«Ինձ համար հայրենիքը սկսվում է բանակից»

0
153

Լիբանանահայ գրող, հրապարակագիր Սագօ ԱՐԵԱՆԸ մեկ ու կես տարի առաջ է ընտանիքով տեղափոխվել Երևան: Նա ցանկանում է, որ իր երեխաները ստանան հայեցի կրթություն, ապրեն հայկական միջավայրում: Սագօի երեխաներն այստեղ արդեն գնում են հայկական դպրոց և մանկապարտեզ, վարժ կարդում ու խոսում են հայերեն: Ավագ որդին՝ Վահագնը, մեր զրույցի ժամանակ ասում էր, որ Բեյրութում ավելի դժվար էր սովորելը, քանի որ դպրոցում անցնում էին նաև ֆրանսերեն ու արաբերեն:

Մեր զրույցը Սագո Արեանի հետ սփյուռքահայ գրողի, նրա խնդիրների, Գրողների միության դերի մասին է:

Ինչու՞ մտադրվեցիք գալ Հայաստան, այն դեպքում, երբ շատերը արտագաղթում են, ապրելու, ստեղծագործելու համար ամենևին էլ լավ ժամանակներ չեն այստեղ:

-Հայաստանն ինձ համար ոչ թե խոսքի սահմաններում տեղավորվող տարածք է, այլ՝ ապրելու տարածք: Բավականին բարդ է գրողի համար, հատկապես երբ դու ծնվել, մեծացել ես մեկ այլ միջավայրում: Որքան էլ փորձես ապացուցել, որ հայ ես, հայերեն ես գրում ու կարդում, միշտ էլ առաջանում է ներսի և դրսի խնդիր: Երկու մշակույթների խնդիրը միշտ էլ կա, թեև չեմ ուզում արևելահայերենի ու արևմտահայերենի միջև անջրպետ ստեղծել: Ինչպես նաև՝ պետք չէ այստեղի հայերի ու դրսի հայերի միջև ստեղծել այդ անջրպետը:

Գիշերով տուն ես գալիս, տանը հաց չկա, և մեկը քեզ կարող է իր ունեցած հացից տալ: Այս մասին չես կարող երազել Բեյրութում, էլ չեմ խոսում Նյու-Յորքի, Թորոնթոյի մասին, որտեղ եղել եմ: Մարդկային հարաբերությունները շատ խորքային են: Ես դա զգում եմ միշտ, չնայած հայաստանցիները խոժոռ են և չեն սիրում ժպտալ: Բայց երբ փորձում ես խորքը թափանցել, տեսնում ես, թե որքան մարդկային են:

Ամեն օր լսում եմ՝ գնում ենք, պիտի գնանք: Ում տեսնում ենք, ասում են՝ բարով եք եկել, բայց ե՞րբ պիտի գնաք: Ասում եմ, որ եկել ենք այստեղ ապրելու, զարմանում են՝ դուք գի՞ժ եք, խելքներդ կորցրե՞լ եք, մարդիկ գնում են այստեղից: Էդ խնդիրն էլ կա: Էդ հայաստանցու տեսակից է, կարծում եմ: Չեն ուզում լավը տեսնել:

Օրինակ, Բեյրութում մենք մեր երեխաների համար ուսման վճար էինք տալիս, ամսական՝ երեք հազար դոլար: Չուզելով էին գնում դպրոց: Այստեղ մենք ոչ մի գումար չենք տալիս, բայց չենք գնահատում դա: Չենք գնահատում, որ միջնակարգ կրթությունն անվճար է:

Մենք շատ քիչ ենք առնչվում սփյուռքահայ գրողներին, շատ քիչ բան գիտենք սփյուռքահայ գրողի, նրա խնդիրների մասին: Ո՞վ է սփյուռքահայ գրողի ընթերցողը:

-Խորհրդային իշխանության տարիներին սփյուռքահայ գրողներին այստեղ տպում էին, հիշում եք՝ Մուշեղ Իշխան, Վահե Քաչա, այլք: Հիմա այլ է վերաբերմունքը գրողի հանդեպ: Եթե Չարենցն ապրեր վաթսուն տարի, չգիտեմ, կլինե՞ր այդչափ մեծ հետաքրքրություն իր անձի հանդեպ: Մեզ համար կարծես գրականությունը խցկվել է միջնադարում, մնացել: Հենց նայենք խորհրդահայ գրականությանը՝ Սիլվա Կապուտիկյան, Պարույր Սևակ, էլի մի երկու անուն: Էդ մարդիկ, ճիշտ է, արժեք են ներկայացնում, բայց այսօր ստեղծվող գրականությունն է փակ օղակի մեջ: Դա նաև գրողներից է գալիս:

Հայաստանում այսօր կան լավ գրողներ, բայց նրանք սեղմ օղակի մեջ են հայտնվել: Իսկ Սփյուռքում գրողներին «պահում» են կուսակցությունները: Կուսակցություններն ունեն մամուլ, որտեղ տպագրվում են գրողները: Բայց Սփյուռքում կա ինքնության խնդիր: Ինչո՞ւ այսօր Միջին Արևելքում մեծ գործեր չեն ստեղծվում, չկա այն որակը, չկա Մուշեղ Իշխանի պոեզիան: Եթե նույնիսկ գրականությունը հասնում է, այնտեղ կա լեզվի խնդիր, հայերեն չեն գրում: Էդ անցման շրջանը շատ տագնապներ բերեց մեր գրականությանը: Մենք գիտեինք, որ Հայաստանը երազ է, և այդ երազին հասնելու համար մենք պետք է աշխատենք: Վրա հասավ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը, մենք ապրեցինք այդ թոհուբոհը, այդ պատերազմը: Մենք իմացանք, որ Հայաստանն անկախացել է, և ամեն ինչ փուլ եկավ: Նույնիսկ երազը փուլ եկավ: Եվ դա բնական է, որովհետև մենք Սփյուռքում պատրաստված չէինք, որ Խորհրդային միությունը մի օրում կփլուզվի: Հիմա այնտեղ կա հետաքրքրության պակաս հայոց լեզվի հանդեպ, հայ գրականության հանդեպ: Ունենք թերթեր, դպրոցներ: Սակայն Սփյուռքում չկան նոր անուններ, երիտասարդներ: Դա Սփյուռքի հոգևոր մահվան նշաններից է: Բայց Հայաստանում կան նոր անուններ, մեր ընկերներն ունեն թերթ՝ <Գրեթերթ>: Ամեն համարում կան նոր անուններ, նոր դեմքեր:

Ես կարծում եմ, որ Սփյուռքը պետք է մտածի այս մասին: Կա Քրիստ Բոխչալյան անունով գրող, կան Արա Բալիոզյանն ու Փիթեր Բալաքյանը, որոնք գրում են անգլերեն: Ինձ համար շատ կարևոր է արևմտահայերենը: Հայաստանում լրջորեն չեն մտածում արևմտահայերենի պահպանման մասին: Ես կարծում եմ, որ այդ լեզուն պետք է պահպանվի նաև Հայաստանում, դրա համար կամք է պետք:

Չորս տարին մեկ անգամ պայքար է ընթանում Գրողների միության նախագահի աթոռի համար, կրքեր են բորբոքվում, կան մարդիկ, ովքեր ուզում են ամեն գնով դառնալ այդ միության նախագահ: Հընթացս՝ տարիներ շարունակ քննարկվում է այն հարցը, թե պե՞տք է, արդյոք, այդ միությունը մեզ:

– Կան, իհարկե, բացասական երևույթներ, բայց չենք կարող կատեգորիկ ասել, որ այն պետք է փակվի: Ես կարող եմ ասել, որ, որպես կառույց, ԳՄ-ն Հայաստանի կյանքում շատ անելիքներ ունի: Չենք կարող անտեսել այն գործը, որն արել է Լևոն Անանյանը վերջին տասը տարիներին: Պետք է օրենքի շրջանակներում անել քայլեր, որ, եթե գրողը հիվանդ է, գումարի մի մասը վճարեն նրա համար, բնակարան հատկացնեն, եթե կա նման խնդիր: Այն մարդը, ով պետք է ընտրվի ԳՄ նախագահ, պետք է լինի վարչարար և կարողանա լուծել այդ խնդիրները: Պետք է Գրողների միությունում այնպիսի մթնոլորտ ստեղծել, որ արժեքը, մնայունը դեր խաղան: Կարող է, օրինակ, ես որևէ խնդիր ունենամ որևէ գրողի հետ, բայց ես ինձ չպետք է թույլ տամ ասելու, որ այդ մարդը տաղանդավոր չէ:

Այս վերջին տարիներին շատ արժեցող-չարժեցող մարդիկ դարձան ԳՄ անդամ, որոնց նպատակը պարզապես օգուտներ քաղելն էր: Բայց ԳՄ-ն փակելով այդ հարցը չես կարող լուծել:

Ժամանակակից գրականության մեջ մեծ տեղ է զբաղեցնում էրոտիկան, գրական հերոսներ են դառնում սեռական բարդույթներով տառապող, անկայուն հոգեկերտվածքի տեր կերպարները:

-Ամենակարևորն այն է, որ մենք ունենք տարբեր ուղղությունների գրականություն: Եթե ունենք վուլգարը, դրա կողքին ունենք նաև Լևոն Խեչոյան, Հրաչյա Սարիբեկյան, Արամ Պաչյան: Չենք կարող ասել, որ մեր ողջ գրականությունը միայն վուլգար է: Ոչ: Գրականության մեջ լինում են մոլախոտեր: Բայց ես կարծում եմ, որ մենք պետք է ուշադրություն դարձնենք երիտասարդներին, որոնք նոր շունչ են բերում գրականություն: Ունենք լավ պոետներ՝ Հուսիկ Արա, Նարեկ Կիրակոսյան, Էդուարդ Հարենց: Ես կարծում եմ, արձակում ավելի շատ տեղաշարժ կա, քան՝ պոեզիայում:

Գիտե՞ք, թե ինչու է մեր հասարակությունը հիասթափված Գրողների միությունից: Լևոն Անանյանը չափավոր մոտեցում ուներ իշխանության հանդեպ, ոչ ծայրահեղական, և այդ մոտեցումը դուր չէր գալիս ժողովրդին:

Իսկ գրողը չպե՞տք է, ըստ Ձեզ, ցուցաբերի քաղաքացիական դիրքորոշում, հարկ եղած դեպքում <ձեռնոց նետի> իշխանություններին:

-Դուրս գա, որ ի՞նչ անի: Ես մեկ տարուց ավել է, ինչ Հայաստանում եմ և չեմ տեսնում այստեղ ընդդիմություն: Ես սա ասում եմ ցավով: Երբ չկա ընդդիմություն, չի կարող լինել քաղաքական առողջ կյանք: Սա ճշմարտություն է: Մենք պետք է կարողանանք ստեղծել լուրջ ընդդիմություն: Ես չեմ ուզում անուններ տալ, բայց կան մարդիկ, որոնք սպանում են Հայաստանի ժամանակը: Մենք չունենք հաշիվ պահանջող ընդդիմություն:

Ինձ համար, օրինակ, ամենացավոտ խնդիրը հայոց բանակի խնդիրն է: Այդ հարցում պետք է օգնել իշխանություններին, որպեսզի հայոց բանակում չլինեն սպանություններ: Թող ստեղծվի հոգեբաններից, այլ մասնագետներից կազմված մարմին, որն էլ կփորձի լուծում տալ այդ խնդիրներին:

Ինձ համար հայրենիքն այդտեղից է սկսում:

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here