Տիեզերքի Մէջ Կայ Թափառող Աստղ Մը, Որմէ Գիշերները Լոյս Կը Կաթի Բիւրականի Վշտաբեկ Եղեւնուտին Վրայ

0
176

Բիւրականը ամբողջովին կը շողար կապտաւուն լոյսի մէջ: Ան վեր յառնեց ձիւնապատ եղեւնուտի խորքէն` խորհրդաւոր իր հմայքով: Եղեւնուտի, որ հաւանաբար ունէր յիշողութիւն, որուն ստուերուն տակ հաւանաբար խմբուած քննարկումներ ըրած էին մեծ աստղագէտներ, որուն արահետներով քալած էր Վիկտոր Համբարձումեանը` մտքին մէջ անծայրածիր-անսահման հեռաստաններու մէջ լոյսի մասնիկներու` քուանտներու յաւէրժական ճամբորդութիւնը` սկսեալ արարման պահէն` մեծ պայթիւնէն, աստղասփիւռներու անդիմադրելիօրէն ձգող խնդիրը, ծիր կաթիններու կեդրոններու աշխոյժութեան եւ անկայուն առարկաներու հանելուկը, տիեզերական այլ առեղծուածներ… Այնքա~ն գաղտնիքներ ունին այդ եղեւնիներն ու կաղնիները, որոնք ձիւնի բեռէն խոնարհած, համեստօրէն մեզ ուղեկցեցան դէպի աստղադիտարանի շէնքը: Բարձրացանք աստիճաններով` խորին ակնածանքով` մտածելով, որ անոնց վրայէն երբեւէ բարձրացած են Համբարձումեանը, Գուրզադեանը, Մարգարեանը, Ղազարեանը, Միրզոյեանը, շատ այլ յայտնի գիտնականներ, Նոպէլեան շատ մրցանակակիրներ, կրկին ու կրկին մեծութիւններ: Ամէն ինչ հրաշալի էր ու հեքիաթային. շնորհանդէս` նուիրուած UNESCO-ի “Աշխարհի յիշողութիւն” ծրագիրի միջազգային մատեանին մէջ վերջերս արձանագրուած` Բենիամին Մարգարեանի շրջահայութեան, լրագրողական մրցոյթի ամփոփում, մրցանակներու եւ խրախուսագրերու յանձնում, Մարգարեանի աշխատանքներու դիտում, այնուհետեւ` հիւրասիրութիւն…

Ուր ալ ահա փշրուեցաւ հեքիաթը, եւ մեր դէմ կանգնեց տխուր իրականութիւնը. արտաքին այդ ողջ հմայքին ու ներդաշնակութեան խորքը կը տիրէր ներքին անհաշտ լարուածութիւն, որ ոչ միայն չէր թաքցուէր, այլեւ կը խօսուէր յատուկ լրագրողներու ականջին տակ ու անոնց համար: Խումբ-խումբ հաւաքուած աշխատողները բարձրաձայն ու կիսաձայն կը դժգոհէին: Սկիզբը թուաց, թէ անիկա կապուած է խղճուկ ֆինանսաւորման հետ, որ արդարացի պիտի ըլլար, կամ պայմաններու` հին շինութեան, որ վաղուց արդէն լուրջ գումարներու ներդրման, վերանորոգման ու նաեւ ջերմութիւն ապահովելու կարիք ունէր, կամ ա՛լ աւելի կարեւոր խնդիրի` հինցած սարքերու, որոնցմով այսօր այլեւս դժուար է գիտական լուրջ արդիւնք տալ` նոյնիսկ համախմբուած ու ողջ ներուժով աշխատելու պայմաններու մէջ: Բայց պարզուեցաւ` բողոքները ունէին այլ բնոյթ: Անոնց մէջ առանձնացող հիմնականը այն էր, որ աշխատակազմի աշխատանքի լուրջ արդիւնքները ամբողջովին կը վերագրուին անդամներէն մէկ-երկուքին` չյիշատակելով անգամ միւսներուն անունները: Գիտաշխատողներէն մէկը, որ առաւել գործուն էր, եւ որուն դիտարկումները գլխով հաւանութեան կ’արժանացնէին միւս հաւաքուածները, ըսաւ, որ անգամ Մարգարեանի շրջահայութիւնը, որ այդքան կը գովազդուի, ինքը մինակ չէ ըրած. ատիկա հաւաքական աշխատանքի արդիւնքն է, գումարած այն, որ անոր մէջ լուրջ ներդրում ունի, օրինակ, Էդուարդ Խաչիկեանը… Էդուարդ Խաչիկեա~ն. ասիկա թեմա՛ է:

… Ուրեմն` Բիւրականի մէջ խառն վիճակ է… ուրեմն` եղեւնուտը աւելի շատ գաղտնիքներ ունէր, քան կ’ենթադրուէր հեքիաթային օրուան սկիզբը, եւ ցաւօք, անոնք բոլորը չէին, որ գեղեցիկ էին ու վայել աստղերուն մօտ կանգնած մարդոց: Ահա թէ ինչէն կու գար եղեւնուտի սրբազան տխրութիւնը: Անոր արահետներով քալած էր Վիկտոր Համբարձումեանը` մտքին մէջ` թէ ով արժանի է` գործուղուելու արտասահման` զբաղուելու Մարգարեանի շրջահայութիւնով, կամ` աւելի ուշ` ով արդեօք արժանի է` իրմէ ետք զբաղցնելու տնօրէնի պաշտօնը… ու, ցաւօք, շա~տ նեղ ու ճղճիմ գաղտնիքներ կային, որոնց վշտէն ալ ահա խոնարհած էին եղեւնիները… այդ մէկը պարզէն ալ պարզ էր:

Բաւական է հարցնել` ի վերջոյ, ի՞նչ կը կատարուի Բիւրականի մէջ, եւ բոլոր անոնք, որոնք այս կամ այն կերպով կապ ունեցած են կամ ունին Բիւրականի հետ, պիտի ըսեն` աղէտալի՛, վթարայի՛ն վիճակ, աշխատակազմի մէջ մասնատուածութիւն, բոլորը իրարու դէմ են … եւ այլն:

Եր՞բ սկսաւ քաոսը… Երբ Մարկոս աղա Ալիմեանը աւանդեց հոգին, իր ծանր ձեռքով ու փողի քսակով հաստատած` արտաքուստ կայուն թուացող խաբուսիկ կարգուկանոնը արագ վերածուեցաւ քաոսի. բոլորը սկսան դրսեւորել իրենց իսկական կերպարները, մինչ ընտանիքի ղեկավարի կենդանութեան ժամանակ ամէն ինչ ու ամէն ոք իր տեղն ու դերը ունէր կը թւուէր… Քաոս:

Համբարձումեանէն ետք Բիւրականի մէջ եկաւ տիրելու նորին մեծութիւն Քաոսը:

Կա՞յ Համբարձումեանի մեղքը այսօրուան ստեղծուած վիճակին հարցով, կը դժուարանան ըսել Բիւրականի բիւր խնդիրներուն քաջատեղեակ գիտնականները, բայց անոնք համակարծիք են մէկ բանով` ամէն ինչ սկսաւ 1988-ին, երբ, ըստ նոր ընդունուած օրէնքին, ան այլեւս չէր կրնար միաժամանակ ըլլալ ե՛ւ Բիւրականի տնօրէն, ե՛ւ Ակադեմիայի նախագահ: Ու, ձգելով տնօրէնութիւնը, նշանակեց մէկը, որ իր արժանիքներով չէր համապատասխաներ այդ պաշտօնին: Այս է այն, որ կը պնդեն շատերը: 1991-ին առաջին անգամ Բիւրականի աշխատակազմը տնօրէնին դէմ բողոքով դիմեց ԳԱԱ նախագահ Վ. Համբարձումեանին: Այդ առաջին անգամուան բողոքը, ցաւօք, դարձաւ շարունակական, դարձաւ աւանդոյթ, դարձաւ այդ աշխատակազմի հիմնական ու բնորոշող գիծը:

Ուրեմն` Բիւրականի մէջ վերջերս տեղի ունեցած շնորհանդէսին, որ նուիրուած էր UNESCO-ի “Աշխարհի յիշողութիւն” ծրագիրի միջազգային մատեանին մէջ վերջերս արձանագրուած` Բենիամին Մարգարեանի շրջահայութեան, ներկայ չէր պարոն Խաչիկեանը, որուն մասին կը պնդէին, թէ այդ աշխատանքին մէջ մեծ ներդրում ունի: Իսկ Համբարձումեանը իր յուշերուն մէջ կ’ըսէ. “Բիւրականի մետրանոց Շմիդտը լաւ օգտագործուեց Բ. Մարգարեանի եւ Մ. Ղազարեանի կողմից կապոյտ գալակտիկաները փնտրելու գործում: Երբ յայտնաբերուեցին առաջին կապոյտ գալակտիկաները, մենք Խաչիկեանին գործուղեցինք Միացեալ Նահանգներ, որպէսզի այնտեղի աստղադիտակների վրայ այդ գալակտիկաների սպեկտրներն ստանայ աւելի մեծ դիսպերսիայով: Մեր առաջնութիւնը պահպանելու համար ես հրայանգեցի Խաչիկեանին, որպէսզի Բիւրականում յայտնաբերուած կապոյտ գալակտիկաների դասը անուանի «մարգարեանի գալակտիկաներէ: Խաչիկեանը կատարեց այդ յանձնարարութիւնը: Առաջին իսկ սպեկտրները, որ Խաչիկեանը ստացաւ Միացեալ Նահանգներում Վիդմանի հետ, ցոյց տուեցին պայծառ գծերի առկայութիւն: Ապացուցուեց նաեւ, որ Մարգարեանի գալակտիկաների զգալի տոկոսը բնոյթով Սեյֆերտեան են: Հէնց իրենց առաջին յօդուածում այդ մասին, ինչպէս նաեւ յօդուածի վերնագրում, այդ գալակտիկաները կոչուեցին «մարգարեանի գալակտիկաներէ: Այդ գալակտիկաներն ընդհանուր հետաքրքրութիւն առաջացրին, իսկ անուանումն ընդունուեց բոլոր աստղագէտների կողմից”:

Ուրեմն` Մարգարեանի շրջահայութեան ու Խաչիկեանի շրջագայութեան իբրեւ արդիւնք՝ աշխարհը ունեցաւ կարեւոր ձեռքբերում մը` “Մարգարեանի գալակտիկաները”: Հետաքրքրական է` ինչո՞ւ այն ժամանակ ոչ ոք Համբարձումեանին ըսաւ, որ ատիկա պիտի չկոչուի “Մարգարեանի գալակտիկաներ”, այլ` “Մարգարեանի-Խաչիկեանի-Վիտմանի ու աշխատակազմի գալակտիկաներ”: Ուրեմն` եղած են ժամանակներ, երբ որեւէ բան ընդունուած է միաձայն` բոլոր աստղագէտներուն կողմէ: Ահա թէ ինչ արժէքաւոր բան կորսնցուցած է Բիւրականը` միաձայնութիւն ու համախմբուածութիւն եւ, աւա~ղ, ի՞նչ ունի այսօր… պառակտում, կարծիքներու իրարամերժ բազմազանութիւն, անհանդուրժողականութիւն ու փոխադարձ թշնամանք:

… Գիշերային երկնքին աստղերը միմեանց նկատմամբ չեն շարժիր, կը շարժին մոլորակները: Բայց կ’ըսեն, որ տիեզերքի մէջ կայ թափառող աստղ մը: Կ’ըսեն` գիշերները անկէ լոյս կը կաթի Բիւրականի վշտաբեկ եղեւնուտին վրայ:

Սեւ քաղաքին մէջ ճակատագրական հրդեհէն ետք էր, որ հաստատուեցաւ փոխադարձ հանդուրժողականութիւն ու սկիզբ առած առողջ միջավայրը փոխարինեց քաոսին…

Բիւրականեան քաոսի խնդիրը գլուխկոտրուկ դարձած է, դարձած է գերհարց, որ ամէն գիշեր լոյս-հարցականի տեսքով կը կախուի եղեւնուտի գլխուն: Ինչը՞ կամ ո՞վ, ո՞ր տիեզերական պայթիւնն ու ակադեմիական յեղափոխութիւնը պիտի կրնան կարգաւորել զայն…

Իսկ եղեւնուտի շուրջ շշուկներ կան, թէ այն թափառիկ աստղը մինչ այդ խաղաղութիւն պիտի չգտնէ… ու որ ան Մեծ Համբարձումեանի խռովայոյզ հոգին է:

 

Մանէ Յակոբեան

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here