Արցախեան Ազատամարտի Օրերուն Ստեղծուած Ինքնաշէն Նռնականետ. ՔԹՄ

0
189

Գիտնականները խաղաղ մարդիկ են. անոնք կը սիրեն առանձնացած իրենց գործը ընել, բայց երբ եկան ո՛չ խաղաղ ժամանակները, անոնք, կորսնցուցած քուն ու դադար,  լծուեցան զէնքի արտադրութեան գործին: Կը թուի՝ գիտնականները փափկասուն մարդիկ են, բայց երբ եկան պատերազմական օրերը, անոնք առաջիններէն էին, որ զէնք վերցուցին ու նետուեցան առաջին գիծ: Գիտնականները մահապարտներ չեն, բայց երբ եկաւ նոր ստեղծած զէնքերը փորձարկելու պահը, անոնք ժամանակ չունեցան` քննարկելու այդ հարցը… Գիտնականները հայհոյախօս մարդիկ չեն, անոնցմէ գրեթէ հնարաւոր չէ հայհոյանք լսել: Պարզապէս անոնք համաձայնած են` զինուորներու` զէնքին հայհոյական յապաւում տալու անուան հետ, միացած են զինուորներու “դիրքորոշման”-ը, որոնք երբ շատ կը բարկանան, այդ բարկութիւնը կրնան արտայայտել ամէն կերպ, նոյնիսկ զէնքի անուանումով: Կ’ըսեն` այդպէս  ծնած է ինքնաշէն նռնականետներու անուանման` ՔԹՄ յապաւումը, որ լաւ յայտնի էր ազատամարտիկներուն` արցախեան պատերազմի սկիզբը: Այդ նռնականետի մասին իմացայ պատահաբար: Հետաքրքրուեցայ անոր ծննդեան պատմութեամբ: Հարցերուս պատասխանները փորձեցի ստանալ ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, բնագէտ Արթուր Իշխանեանէն.

Պարո՛ն Իշխանեան, առաջին հերթին, չէ՞ք ըսեր, թէ ի՞նչ կը նշանակէ ՔԹՄ, ինչպէ՞ս կը բացուի այդ յապաւումը:

–Դա “փաղաքշական” յապաւում է` մի զինուորական “համեմունքային” արտայայտութեան: Քաղաքակիրթ միջավայրում ընդունուած չէ նման բաներ արտաբերել: Նռնականետի այդ անուանումը որեւէ պաշտօնական փաստաթղթում հաստատագրուած չէ, դա պարզապէս ընդունուած է եղել զինուորների շրջանում:

Արցախեան ազատամարտի սկզբնական շրջանին, յայտնի է, որ ստեղծուած է զէնք, յայտնի է նաեւ, որ այնտեղ դուք մասնակցութիւն ունիք: Կը պատմէ՞ք

–Ազատամարտի սկզբնական շրջանն էր, երբ բոլորն ինչ–որ իմաստով կորուսեալ էին, ոչ ոք չգիտէր` ինչ անել, երբ հակառակորդը խփում էր: Դրութիւնից ելք գտնելու ճանապարհ էր պէտք… Այդ ժամանակ էլ ստեղծուեց նռնականետը: Ի հարկէ, թիւրիմացութիւնից խուսափելու համար ասեմ, որ նռնականետը` որպէս զէնք, արդէն կար, դա մենք չենք յօրինել, մենք պարզապէս, ունենալով դրա յայտնի օրինակները` որպէս հիմք, նոր հաշուարկներ ենք արել, նոր սխեմաներ գծել ու ձեռքի տակ ունեցածով արտադրել ինքնաշէն նռնականետեր:

Ինչպէ՞ս եղաւ ատիկա:

–Երբեք չեմ մոռանայ այդ օրը. Աշտարակի գիտաւանում էի, աշխատանքից նոր էի վերադարձել, երբ եկաւ Հրանտ Ազիզբեկեանն ու առաջարկեց մի քիչ զբօսնել ու զրուցել: Մի քիչ լուռ քայլելուց յետոյ նա անսպասելի ասաց` զէնք պիտի ստեղծենք: Ես նայեցի նրան ու հասկացայ, որ անսպասելի ասուածն իրականում շատ է եփուել նրա գլխում, դա համոզմու՛նք էր: Ասացի` բայց ինչո՞վ: Պատասխանեց` հէնց թէկուզ այս սիւներով` մատնանշելով ճանապարհի երկու կողմերում հոսանքազրկուած լապտերների մետաղեայ խողովակ–սիւները:

Մենք անյապաղ գործի անցանք… դժուար օրեր էին, չմոռանանք ասել, որ այն ժամանակ դեռ ԽՍՀՄ–ի կազմում էինք, ռուսական զինուորները հսկում էին ամէնուր, պարէտային ժամ էր: Աշխատում էինք գործից յետոյ ու գաղտնի: Մեզ միացան շատերը, օրինակ, մասնակցել են նաեւ Ալեքսանդր Թամանեանը, Լէոնիդ Ազգալդեանը… Երկար ժամանակ օգտագործում էինք ճանապարհային լուսաւորման սիւների համար պիտանի խողովակները, յետոյ, երբ դրանք էլ վերջացան, սկսեցինք արտադրել թղթից նռնականետեր, պատկերացնո՞մ էք` թղթէ խողովակով պատրաստուած զէնք, որն ի զօրու էր կրակել տաս-քսան անգամ: Հեշտ չէր, պետական աջակցութիւն չկար, աւելին` դա գաղտնի էր արւում ու դժուարութեամբ ուղարկւում կամաւորներին: Կային գործարաններ, աւելի ճիշտ` գործարաններում աշխատող նուիրեալ մարդիկ, ովքեր աշխատանքից յետոյ մնում ու արտադրում էին զէնքը:

Ալեքսանդր Թամանեան, Լէոնիդ Ազգալդեանխորին յարգանքի արժանի անուններ են

-Այո: Բացառիկ անուններ… Խոնարհուելով նրանց յիշատակի առաջ,  ինչպէս նաեւ խորապէս շնորհակալ լինելով եւ յարգելով բոլոր միւսներին, ովքեր աջակցել են, անհրաժեշտ է առանձնացնել այստեղ Հրանտ Ազիզբեկեանին: Հրանտը ֆիզիքոս է, ճարտարագէտ, աշխատում է Ֆիզիկական հետազօտութիւնների ինստիտուտում: Նա է մտքի հեղինակը եւ նա էր գործի ոգին: Շատերն այսօր, աւա~ղ, հեռացել են, կամ` երկրից, կամ` ընդմիշտ, իսկ մեր կողքին դեռ կան մարդիկ, ովքեր ապրում են ու շարունակում գործել: Ի հարկէ, Նժդեհն ասել է, որ երկրի հողը սուրբ է նաեւ իր շիրիմներով: Մենք ունենք Լէոնիդի, Ալեքսանդրի ու շատ այլ սուրբ շիրիմներ, Նժդեհի ասածի իմաստով հարուստ ենք, բայց երկիրը հարուստ է նաեւ նրանցով, ովքեր այսօր մեր կողքին են, մեր շարքերում, մեզ հետ, եւ ում անունը տալով` մենք կարող ենք հպարտանալ:

Ին՞չ մտահոգութիւններ կան, պարո՛ն Իշխանեան:

–Մտահոգութիւններ կան… Իշխանութիւնները մեզանից կիրառական արդիւնք են պահանջում` չնկատելով անգամ, որ  Հայաստանի գիտնականներն ու ճարտարագէտները ցոյց են տուել, որ ունակ են ստեղծելու ամենաբարձր մակարդակի արդիւնք: Չնայած դրան` սայլը տեղից ոչ մի կերպ չի շարժւում. երկիրը գիտատեխնիկական առումով հետընթաց է ապրում: Այ, տեսէ՛ք, Հրանտ Ազիզբեկեանը ժամանակին արեց հէնց այդ պահանջուած “փրաքթիք”–ը: Արդեօ՞ք պետութիւնը նկատեց հէնց այդ պրակտիկ արտադրողին` այն պրակտիկ արդիւնքի, որը եղաւ մեր դիմակայման գործօններից մէկը` պատերազմի առաջին փուլում: Արդեօ՞ք գիտեն նրան, ով այսօր մեր կողքին է: Խօսում են այսօր կիրառական արդիւնքի անհրաժեշտութիւնից` չնկատելով, որ դա կայ ու եղել է բոլոր ժամանակներում: Խորհրդային միութեան փլուզման պահին Հայաստանում կար շատ բարձր որակաւորում ունեցող ճարտարագէտների բազմահազարանոց կազմ: Հրանտի մասնագիտական մակարդակն ուղղակի հիանալի է: Այդպիսի մեխանիկոս, նիւթի, մետաղի զգացողութիւն ունեցողներ լինում են հազուադէպ: Այ այդպիսի մասնագէտների շնորհիւ էր, որ այդ զէնքերն ստեղծուեցին: Հին կադրերը դիտելիս կարելի է գնահատել այն դերը, որ խաղաց ինքնաշէն զէնքերը պատերազմի սկզբնական փուլում, իմիջիայլոց, ոչ միայն զուտ ռազմական, այլ նաեւ հոգեբանական, ինչն այդ պահին նոյնպէս կարեւոր էր: Լէոնիդ Ազգալդեանի ջոկատում գիտնականներն ու ճարտարագէտները շատ էին: Ցաւօք սրտի, յետագայում, տնտեսութեան քայքայման արդիւնքում, այդ հարստութիւնը` որակեալ ճարտարագէտների զանգուածը, մեծամասամբ փոշիացուեց, այսօր բարձրակարգ ճարտարագէտներ շատ քիչ են մնացել, նորեր համարեա չկան:

Պարո՛ն Իշխանեան, վերադառնալով զէնքին, իսկ ի՞նչ եղած է ձե՛ր դերը նռնականետի ստեղծման եւ արտադրման գործին մէջ:

–Միտքը Հրանդ Ազիզբեկեանինն էր: Այն ժամանակ ես դեռեւս անփորձ երիտասարդ էի, բայց մեծերը ոգեւորւում էին, որ իրենց կողքին եմ: Իմ գործը հաշուարկներ անելն էր, տարբեր տեխնիկական եւ կազմակերպական քայլերը: Մենք մշտապէս միասին ենք եղել: Ինչ–որ առումով, կար նաեւ հոգեբանական կողմը. կայ մի երիտասարդ, որը քայլում է իրենց հետ համընթաց: Նանք մեծեր էին եւ կա՛ն որպէս մեծեր: Ես կարծում եմ, ո՛չ` ես համոզուած եմ, աւելին` ես կոչ եմ անում,  որ մենք առանձնայատուկ գնահատենք նրանց պէս մարդկանց, քանի որ հէնց այդ մարդիկ էին, նրանց նման մարդիկ, որ ոտքի կանգնեցին ամենածանր օրերին` որպէս արարող, որպէս լաւատեսութեան ոգի, որպէս հասարակ զինուոր, ինքնաշէն զէնքի փորձարկումների ժամանակ` նոյնիսկ որպէս մահապարտ:

Կրնա՞ք յիշել փորձարկումներու ժամանակ եղած որեւէ արտառոց բան:

–Եղել են: Եղել են եւ շատ ցաւալի դէպքեր: Յստակ մեր նռնականետի փորձարկումների ժամանակ վատ բան չի պատահել, բայց մենք երբեմն մօտ ենք եղել վատթարագոյնին: Գեներալ–գնդապետ Դալիբալթայեանը` ապագայում մեր զինուած ուժերի շտաբի հրամանատարը, մի անգամ, մեր փորձարկումների ժամանակ, շատ մօտ էր զոհուելուն: Դա պատահածների մէջ ամենավտանգաւոր դրուագն էր:

Նռնականետներու արտադրութիւնը յետագային ի՞նչ զարգացում ունեցաւ:

-Կանոնաւոր բանակի ձեւաւորումից յետոյ, երբ զէնքի ու զինամթերքի արտադրութիւնն ու մատակարարումն սկսեց կատարուել պետական մակարդակով, բնականաբար, սկսուեցին մշակուել այլ զինատեսակներ: Ցաւօք սրտի, որոշ ժամանակ անց այդ աշխատանքները դանդաղեցուեցին ու հիմնական շեշտը դրուեց արտաքին մատակարարման վրայ: Այս մօտեցումը, սակայն, դժուար է համարել լիարժէք, քանի որ սեփական արտադրութեան բացակայութիւնը յղի է ռազմավարական վտանգներով: Սա նշում են շատերը, այդ թւում նաեւ` պաշտպանութեան նախարարութեան վերլուծաբանները: Պարզ է, օրինակ, որ զարգացած ռազմա-արդիւնաբերութեան համակարգը էապէս կը մեծացնի մեր պետութեան կշիռն ու ազդեցութիւնը միջազգային եւ տարածաշրջանային գործընթացներում: Այնպէս որ, խնդրի կարեւորութիւնն այսօր գիտակցուած է, եւ մտադրութիւն կայ շատ աւելի լուրջ քայլեր ձեռնարկելու այդ ուղղութեամբ: Ահա այստեղ է, որ պէտք է կրկին յիշել ճարտարագէտներին ու ցաւով փաստել, որ մենք կադրային քաղց ենք ունենալու, նոր ազիզբեկեաններ քիչ են լինելու: Ուստի, պէտք է նրանց այսօր շրջապատել ամենայն հոգածութեամբ, որպէսզի նրանք ի վիճակի լինեն մասնակցել մշակումներին, փոխանցել իրենց փորձը, պատրաստել նոր, երիտասարդ կադրեր, ովքեր կը ստեղծեն նոր Քթմ-ներ` նոր ժամանակներին համապատասխան:

 

Մանէ Յակոբեան

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here