուած ես պայքարել…

 

-Կա՞ն արդեօք դրական միտումներ՝ մեր երկրում գիտութեան կազմակերպման ու խրախուսման հարցում պետական և ոչ պետական կառուցների մօտեցումների ու գործողութիւնների մեջ։ Ինչպէ՞ս կը բունաթագրէք դրանք։

-Կարծում եմ, որ Պահանջում ենք գիտութեան ֆինանսաւորման աւելացում ֆէյսպուքեան էջի ստեղծումը, նախաձեռնող անդամների բազմաթիւ հանդիպումները պետական պաշտօնեաների հետ, քննարկումները՝ իրականացուած տարբեր ֆորմատներով, միտուած էին այդ սայլը տեղից շարժելուն, ինչի ապացոյցը պիտի լինէր պետական պիւտճէին մէջ  գիտութեան ֆինանսաւորման զգալի աւելացումը, ինչը, ցաւօք, տեղի չունեցաւ:

 

-Ինչքա՞ն ժամանակ էք աշխատել արտասահմանում, որտե՞ղ։ Ի՞նչ հիմնական տարբերութիւններ կը թուարկէք Հայաստանում և դրսում գիտական աշխատանքով զբաղուելու հարցում։

Ուղիղ մէկ տարի աշխատել եմ Փարիզի աստղադիտարանում՝ Միուտոնում՝ Լիութ լապորատորիայում: Հիմնական տարբերութիւնը, որ նկատել եմ, պայմանաւորուած է մեզ մօտ գիտական առողջ մթնոլորտի բացակայութեամբ: Այնտեղ կայ շատ վառ արտահայտուած մրցակցութիւն բոլոր գիտական խումբերի միջեւ, բայց միեւնոյն ժամանակ այնպիսի վարակիչ առողջ մթնոլորտ է տիրում, որ ակամայից մեծ ջերմեռանդութեամբ բոլորն սկսում են աշխատել: Այստեղ իրավիճակն այլ է… Նոյնիսկ թշնամաբար են վերաբերւում դիմացինի յաջողութիւններին, ինչը շատ ցաւօտ է…

            Բացի այդ, այնտեղ բոլորը հնարաւորութիւն ունեն տպագրել իրենց աշխատանքներն ամենահեղինակավոր ամսագրերում, որոնք, սակայն, վճարովի են և հասու են մեզ միայն այն պարագայում, երբ համագործակցում ես արտասահմանցի որևէ գիտնականի հետ: Մեր գրադարանները համալրուած չեն վերջին տարիներին տպագրուած գրականութեամբ, ինչը շատ կարեւոր է ցանկացած ուսանողի համար: Եւ այս ամէնը նորից գալիս է գիտութեան թերֆինանսաւորումից…

            Ցաւօք, նաեւ շատ ցածր մակարդակի վրայ է ներքին համագործակցութեան մակարդակը Հայաստանում գործող գիտնականների, գիտական խումբերի միջեւ: Դժբախտաբար, Հայաստանում գործող գիտական խումբերը մեծամասամբ մեկուսի են գործում, և փոքրաթիւ են այն գիտնականները, ովքեր մեծ ծրագրեր են իրականացնում և աւելի լուրջ ուժերով հանդէս գալիս միջազգային դրամաշնորհների դիմելիս: Գուցէ պատճառը նորից գիտական խանդն է կամ եսակենտրոնութիւնը, կամ էլ ուղղակի չկայ վստահութիւն միմեանց նկատմամբ… Չգիտեմ… Բնականաբար, համատեղ ուժերով հանդէս գալու դեպքում իրավիճակը կարող է փոխուել, բայց թէ ինչպես հասնել դրան, դժուարանում եմ պատասխանել:

 

-Հնարաւո՞ր է, որ երբեւէ կը հաստատուէք  արտասահմանում։

Ես այն մարդկանցից եմ, որ երբեք չեն հեռանում հայրենիքից՝ առանց ինքնաթիռի յետադարձ տոմսը ձեռքին ունենալու: Համաձայնուեցի և ընտրուեցի՝ որպէս հայ-ֆրանսական համատեղ ասպիրանտ նաեւ այն բանի համար, որ պատրաստ եմ ապրել ու աշխատել հայրենիքում, լինել Հայաստան ու Ֆրանսա պետութիւնները կապող օղակներից մէկը, եւ ոչ թէ հեռանալ արտերկիր ու այնտեղ փնտռել մասնագիտական յետագայ զարգացումս: Ինձ համար շատ թանկ է իմ երկիրը, որովհետեւ ես այստեղ եմ ծնուել ու մեծացել, այստեղ են իմ բոլոր ընկերներն ու հարազատները, և, ինչ խօսք, ընտանիքս, որ ամենակարեւորն է իմ կեանքում…

 

 

Զրոյցը վարեց Մանէ  Յակոբեանը

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here