ՌՈՀԱՆԻԻ ԻՐԱՆԸ ԵՒ ԱՐԵՒՄՈՒՏՔԻՆ ԱԿՆԿԱԼՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

0
142

Միջին Արեւելքի  ամենակարեւոր  հարցադրումներէն  մէկը այս  օրերուն, Իրանի նորընտիր նախագահ  Հասան Ռոհանիի  ունենալիք   ազդեցութիւնն է, շրջանային եւ միջազգային  փոխյարաբերութիւններուն վրայ: Հարցումին պատասխանը    վճռորոշ պիտի ըլլայ՝   Միջին  Արեւելքի  մէջ  պատերազմի եւ խաղաղութեան ընտրանքներուն  առջեւ: Նախքան  Ռոհանիի վարելիք  քաղաքականութեան մասին  կանխատեսումները, անհրաժեշտ է փոքր  փակագիծ մը   բանալ. Ինչո՞ւ յատկապէս  վերջին  ութ տարիներուն ընթացքին, Ուաշինկթըն- Թեհրան  փոխյարաբերութիւններուն մէջ   շեշտակի  այս  մագլցումը:

Ընթերցողները  հաւանաբար   դիւրին  պիտի չընկալեն այս հարցումին նպատակը: Պարզենք: Իրանի նախկին   նախագահ  Մուհամմէտ Ալի Խաթեմի (1997-2005),  գահակալութեան  ութ  տարիներուն ընթացքին, Արեւմուտքի եւ յատկապէս Միացեալ Նահանգներու հետ, երկխօսութիւնը ընտրած էր   իր   հիմնական  կարգախօսը:  Երկխօսութեան մշակոյթի ապաւինելու  անոր կոչերը մնացին ապարդիւն: Կրտսեր  Ճորճ Պուշ՝  նոր Միջին Արեւելք ստեղծելու  ցնորային կարգախօսներէն մղուած, անտեսեց  Իրանի  ղեկավարութեան   կոչերը: Իրանի չափաւորական  ղեկավարներուն պատասխանը  եկաւ  2005-ի  նախագահական ընտրութիւններուն՝ Մահմուտ Ահմետինեճատի  ճանապարհով …:  Անցնող ութ տարիներու  խոտանին պատասխանատուութիւնը մեծամասնութեամբ  կ’իյնայ   Ուաշինթընի եւ անոր  կամակատար  Բրիտանիոյ  վարչապետ Թոնի Պլէրի ուսերուն վրայ:

Այսօր, երբ արեւմտեան աղբիւրներ հետեւութիւններ  կը հիւսեն  Ռոհանիի ընտրական յաղթանակին առնչութեամբ, առաջին հերթին ինքնահարցադրում մը  բարի ըլլան կատարելու, թէ  որքանո՞վ  անկեղծ են  Իրանի հետ  երկխօսութեան  իրենց ցանկութիւններուն մէջ:  Հասան  Ռոհանի յստակօրէն  բնորոշեց՝  իր  ընտրութիւնը    յառաջդիմութեան, զգուշաւորութեան եւ  յանձնառութեան յաղթանակն էր ծայրայեղականութեան եւ «անհաշուենկատ վերաբերմունքներու»  դէմ:

Իրանի նորընտիր նախագահը ներքին եւ արտաքին  ճակատներու վրայ կը  դիմագրաւէ  քաղաքական,   տնտեսական եւ ընկերային  բազմաբնոյթ  մարտահրաւէրներ: Իրանի  տնտեսութեան  վերականգնումը պիտի ըլլայ նորընտիր նախագահին առանցքային  մտահոգութիւնը:  Ազգային դրամանիշը արձանագրած է  յիսուն առ հարիւրի արժեզրկում մը: Երկիր,  որուն քուէարկողներուն յիսուն  առ հարիւրին տարիքը   35-էն  փոքր  է, անոր աշխատուժին  իւրաքանչիւր չորսէն մէկը կը մնայ  գործազուրկ:  Գործազրկութեան ցուցանիշը  հատած է  13 առ հարիւրի սահմանը, երիտասարդութեան  պարագային՝  27 առ  հարիւր:

Կեդրոնական Դրամատան տուեալներով՝  դրամայորդումը քառասուն երկու  առ  հարիւրի հասած է  անցնող գարնան:  Դրամայորդումը, օտար դրամանիշերով առեւտրական եւ արհեստագիտական նուազող ներդրումները, ներքին  ճարտարարուեստի մարզին սրընթաց վայրէջքը,  տնտեսական պատժամիջոցները, ուղեղներու արտահոսքը,  արհեստավարժ մօտեցումի բացակայութիւնը, ահազանգային    կացութեան մատնած են  Իրանի տնտեսութիւնը: Ժողովուրդին մօտ նուազած  գնողական ուժի կարողականութիւնը

Իրանի  տնտեսութեան  բազկերակը  նաւթն է:  Սակայն,  2012-էն ի վեր,   հում նաւթի արտածումները քառասուն առ հարիւրի տեղքայլ  մը  արձանագրած են, համաշխարհային  շուկաներու վրայ:  Համաշխարհային Դրամատունը  Յուլիսին  յայտարարեց,  թէ   Թեհրան  թերացած էր  վճարելու  վերջին  վեց ամիսներու՝ 79 միլիոն տոլար գնահատուող իր պարտաւորութիւնը  (Համաշխարհային Դրամատան ունեցած  պարտքը հասցնելով՝  679  միլիոն տոլարի):  Երկրին տնտեսական աճը  ժխտական  ցուցանիշներ  կը ներկայացնէ վերջին երկու տարիներուն:  Վերոյիշեալ տուեալները  ինքնաբերաբար ենթադրել կու տան, թէ  յետ այսու  Իրանի համար դժուար պիտի  ըլլայ  գտնել  տնտեսական փոխառութեանց  հասցէներ, վարկ տրամադրողներ:  

Նախագահ  Հասան Ռոհանի  յայտարարեց,թէ  Իրանը   անհրաժեշտ է   հեռացնել ծայրայեղականութենէն եւ հետամուտ դառնալ երկրին ազգային շահերուն: Ռոհանիի կարծիքով,  Իրանի տնտեսական գահավէժը  սխալ ղեկավարման եւ պետական կառոյցներու հանդէպ վստահութեան  բացակայութեան հետեւանք է:  Ռոհանի միաժամանակ  քաջատեղեակ է  միջազգային պատժամիջոցներուն  հետեւանքներէն: Ճիշդ այս պատճառով,  նորընտիր նախագահը խոստացաւ  ջնջել  Իրանի  դէմ հաստատուած  պատժամիջոցները, յաւելեալ իրաւասութիւններ  շնորհել Կեդրոնական  Դրամատան, վերակենդանցնել իր նախորդին կողմէ  լուծարքի ենթարկուած  ծրագրաւորման եւ բարգաւաճման կառոյցները:  Ռոհանի  ստեղծած է  տնտեսագէտներու յանձնախումբ մը, որ  երկարաժամկէտ եւ կարճաժամկէտ  լուծումներ  սկսած է  մշակել դրամայորդումի,  գործազրկութեան,  բնակարանային, դրամի  շրջանառութեան եւ առողջապահական  մարզերը հարուածող  տագնապներուն: Նորընտիր նախագահը վճռած է քաջալերել տեղական արտադրութիւնները, քաջալերել փոքր տնտեսութիւնները,  յաւելեալ իրաւասութիւններ շնորհել առեւտուրի եւ անձնական նախաձեռնութիւններուն: Ռոհանիի ընտրութենէն ետք,  Յունիսէն   մինչեւ Օգոստոս ամիսները, ազատ շուկայի վրայ իրանեան ռէալը արձանագրած է  25 առ հարիւրի արժեւորում մը:

 

Տնտեսագէտները կը մնան լաւատես:  Անոնց նախատեսութեամբ, իրանեան տնտեսութիւնը դրական տեղաշարժեր պիտի արձանագրէ Ռոհանիի առաջադրած  բարեփոխութիւններուն լոյսին տակ: Այսուհանդերձ,  գետնի վրայ, առնուազն  երեք կամ չորս տարի  ժամանակամիջոց անհրաժեշտ  պիտի ըլլայ,  շօշափելու բարեփոխութիւններուն իսկական  անդրադարձը: 

 Իրանի տնտեսական վերականգնումը  մեծապէս կախեալ է անոր   միջուկային  թղթածրարին  վերաբերեալ Արեւմուտքի  հետ  բանակցութիւններու ճակատագիրէն: Ռոհանի խոստացաւ   ընդունելի համաձայնութիւն մը գոյացնել Արեւմուտքին հետ:

« Միջուկային  թղթածրարը պիտի  լուծուի բանակցութիւններու ընդմէջէն, ոչ՝ յայտարարութիւններով: Իրանի  արտաքին քաղաքականութիւնը պիտի  յանձնուի ատակ եւ  փորձառու անձնաւորութիւններու, եւ ոչ՝ մարդոց, որոնք պատկերացում չունին իրենց խօսածին մասին..» ըսաւ Իրանի նորընտիր նախագահը: Արեւմտեան պետութիւնները կ’ակնկալեն, որ  Թեհրան աւելի թափանցիկ   քաղաքականութիւն մը  վարէ  միջուկային  թղթածրարին հանդէպ:

 

Բարեկարգչական եւ  դիւանագիտական կարողութիւններով  օժտուած Հասան  Ռոհանի  կը ներկայանայ  չափաւորականներու ներկայացուցիչը:   Անոր ընտրութիւնը յոյսի նոր  ալիք մը  բարձրացուցած է  Իրանի եւ  Արեւմուտքին մէջ:  Իրան կ’ուղղուի աւելի գործնապաշտ  քաղաքականութեան, անշուշտ եթէ Արեւմուտքը  գնահատէ  անոր  նախագահին  ճիգերը: 

Համընդհանուր  լաւատեսութիւն  մը տիրէ   Հասան  Ռոհանիի  ընտրութեան  առնչութեամբ: Իրանի նոր նախագահին հանդէպ Ուաշինկթընի կեցուածքը ճակատագրական պիտի  ըլլայ այս պարագային:  Միացեալ Նահանգներ որքա՞ն   ժամանակ  պիտի   հանդուրժէ  Իրանի նոր նախագահը՝  բարեկարգութիւնները իրագործելու համար:  Այսուհանդերձ, Ուաշինկթընի դրական արձագանգեց երդմնակալութեան  ընթացքին  Ռոհանիի  արտայայտած կեցուածքներուն:  Վստահաբար  դիւրին պիտի  չըլլայ  երկխօսութեան ճանապարհը, սակայն  բաւարար է, որ կողմերը  ցուցաբերեն  համաձայնութեան  հասնելու վճռակամութիւն:

ԱՀԱՐՈՆ  ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here