Արագածի Լեկենտը. Արտեմ Ալիխանեան

0
141

Խաշանոցէն վեր կամլեկենտարպատմութիւն մը.

Արագածի այս լեկենտի անունն է Արտեմ Ալիխանեան: Անիկա գիտէ ու կը վկայէ միջին ու բարձր սերունդի իւրաքանչիւր ոք: Կը յիշուի նաեւ “բարեւ, ես եմ” ֆիլմը, որուն գլխաւոր հերոսը, զարմանալիօրէն, գիտնական է եւ ոչ թէ գողական, որ մեր օրերուն աւելի “ընդունելի” է: Բայց կայ նաեւ “լեկենտար” պատմութիւն, որ վերջին տարիներուն կը պատմուի գիտնականներու շրջանակէն ներս` առաջին պահուն բուռն ծիծաղ յառաջացնելով, իսկ յաջորդին` խորն ու դառնագին տխրութիւն…

Տարիներ առաջ մեր պետութեան բարձրաստրճան այրերէն մէկը, կամ կարելի է ըսել` ամենա-ն, իր նազիր-վեզիրներով կ’երթար Արագածի լանջի յայտնի խաշանոցը: Խաշի, խորովածի, ծիծակի, բողկի ու մնացած այլեւայլ սխտորաբոյր վայելքներէն ետք ան, սափրագլուխներու խորին հոգածութեամբ շրջապատուած, կ’ելլէր` մաքուր օդ շնչելու եւ բարձրէն նայելու իր տէրութեան սահմաններուն: Հայեացքը վարէն վեր սահեցնելով` յանկարծ վերը շինութիւն մը կը նկատէ ու կը հարցնէ, թէ անիկա ի՞նչ կառոյց է: Իրար հերթ չտալով` նազիր-վեզիրները կը բացատրեն, որ անիկա Ալիխանեան եղբայրներու հիմնադրած` Արագածի տիեզերական ճառագայթներու հետազօտման կայանն է, որ ան կարեւորագոյն նշանակութիւն ունեցող գիտական կեդրոն է: Ան կը հարցնէ` իսկ ովքեր են այդ ախպերները, կը սկսին բացատրել, որ… բայց այստեղ ան կը յոգնի, ու կ’ըսէ, որ ցուրտ է ու կարելի է ներս անցնիլ` «տաք թէյ մը խմելու` հասկցնել տալով, որ առանց Ալիխանովներու անունները լսած ըլլալու ալ հնարաւոր է կառավարել մարդոց ու սեփական աղքատ երկրէն միլիոն քամել: Կ’ըսեն, որ նոյնիսկ թիկնապահները ապշահար իրար նայած են ու գաղտնի իրենք իրենց թոյլ տուած մտածել, որ եթէ “բոգը” հարցնէր, կրնային պատմել յայտնի պատմութիւնը այն մարդոց մասին, որոնք այնքա՜ն բան ըրած են իրենց երկրի համար, ինչքան չեն ըրած վերջին տարիներու շատ թագաւորներ` նոյնիսկ իրենց սեփական գրպանի՛ համար:

Երբ ներկան խղճուկ է, իսկ ապագան` յոյս չներշնչող, մարդիկ անցեալի յիշողութիւններով կ’ապրին: Եւ ահա քանի՜ տարի է` ընտրած է մեր երկիրը ապրելու եւ աշխարհին ներկայանալու այդ ճանապարհը. մենք հի՜ն ազգ ենք… մենք, գիտէ՞ք, ի՜նչ մշակոյթ ունեց ած ենք… մենք ունինք Մատենադարան, ուր պահուող գիրքերու զգալի մասը գրուած են այն ժամանակներուն, երբ այսօրուայ իրենք զիրենք զարգացած համարող ազգերէն շատերու նախնիները դեռ ծառերու վրայ կը թռչկոտէին… մե՜նք… մենք ա՜յս եղած ենք, ա՜յն եղած ենք… եղա՜ծ ենք…

Մենք գիտութեա՜ն ազգ եղած ենք:

Իսկ հիմա՞: Հիմա մեր ազգը իրեն ղեկավար “կ’ընտրէ”` մարդիկ, որոնք գիտութեան գործիչներուն տուած աշխատավարձի չափով ցոյց կու տան իրենց` գիտութեան կարեւորութիւն տալու չափը եւ յարգանքի չափը գիտութեան հանդէպ ու ովքեր պատահմամբ կը լսեն Ալիխանով եղբայրներու անունները, այն ալ` իրենց հիմնած հիմնարկներէն մէկուն` խաշանոցին մօտ ըլլալուն բարեբախտութեան շնորհիւ: Եւ, աւա՜ղ, ովքեր նոյնիսկ այդ պատահականութիւնն ու բարեբախտութիւնը չեն օգտագործեր` ճանչնալու լեկենտները: Ին՞չ խօսք, մեր ազգը իրօ՛ք ունեցած է լեկենտար դէմքեր, բայց մեր ղեկավարները, այո՛, նոյն Ալիխանեան եղբայրնե՛րը պէտք է ճանչնան առաջին հերթին:

Ալիխանեան եղբայրներն ու յատկապէս Արտե՛մ Իսահակի Ալիխանեանը:

Թէ ինչ ըրած է ան գիտութեան մէջ, թեմա մըն է, որուն պէտք է յատուկ անդրադառնալ: Իսկ հիմա խօսքը ժամանակակից “լեկենտար պատմութեան” հերոսի մասին է… մէկ պարագային գործ ունինք ղեկավարի հետ, որ ամէն ինչ կ’ընէ` աղքատ ու քայքայուած երկիրէն քամելու ու խլելու վերջին շունչը` աշխարհի միլիառատէրերու ցուցակին մաս կազմելու պարտադիր ձգտումով, միւս պարագային` մեծ հայրենասէրի, որ ամէն ինչ կ’ընէ իր երկրի բարօրութեան համար: Ալիխանեան եղբայրներէն կրտսերը` Արտեմը, ջանք չէ խնայած` զարգացնելու իր երկրի գիտութիւնը, մասնաւորապէս բնագիտութիւնը, որ մինչ այդ գոյութիւն ունէր ԵՊՀ-ի բնագիտութեան բաժինը` համարեայ դպրոցական մակարդակ ունեցող եւ դասատուներ պատրաստող բաժանմունքի ձեւով: Օգտագործելով Սովետական միութեամբ ու աշխարհով մէկ յայտնի գիտնականի իր անունը` ան կ’ողողէր Հայաստանը բազմաբնոյթ արժէքներով: Անոր` Հայաստան ներմուծած մետաղի շնորհիւ կառուցուած են բազմաթիւ շէնքեր ու ամբողջ թաղամասեր, անոր ուժերով բերուած են առաջին վերելակները, անոր ձեռք բերած գումարներով կառուցուած են ու ասֆալթապատուած ճանապարհներ: Համոզելով “վերեւներուն”` եկեղեցիները դիտել իբրեւ ճարտարապետական արժէք եւ ոչ թէ սրբավայր, վերանորոգած տուած է` ԽՍՀՄ-ի աթէիստական քաղաքականութեան շնորհիւ խոնարհուած որոշ եկեղեցիներ:

Անոր մեծ սէրը մշակոյթի հանդէպ մեծ գործերու շարժիչ ուժն էր: Անտեղեակ մարդը կ’ըսէ` ի՞նչ կապ ունի գիտնական–ֆիզիքոսը մշակոյթի հետ: Ունի… այն ալ ինչքա՜ն. երաժշտութեան մեծ սիրահար Ալիխանեանը ջերմ ու բարեկամական յարաբերութիւններ ունէր շատ երաժիշտներետ, յատկապէս Ռոստրոպովիչի եւ Շոստակովիչի: Զանոնք յաճախ կը հիւրընկալէր ու յաճախ ալ զինք, ոգեշնչուելով Արագածի վեհութեամբ, կը ստեղծագործէին: Անոնց շատ ստեղծագործութիւններ գրուած են Արագածի լանջերուն:

Յատուկ ուշադրութեան կեդրոնին կը պահէր յատկապէս նկարչութիւնը: Կ’օգնէր` ստեղծելու նպաստաւոր պայմաններ` հայ ժամանակակից նկարիչներու դպրոցը պաշտպանելու ուղղութեամբ: Միշտ ալ նորն ու նորարարութիւնը մշակոյթի մէջ դժուարութեամբ մուտք կը գործէ ու կ’ընդունուի: Կ’ըսեն, որ երբ Մոսկուայի մէջ բացուեցաւ աւանգարդ կերպարուեստի ցուցահանդէսը Խրուշչովը անկէ այնքան ալ չբարկացաւ, որ… ան արտասանեց իր “հանրայայտ ճառը”` հանրայայտ, մինչ այդ ղեկավարի կողմէ չարտաբերած բառերով` հրամայելով պուլտոզըրներով գետնին հաւասարեցնելու այդ` իր կարծիքով չակերտաւոր “արուեստը”: Ալիխանեանը այդ ժամանակ կրցաւ Հայաստան բերել բաւականաչափ նկարներ, որոնք տեղ գրաւեցին ու մինչեւ այսօր կը պահուին տարբեր թանգարաններու մէջ. ժամանակակից արուեստի թանգարանը նաեւ անո՛ր պարտական էր: Ան ժամանակ առ ժամանակ կը շրջէր արուեստանոցները ու նկարիչներէն կը գնէր նկարներ: Կ’օժանդակէր, որ Հայաստան բերուին մեծ նկարիչներու արժէքաւոր կտաւներ ու, դառնալով ազգային արժէքներ, տեղ գրաւեն պատկերասրահներու մէջ:

Եթէ “լեկենտարի” հերոսը յանկարծ որոշէր “ծանօթանալ” լեկենտին ու խաշանոցէն բարձրանար վեր “անհասկնալի կառոյցը”, կը տեսնէր այնտեղ որմնանկարներ ու կտաւներ` սկսած յայտնիներէն մինչեւ անյայտ նկարիչներու, կը ծանօթանար Ալիխանեանի համեստ կենցաղին ու անցած հարուստ ուղիին ու… կ’ամչնա՞ր` ետ նայելով ու տեսնելով իրեն համար կանգնած շքեղ մեքենաներու ու նազիր-վեզիրներու քանակը, թէ՞, որ աւելի հաւանական է, կը մտածէր` ինչպէ՞ս է, որ ինքը տեղեակ չէ եղած, որ այդ սարի գլխուն (ու ոչ միայն սարի գլխուն, այլ նաեւ բնագիտութեան բոլոր հիմնարկներու մէջ) կան արժէքաւոր իրեր, որոնց մէկ մասը կրնար եւ բարձր մակարդակով գրպանուիլ. է՞ … ա՜յ քեզ բան, չէ՞ որ «այս սարը իմս է, այս սարի վրայի “կառոյցն” ալ իմս…է:

Ահա գիտնականի գործունէութիւն` գիտութենէն դուրս… ձեռքբերումներ, որոնց արդիւնքով, ամենակարեւորը, երկրի մէջ կը ձեւաւորուէր մշակոյթ… իսկ, այսօր, աւա~ղ, “լեկենտար պատմութիւններու” հերոսները կ’որոշեն` ինչ ընել ու ինչպէս վարուիլ մեր ազգի լեկենտներու հետ… :

 

Մանէ Յակոբեան

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here