Հայաստանի մայրաքաղաքները. Գիրք 1, Վան

0
296

2013-ի վեր­ջա­ւորու­թեան՝ Երե­ւանի «Գի­տու­թիւն» հրա­տարակ­չա­տան լոյս ըն­ծա­յած այս ըն­դարձակ ժո­ղովա­ծոն կ՚ընդգրկէ յօ­դուած­նե­րը եւ նիւ­թե­րը մի­ջազ­գա­յին գի­տաժո­ղովի մը, որ տե­ղի ու­նե­ցաւ 2010 Հոկ­տեմբեր 7-9-ին, եւ որ նուիրուած էր Վան քա­ղաքի առա­ջին յի­շատա­կու­թեան։

Ժո­ղովա­ծոյին խմբա­գիրը՝ Հնա­գիտու­թեան եւ ազ­գա­բանու­թեան հիմ­նարկի առա­ջատար գի­տաշ­խա­տող Յա­րու­թիւն Մա­րու­թեան, «Նե­րածու­թեան» մէջ կը նշէ (էջ 9), որ ժո­ղովա­ծոն ըն­դա­մէնը մէկ գի­տաժո­ղովի ըն­թաց­քին հնչած զե­կու­ցումնե­րու մե­ծա­գոյն մա­սին հան­րա­գու­մարն է միայն, ուստի չի յա­ւակ­նիր «հա­մընդ­գրկու­նու­թեան». այ­սու­հան­դերձ, ժո­ղովա­ծոյին յօ­դուած­նե­րուն մէջ ըն­թեր­ցո­ղը վստա­հաբար պի­տի գտնէ բազ­մա­թիւ նո­րու­թիւն­ներ, ծա­նօթ իրո­ղու­թիւնննե­րու նո­րովի մեկ­նա­բա­նու­թիւն­ներ։

Դժբախ­տա­բար, հա­յաս­տանցի հե­տազօ­տող­նե­րը տա­կաւին կա­րելիու­թիւնը չու­նին ժա­մանա­կակից Թուրքիոյ մէջ՝ պատ­մա­կան Վան-Վաս­պուրա­կանի տա­րած­քին հնա­գիտա­կան պե­ղումներ կազ­մա­կեր­պե­լու եւ ազ­գագրա­կան-բա­նահիւ­սա­կան գի­տար­շաւներ կատարե­լու։ Այս իրա­վիճա­կը կը շա­րու­նա­կուի հա­րիւ­րա­մեակէ մը ի վեր։ Սա­կայն հայ հնա­գէտ­նե­րը, պատ­մա­բան­նե­րը եւ մշա­կու­թա­բան­նե­րը լայ­նօ­րէն եւ հա­մակող­մա­նիօրէն կ՚օգ­տա­գոր­ծեն եւ կը վեր­լուծեն հրա­պարա­կի վրայ եղած տուեալ­նե­րը, որոնք կը վե­րաբե­րին Արեւմտեան Հա­յաս­տա­նի հնա­գիտա­կան, վի­մագ­րա­գիտա­կան եւ մշա­կու­թա­բանա­կան տուեալ­նե­րու։

Ժո­ղովա­ծուին առա­ջին յօ­դուա­ծին մէջ հնա­գէտ Ար­սէն Բո­բոխեան կը ներ­կա­յաց­նէ «Վաս­պուրա­կան» պատ­մա­կան եւ աշ­խարհագ­րա­կան տա­րածաշրջա­նին ու­նե­ցած դե­րը Հայ­կա­կան լեռ­նաշխար­հին մշա­կու­թա­յին զար­գա­ցումնե­րու ծի­րին մէջ։ Անդրա­դառ­նա­լով պրոնզ-եր­կա­թէդա­րեան ժա­մանա­կաշրջա­նի հնա­գիտա­կան պատ­կե­րին՝ հե­ղինա­կը կը բնու­թագրէ ամ­բողջ Հայ­կա­կան լեռ­նաշխար­հը որ­պէս մէկ միաս­նա­կան մշա­կու­թա­յին տա­րածք, միաժա­մանակ Վաս­պուրա­կանը կը դի­տար­կէ իբ­րեւ ատոր զար­կե­րակ եւ ներ­քին հա­ղոր­դակցու­թեան կար­գա­ւորիչ։

Ու­րարտա­գէտ Երուանդ Գրե­կեան կը գրէ Վա­նի թա­գաւո­րու­թեան կազ­մա­ւոր­ման խնդիր­նե­րու շուրջ։ Սե­պագիր ար­ձա­նագ­րութեանց եւ նիւ­թա­կան մշա­կոյ­թի վեր­լուծու­թեան հի­ման վրայ ան կը յան­գի այն եզ­րա­կացու­թեան, որ Ու­րարտուի նշա­նաւոր ար­քա­ներէն Իշ­պուինիի նախ­նա­կան թա­գաւո­րական ոս­տա­նը եղած է ոչ թէ Վա­նայ, այլ Ուրմիոյ լի­ճին շրջա­նը։

Լե­զուա­բան Տորք Դա­լալեանի յօ­դուա­ծը նուիրուած է Տուշպա-Վան մայ­րա­քաղա­քի առա­ջին յի­շատա­կու­թիւննե­րուն եւ մշա­կու­թա­բանա­կան այն ժա­ռան­գա­կանու­թեան, որ գո­յու­թիւն ու­նի քա­ղաքին սե­պագիր եւ վաղ­միջնա­դարեան վկա­յու­թիւննե­րուն մի­ջեւ։ Հե­ղինա­կը կը փոր­ձէ ցոյց տալ, որ Վա­նի Շա­միրա­մակերտ անուանու­մը կ՚առըն­չուի ոչ միայն հին հայ­կա­կան աւան­դազրոյցնե­րուն, այ­լեւ ու­նի իրա­կան պատ­մա­կան յետ­նա­խորք եւ ըստ էու­թեան թարգմա­նու­թիւնը պէտք է ըլ­լայ Վան քա­ղաքին սե­պագ­րա­յին անուանու­մի մը։

Ու­րարտա­գէտ եւ հնա­գէտ Սի­մոն Հմա­յակեան եւ բա­նագէտ Լի­լիթ Սի­մոնեան իրենց միացեալ յօ­դուա­ծին մէջ կը զար­գացնեն այն միտ­քը, որ Վա­նը կամ Տուշպան եղած է արե­ւի եր­կու հե­թանո­սական աս­տուածու­թեանց պաշ­տա­մունքի կեդ­րոն։ Յե­տագա­յին Հա­յոց դի­ցաբա­նու­թեան մէջ այս աս­տուածու­թիւննե­րը հան­դէս կու գան Միհր/Մհեր եւ Արեգ անուննե­րով։ Ինչ կը վե­րաբե­րի Վա­նի հնա­գոյն անուանու­մին՝ Տոսպ կամ Տուշպա, հե­ղինակ­նե­րը հա­մաձայն են զայն կա­պելու Տուշպուեա դի­ցու­հիի անուանու­մին, եւ վեր­ջինս ալ կը հա­մարեն ար­շա­լոյ­սի դի­ցու­հի մը։

Ու­րարտա­գէտ Մի­քայէլ Բա­դալ­եան բաղ­դա­տական վեր­լու­ծու­թեան կ՚են­թար­կէ սե­պա­գիր ար­ձա­նագ­րութիւն­նե­րով ժայ­ռա­փոր դու­ռե­րը, որոնք են­թադ­րա­բար կա­պ­ուած էին Վա­նի թա­գա­ւո­րու­թեան գե­րա­գոյն աս­տուծոյ պաշ­տա­մունքին եւ հե­տեւա­բար կա­րեւոր դեր ու­նէին երկրին կրօ­նա­կան գա­ղափա­րախօ­սու­թեան մէջ։

Վա­նի թա­գաւո­րու­թեան կի­րառա­կան արուես­տը ու­սումնա­սիրող Ար­տա­ւազդ Զա­քեան, առ­կայ պատ­կերնե­րու հի­ման վրայ, կը վե­րա­կանգ­նէ ու­րարտա­կան զի­նուո­րին հան­դեր­ձան­քը եւ սպա­ռազի­նու­թիւ­նը։

Հնա­գէտ Հայկ Աւե­տիսեան կը գրէ Վա­նի թա­գաւո­րու­թեան մշա­կոյ­թին ու­սումնա­սիրու­թեան հիմ­նախնդիր­նե­րուն շուրջ։ Ան կը փոր­ձէ տար­բե­րակել ու­րարտա­գի­տա­կան զանազան դպրոց­նե­րու մօ­տեցումնե­րը, առա­ջար­կե­լով յստակօրէն սահ­մա­նազա­տել մշա­կու­թա­յին երեք իրա­վիճակ­ներ՝ տե­ղական, ներ­մուծուած եւ խա­չասե­րած։

Հնա­գէտ Հայկ Յա­կոբեան կը ներ­կա­յաց­նէ Վա­նը՝ յետ-ու­րարտա­կան ժա­մանա­կաշրջա­նին՝ Աքե­մենեան դա­րաշրջա­նէն մին­չեւ վաղ միջ­նա­դար։ Ան կ՚եզ­րա­կաց­նէ, որ Վան քա­ղաքը եւ շրջա­նը կա­րեւոր տեղ ու­նէին հին Հա­յաս­տա­նի թէ՛ վար­չա­կան ու քա­ղաքա­կան, թէ՛ տնտե­սական եւ թէ՛ հո­գեւոր կեդ­րոննե­րուն շար­քին։

Հնա­գէտ Ար­մի­նէ Գաբ­րիէլեան կ՚անդրա­դառ­նայ Վա­նէն յայտնա­բերուած կնի­քի մը, որուն վրայ պատ­կե­րուած է նա­պաս­տակ որ­սա­ցող ար­ծիւ մը։

Հա­յագէտ Փի­թըր Քաուիի յօ­դուա­ծը խո­րագ­րուած է՝ «Վաս­պուրա­կանի ար­քայ Գա­գիկ Ա.ի օրօք յառա­ջացած թա­գաւո­րական եւ վա­նական գա­ղափա­րախօ­սական բա­նավէ­ճի նոր փու­լը որ­պէս ժա­մանակշրջա­նի առեւտրա­կան եւ տնտե­սական վե­րել­քի ար­դիւնք»:

Ձե­ռագ­րա­գէտ Ար­փե­նիկ Ղա­զա­րո­սեան կը գրէ Վաս­պուրա­կանի գր­չու­թեան կեդ­րոննե­րուն մա­սին (Նա­րեկայ վանք, Վա­րագայ Ս. Նշան, Ախթա­մար, Մե­ծոփա­վանք, եւայլն), ուր ըն­դօ­րինա­կուած են միջ­նա­դարեան ձե­ռագիր մա­տեան­ներ, ստեղ­ծուած՝ պատ­մագրա­կան, դա­ւանա­բանա­կան, փի­լիսո­փայա­կան, մեկ­նո­ղական, եւայլն եր­կեր։

Ազ­գագրա­գէտ Սեր­գէյ Վար­դա­նեանին յօ­դուա­ծը՝ ակ­նարկ մըն է, ուր կը նկա­րագ­րուի Վա­նը միջ­նա­դարէն մին­չեւ 1915ի Մեծ Եղեռն։ Ար­խի­ւային նիւ­թե­րու օգ­նութեամբ հե­ղինա­կը կը ներ­կա­յաց­նէ նաեւ Վա­նի ազ­նուական տոհ­մե­րուն, քա­ղաքի բնակ­չութեան, կրթա­կան եւ առեւտրա­կան կեան­քին, 1915ի Վա­նի ինքնա­պաշտ­պա­նու­թեան առըն­չուող որոշ տե­ղե­կու­թիւններ։

Պատ­մա­բան Էմ­մա Կոս­տանդեան կ՚անդրա­դառ­նայ Վան-Վաս­պուրա­կանի հան­րա­յին եւ մշա­կութա­յին գոր­ծիչնե­րուն, որոնք ապ­րած են 20րդ դա­րուն երկրորդ կէ­սին. անոնց շար­քին կ՚առանձնա­ցուին՝ Մկրտիչ Խրի­մեան Հայ­րիկ, Գա­րեգին Սրուանձտեանց, Ար­սէն Թոխ­մա­խեան, Երե­միա, Արիս­տա­կէս եւ Սեդ­րակ Տեւ­կանցներ, Նա­թանեան­ներ, Համ­բարձում Երա­մեան։

Պատ­մա­բան եւ քար­տէ­սագէտ Գե­ղամ Բա­դալեան, իբ­րեւ օրի­նակ ու­նե­նալով Վա­նի սան­ճա­քը, կ՚ար­ծարծէ Պոլ­սոյ Հա­յոց Պատ­րիար­քա­րանին 1912ի վի­ճակագ­րութեան տուեալ­նե­րը։

Պատ­մա­բան Գէորգ Ստե­փանեան կու տայ Վան-Վաս­պուրա­կանէն գաղ­թած այն Հա­յերուն պատ­կե­րը, որոնք 19րդ դա­րավեր­ջին եւ Առա­ջին Աշ­խարհա­մար­տի տա­րինե­րուն հաս­տա­տուած էին Պա­քու։

Պատ­մա­բան Սու­րէն Սարգսեան հա­մառօտ գի­ծերով կը ներ­կա­յաց­նէ Վա­նի հե­րոսա­մար­տը, մինչ պատ­մա­բան Աւե­տիս Յա­րու­թիւնեան կը քննար­կէ Վան-Վաս­պուրա­կանի հայ ազ­գաբնակ­չութեան կա­տարած Մեծ Գաղ­թին պատ­ճառնե­րը, անոր ըն­թացքը, հե­տեւանքնե­րը եւ պա­տաս­խա­նատւու­թեան խնդի­րը։ Հե­ղինա­կը յօ­դուա­ծին վեր­ջա­ւորու­թեան կ՚եզ­րա­կաց­նէ, որ Վան-Վաս­պուրա­կանի հայ բնակ­չութեան՝ 1915ի յու­լի­սեան գաղ­թը ար­հեստա­կանօ­րէն կազ­մա­կեր­պուած էր ռու­սա­կան բա­նակա­յին սպա­յակոյ­տին մէկ մա­սին կող­մէ, քա­նի որ անոնց ձեռնտու չէր զի­նեալ հայ բնակ­չութեան եւ ազ­գա­յին կա­ռավա­րու­թեան գո­յու­թիւնը։

Պատ­մա­բան Ռու­բէն Սա­հակեան կը ներ­կա­յաց­նէ Վան-Վաս­պուրա­կանի վե­րաշի­նու­թիւնը՝ Առա­ջին Աշ­խարհա­մար­տի տա­րինե­րուն ըն­թացքին (1915 աշուն – 1916):

Գրա­կանա­գէտ Անու­շա­ւան Զա­քարեանի յօ­դուա­ծը կը կո­չուի «Վա­նը եւ Սեր­գէյ Գո­րոդեց­կին»: Կո­րոտեց­քի՝ ծանօթ ռուս բա­նաս­տեղծ, թարգմա­նիչ եւ նկա­րիչ, 1916ին իբ­րեւ թղթա­կից կը գոր­ծուղուի Վան։

Գրա­կանա­գէտ Սու­սաննա Յով­հաննի­սեան կը գրէ Թու­մա­նեանի՝ 1915ին Վան կա­տարած այ­ցե­լու­թեան մա­սին։ Կեն­սա­բան Լե­ւոն Եպիս­կո­պոսեան կը ներ­կա­յաց­նէ Արեւմտեան եւ Արե­ւելեան Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քա­յին տար­բեր խումբե­րու ծի­նաբա­նական բնու­թա­գիրը։

Բա­նագէտ Լի­լիթ Սի­մոնեան կ՚անդրա­դառ­նայ Հա­յոց նա­խաք­րիստո­նէական Աստղիկ դի­ցու­հիի պաշ­տա­մունքին՝ Վաս­պուրա­կանի եւ Տա­րօնի մէջ։ Մա­տենա­գիտա­կան վկա­յու­թեանց եւ ժո­ղովրդա­կան աւան­դազրոյցնե­րու քննու­թեամբ հե­ղինա­կը կը յան­գի այն մտքին, որ Աստղի­կի հիմ­նա­կան գոր­ծա­ռոյթնե­րէն մէ­կը՝ ծո­վագ­նացնե­րը եւ առ­հա­սարակ ճամ­բորդնե­րը հո­վանա­ւորելն էր, իսկ անոր պաշ­տա­մունքի վայ­րերն էին աշ­տա­րակ­նե­րը եւ բնա­կան սե­պաձեւ ժայ­ռե­րը, որոնց վրայ գի­շեր­նե­րը խա­րոյկներ կը վա­ռէին։

Բա­նագէտ Սվետ­լա­նա Պօ­ղոսեան իր յօ­դուա­ծին մէջ կը նկա­րագ­րէ Վաս­պուրա­կանի զար­դա­համա­լիրը (ար­ծա­թագոր­ծա­կան գօ­տիներ, ճար­մանդներ, թա­սակ­ներ, կրծքա­զար­դեր եւայլն): Ան կ՚եզ­րա­կաց­նէ, որ Հա­յու­հիի՝ նե­րառեալ վաս­պուրա­կան­ցի կնոջ գոր­ծա­ծած զար­դե­րը շատ աւե­լի ճոխ եւ հա­րուստ էին, քան տղա­մարդոցը, քա­նի որ հա­նրու­թեան մէջ կը գոր­ծէր «աղ­ջի­կը որս է, տղան՝ որ­սորդ» ար­ժէ­քային մօ­տեցու­մը։

Բա­նագէտ Աստղիկ Իս­րա­յէլեան կը գրէ ման­կա­կան եզա­կի ապա­րան­ջա­նի մը մա­սին, որ պատ­րաստուած է 1915ին Վա­նի մէջ՝ ար­ծա­թէ։ Հա­մալիր վեր­լուծու­թեամբ՝ հե­ղինա­կը դի­ցաբա­նական եւ ազ­գագրա­կան զու­գա­հեռ­ներ կը գծէ: Սո­ֆիա Գալ­ֆա­յեան կը ներ­կա­յաց­նէ Վա­նի դպրո­ցի ասեղ­նա­գործ ժա­նեակ­նե­րը, որոնց մէջ նոյնպէս կ՚ընդգծուին առաս­պե­լաբա­նական յատ­կա­նիշ­նե­րը։ Մշա­կու­թա­բան Կա­րինէ Բա­զէեան կը գրէ Վաս­պուրա­կանի ասեղ­նա­գործ ծած­կոցնե­րու, հա­գուստի, գոգ­նոցնե­րու, սրբիչ­նե­րու, ան­ձե­ռոցիկ­նե­րու, եւայլնի առանձնա­յատ­կութեանց մա­սին։

Բա­նասէր Մո­համ­մադ Մա­լէք-Մո­համ­մա­դի կ՚անդրա­դառ­նայ Վաս­պուրա­կանի տա­րած­քին ար­ձա­նագ­րուած՝ «Շահ­նա­մէ»ի հայ­կա­կան բա­նահիւ­սա­կան տար­բե­րակ­նե­րուն։ Բար­բա­ռագէտ Հայ­կա­նոյշ Մես­րո­պեանի յօ­դուա­ծը կը ներ­կա­յաց­նէ հայ երախ­տա­ւոր­նե­րը, որոնք գրի առած են Վա­նի բար­բա­ռը եւ բար­բա­ռային բա­ռագան­ձի նմոյշնե­րը։

Բա­նագէտ Վեր­ժի­նէ Սվազ­լեանի յօ­դուա­ծը կ՚անդրա­դառ­նայ բա­նահիւ­սա­կան գրառ­ման եւ հրա­տարակ­ման դրուագի մը, որ կը վե­րաբե­րի վա­նեցի­ներու պատ­մա­կան յի­շողու­թեան։ Բա­նագէտ Թա­մար Հայ­րա­պետեան կը գրէ Վան-Վաս­պուրա­կանի ժո­ղովրդա­կան հէ­քեաթ­նե­րու մա­սին, որոնք գրի առ­նուած են 19րդ դարու երկրորդ կէ­սին, իսկ բա­նագէտ Ես­թէր Խեմ­չեան իր յօ­դուա­ծին մէջ ու­սումնա­սիրած է Վաս­պուրա­կանի հրա­շապա­տում հէ­քեաթ­նե­րուն մէջ առ­կայ կա­յուն բա­նաձե­ւերը։

Բա­նագէտ Ար­մէն Սարգսեանի յօ­դուա­ծը վեր­նագրուած է՝ «Վա­նեցի­ները անեկ­դոտ-զուար­ճա­պատումնե­րում»: Հե­ղինա­կը կը նշէ, որ ժլատ եւ տնտես­վա­րող «վա­նեցի­ներ»ու մա­սին զուար­ճա­լի ման­րա­պատումնե­րը այ­սօր ալ կը շա­րու­նա­կեն գո­յատե­ւել եւ ծի­ծաղ պար­գե­ւել ունկնդիրներուն։

Տորք Դալալեան

«Նոր Յառաջ»

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here