ԿԱՐԵԼ՞Ի Է ՓՈՓՈԽՈՒԹԵԱՆ ԵՆԹԱՐԿԵԼ ԹԱՅԷՖԻ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳԻՐԸ

0
130

Լիբանանի կրօնական եւ քաղաքական  դէմքերէն  յաճախ կը  լսուին Թայէֆի համաձայնագիրը  փոփոխութեան  ենթարկելու   վերաբերեալ  տեսակէտներ:   Հըզպալլայի ընդհանուր քարտուղար Հասան Նասրալլա վերջերս առաջարկեց սահմանադրական խորհուրդի մը ստեղծումը, մինչ մարոնիներու  Պշարա Ռայի գարտինալը  տարբեր առիթներով կը շեշտէ  ազգային նոր ուխտի մը մշակումը, կամ՝  բարեփոխութեան ենթարկել Թայէֆի համաձայնագիրը:

10 Նոյեմբեր  1989-ին կնքուած   Թայէֆի համաձայնագիրը  անխուսափելի անհրաժեշտութիւն մըն էր:   Լիբանանցիները  ամէն գնով կը ցանկային   վերջակէտ  մը դնել  հարիւր հազարէ աւելի կեանք խլած  քաղաքացիական պատերազմին:  Տասնչորսամեայ արիւնահոսութիւնը արդէն   բաւական  ծանր հարուած հասցուցած էր   քաղաքական գրեթէ բոլոր կողմերուն: Ցանկութիւններէն  վեր՝  ազգային  փոխհասկացողութեան  վճռական նախաձեռնութեան մը բացակայութիւնը խիստ  ակներեւ էր  լիբանանցիներուն մօտ,  երկրին  ճակատագիրը կը մնար անորուշութեան  մէջ.ո՞վ պիտի  փրկէր  երկիրը…: Զինուորական գետնի վրայ, պատերազմը՝ շրջանային եւ տեղական առումով   իրագործած էր իր թիրախները:  Միջազգային եւ  շրջանային ուժերու ցանկութիւնը այժմ կեդրոնացած էր  քաղաքական   փոփոխութիւններուն վրայ: Անոնք չէին սահմանափակուէր  Լիբանանի տարածութեամբ:  Փոփոխութեան ալիքը աւելի ուշ, ստացաւ «Համաշխարհային  Նոր Համակարգ» անուանումը՝ Խորհրդային  Միութեան  տարրալուծման եւ  Ծոցի Առաջին Պատերազմին պարտադրած  աշխարհաքաղաքական    փոփոխութիւններուն  լոյսին տակ:  Համաշխարհային  վերոյիշեալ յեղաշրջումներուն  զուգահեռ,   լիբանանեան հոսանքներու  միջեւ  խաղաղութեան  ցանկութիւնը կը  զուգադիպէր  շրջանային եւ միջազգային նպաստաւոր  զարգացումներուն:

Թայէֆի  համաձայնագիրը, լիբանանեան տարբեր խմբաւորումներու միջեւ,  արտաքին  գործօններէնանկախ ՝ ներքին  արիւնահոսութիւնը կասեցնելու   փոխհասկացողութեան  յանձնառութիւն մըն էր:  Համաձայնագիրը  լուծումներ կ’առաջադրէր  բազմաթիւ կենսական  հարցերու, հասնելով քաղաքական  ենթակառոյցին եւ    Լիբանանի պետականութեան գերիշխանութեան:  Թայէֆի համաձայնագիրը միաժամանակ կը հաստատէր   Լիբանանի արաբական  դիմագիծը եւ նոր հաւասարակշռութիւն մը կը ստեղծէր   իսլամ-քրիստոնեայ    համայնքներու  փոխյարաբերութիւններուն  միջեւ: Համաձայնագիրին հիմնական  առանձնայատկութիւնը  կը կայանար՝ արտաքին միջամտութիւնները կասեցնելու եւ  լիբանանեան  հակամարտութեան խորքը  թափանցելու յանձնառութեան մէջ:

Թայէֆի  համաձայնագիրը   վերատեսութեան ենթարկեց  երկրին  քաղաքական  եւ վարչական դրուածքը:  Ան բացաւ 1943-ի Ազգային Ուխտը փոփոխութիւններու ենթարկելու նախընթացը:   Համաձայնագիրը,  ազատ տնտեսութիւնը եւ ժողովրդավարութիւնը ամրապնդեց   իբրեւ  Լիբանանի ընկերային-տնտեսական համակարգին  հիմքը: Ան  միաժամանակ   շեշտեց ընկերային արդարութեան երաշխիքներու, ինչպէս նաեւ  վարչական  ապակեդրոնացման  դրութեան ստեղծումը:   Թայէֆի համաձայնագիրը խորքին մէջ,   քաղաքական  ուժերու միջեւ նախապէս տեղի ունեցած  երկխօսութեան   նիստերէն  բխած  օրակարգերուն  խտացումն էր:  Համաձայնագիրին  ներքին  ոլորտը   հիմնուած էր երկու   գլխաւոր գործօններու  վրայ. իսլամները  աւելի արդար ներկայացուցչութիւն կը պահանջէին իշխանութեան մէջ, մինչ  քրիստոնեաները  երաշխիքներ կը պահանջէին  Լիբանանի  գերիշխանութեան եւ  անկախութեան  վերաբերեալ:

Ճիշդ է, որ Թայէֆի համաձայագիրին հիմնական նպատակը  լիբանանցիներու միջեւ ազգային նոր ուխտի մը  ստեղծումն էր, սակայն   բազմաթիւ հոսանքներ մերժեցին անոր գոյութիւնը:  ՆԱխքան  համաձայնագիրը, մարոնիներուն վերապահուած էր երկրին  ղեկը: 1943-ի Սահմանադրութիւնը   լայն իրաւասութիւններ  շնորհած էր մարոնի նախագահին,  խորհրդարանական  մեծամասնութեան զուգահեռ:  Մարոնիներն էին  երկրին դրօշակակիրները, կարծէք  միայն անոնք ըլլային  Լիբանանի ինքնութեան  պահպանները:   Իսլամները կ’ամբաստանուէին «Լիբանանականացում»ը անտեսելով, երկիրը արաբականացնելու  յանցանքով: Միւս կողմէ,  իսլամներու մօտ  այն  համոզումը, թէ  պարտութեան մատնած են  քրիստոնեաները,  ինքնին ապացոյց է, թէ անոնք եւս  սխալ  ընկալած են Թայէֆի համաձայնագիրը:   Լիբանանի    քաղաքական բոլոր հոսանքները անխտիր սուղ  վճարեցին պատերազմին գինը: Իսլամական  լայն շրջանակներ  այնպէս  կ’ընկալէին, թէ  սիւննի-շիի երկիշխանութիւն մը  պիտի  փոխարինէր   քաղաքական  մարոնիզմը:  Իբրեւ  հետեւանք,  քրիստոնէական զանգուածներ Թայֆի  համաձայնագիրին  մէջ  տեսան  մարոնիներու   դերակատարութիւնը    սահմանափակելու  անարդարութիւն մը:  Անոնք  ներքնապէս   մերժեցին,  քաղաքական  որոշումները  իսլամ գլխաւոր  համայնքներուն  հետ  կիսելու Թայէֆի համաձայնագիրին յանձնառութիւնը:  Իսլամ եւ քրիստոնեայ հոսանքները սկսան իւրովի մեկնաբանել ազգային  համերաշխութեան,  համակեցութեան եւ բաժնեկցութեան տարազները:  Թայէֆի համաձայնագիրէն  անմիջապէս ետք զարգացաւ սահմանադրական  լծակներուն միջոցաւ, համայնայքային ու քաղաքական իշխանութիւն պարտադրելու  լռելեայն  հակամարտութիւն մը:

Քաղաքական  մտահոգութիւնները եւ վերապահութիւնները հաստատելով հանդերձ,  ժամանակը հասա՞ծ է արդեօք  վերատեսութեան  ենթարկելու Թայէֆի համաձայնագիրը եւ  նոր  չափանիշներ ստեղծելու   Լիբանանի քաղաքական ջերմաչափին վրայ:  Մտահան  չընենք այն իրողութիւնը, որ  հակառակ անցնող   քսանամեակին պատահած  զարգացումերուն, Միջին Արեւելքի  աշխարհաքաղաքական հաւասարակշռութիւնը կը մնայ անփոփոխ: Թաէֆի համաձայնագիրը առ այսօր կը ներկայանայ   շրջանային եւ  միջազգային  ուժերու միացեալ  ջանքերով, միջինարեւելեան  երկրի մը  վերեաբերեալ համախոհական առաջին եւ  միակ  համաձայնագիրը:   Թայէֆի համաձայնագիրը  հովանաւորող  հիմնական երեք   ուժերը՝   Միացեալ Նահանգներ,  Սէուտական Արաբիա եւ  Սուրիա,  ոչինչ կ’արտայայտեն  փոփոխութեան մասին: Սուրիական վարչակարգը այսօրուան դրութեամբ,  ի վիճակի չէ պայմաններ թելադրելու  շրջանային եւ  միջազգային ընտանիքին,  իսկ  Միացեալ Նահանգներ եւ Սէուտական Արաբիա կը   շարունակեն պահպանել  իրենց  վայելած ներազդեցութիւնը, այսինքն՝  Թայէֆի համաձայնագիրը կը մնայ ուժի մէջ

Նախքան այս բոլորը,  ինչպէս կարել՞ի  է  մերժել  համաձայնագիր մը,  երբ անոր  յօդուածներուն մեծամասնութիւնը  կը սպասեն իրենց գործադրութեան:  Պիտի  գա՞յ  այն օրը, երբ  լիբանանցիները աւետէն   համերաշխութեան եւ համակեցութեան իսկական  ուխտի  մը  ծնունդը…:

ԱՀԱՐՈՆ  ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

 

 

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here