Սփիւռքահայը որքանով իր հայ ինքնութեան կառչած պիտի մնայ

0
128

Վերջին քանի մը տարիներուն Սփիւռքի «Քարտէսը» որոշ փոփոխութիւններու առկայ դարձաւ, հետեւաբար սոյն աշխարհագրական-քաղաքական պատկերը տարբեր հեռանկարներու եւ մտորումներու ծնունդ տուաւ:

Ցեղասպանութեան անագորոյն թուականէն մինչեւ օրս Սփիւռքն ու Հայաստանը դիմագրաւեցին զանազան մարտահրաւէրներ, յատկապէս «Լիբանանեան Սփիւռքը»՝ երբ  «ներգաղթ» ապրեցաւ,  մէկ բնակավայրէն ուրիշ մը՝ լիբանանահայութեան մեծ տոկոսը գաղթեց Միացեալ նահանգներ կամ Քանատա. նաեւ Հայաստանէն բնիկ քաղաքացին արտագաղթեց դէպի Ռուսիա ու Ամերիկա: Այստեղ տեղին է յիշել, թէ որոշակի տոկոսային հաշւով եղա՛ն հայեր, որոնք արտասահմանէն վերադարձան հայրենիք ու հո՛ն հաստատուեցան :  Սոսկ էական հարցը հո՛ս այլ ուրիշ բան մըն է: Բացատրենք:

1915-էն մինչեւ 1991, Հայաստանի հանրապետութեան անկախութեան թուականը, Սփիւռքի հայերը երկու հիմնական փուլերէ անցան:

Առաջին շրջանը մինչեւ 70-ական թուականները, ուր հայը՝ (յատկապէս  խօսքս  լիբանանահայութեան կը վերաբերի), կ’ապրէր ամուր գօտեպնդուած իրականութիւն մը: Ինքնիր պատեանին ներքեւ պատսպարուած, հայեացքը դէպի հայրենիք, արմատախիլ եղած իր սպիներով մոլորուած ազգային ու հայրենասիրական մակարդակներով ճիգ  չխնայեց իր զանազան կեդրոններէն ու հաստատութիւններէն ներս սերունդները այդ ուղղութեամբ զարգացնելու:  Մինչեւ լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի սկիզբը, որուն հետեւանքով հազարաւոր լիբանանահայեր, լքելով Լիբանանը, դիմեցին արտասահմանի տարբեր ափեր: Բոլոր մակարդակներու վրայ լիբանանահայը կրեց մեծ կորուստներ՝ յատկապէս մարդուժի ծաւալուն կորուստ:

Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի ընթացքին լիբանանահայութեան վերաբերեալ  միակ դրական կէտը եղաւ անոր չէզոք դիրքորոշումը: Քաղաքական ներքին մաքառումներու ընդմէջէն լիբանանահայը իր երեք կուսակցութիւններով եւ յարանուանութիւններով կարողացաւ նուազագոյն վնասներով դուրս գալ: Սակայն այդ մէկը լիբանանեան քաղաքական հրապարակի վրայ կարգ մը խմբաւորումներու կողմէ քննադատուեցաւ, եւ «հայկական կէթոյի» երեւոյթին ակնարկութիւնները շեշտուեցան:

1991…երկրորդ շրջան մը սկիզբ առաւ սփիւռքահայուն մօտ ընդհանրապէս եւ լիբանանահայուն՝ յատկապէս, երբ Հայաստանի Հանրապետութեան անկախացման աւետումով իւրաքանչիւր հայու սիրտը յոյսով ու բերկրանքով լիցքաւորուեցաւ: Միւս կողմէ «Թաէֆի» մէջ ստորագրուած համաձայնագրին հիման վրայ լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմին վերջ դրուեցաւ, ստեղծուեցաւ Կառավարութիւն, եւ փլատակ Պէյրութը վերածնունդ ապրեցաւ:

Ճիշդ այս հանգրուանին լիբանանահայը, որպէս կարեւոր մէկ մասնիկը լիբանանեան համայնապատկերին, զարկ տուաւ իր կարգին երկրի բարգաւաճութեան եւ բարեկարգումին: Պատերազմի տարիներուն կուտակուած փոշիներէն դուրս գալով՝ իւրաքանչիւր կուսակցութիւն եւ յարանուանութիւն ներքին բարեկարգումներու աշխատանքին լծուեցաւ եւ մասնաւորաբար իւրաքանչիւրը լիբանանեան գետնի վրայ իր շինիչ ներկայութիւնը ապացուցելու ծրագիրներ մշակելու ձգտումներու ձեռնարկեց: Լիբանանահայը, աւելի «Հայ» քան երբեք, եկաւ յանգելու այն նպատակակէտին, թէ իր երկհպատակութեամբ ան կարեւոր մէկ մասնիկն է լիբանանեան փոքրամասնութեան մը ամբողջական խճապատկերին:

Լիբանանահայը վերջին 20 տարիներուն յեղաշրջում մը ապրեցաւ: Երիտասարդ ուսանողը, համալսարան յաճախելով, մօտէն շփման մէջ եղաւ իր եղբօր ո՛չ հայ ծագումով լիբանանցի երիտասարդին հետ: Հայ երիտասարդը անդրադարձաւ, թէ ինք նոյնքան լիբանանցի է, որքան իր ոչ հայ ընկերը: Նոյնիսկ եղան լիբանանահայեր, որոնք անդամագրուեցան ոչ հայկական կուսակցութիւններու եւ Շարժումներու: Եղան խառն ամուսնութիւններ եւ որոնց տոկոսը տարուէ տարի կը բազմանայ: Այս բոլորը իր հակադարձութիւնը ունեցաւ հայկական վարժարաններուն, հայ ակումբներուն եւ մասնաւորաբար հայեցի դաստիարակութեան:

Տնտեսական վիճակի վատթարացումով վերջին  15 տարիներուն Լիբանանի ընկերատնտեսական աղէտը նոյնքան աւեր գործեց, որքան քաղաքացիական պատերազմը, ուստի մեծ թիւով ընտանիքներ ուղղուեցան արտասահման: Հետեւաբար հայկական վարժարաններու աշակերտներու թիւը նուազում արձանագրեց՝ տրուած ըլլալով, որ բազմաթիւ հայ ընտանիքներ իրենց զաւակները ոչ հայկական վարժարաններ արձանագրեցին:

● Լիբանան-Հայաստան կապը իր յառաջընթաց մղումով բազմաթիւ տագնապներու վերջ դրաւ: Հ.Հ. Դեսպանատան գործօն ներդրումը նաեւ լիբանանեան կեանքէն ներս իր դրական հետքը թողեց. յատկապէս Սփիւռքի նախարարութեան ստեղծումէն ետք, երբ Հայաստանի հպատակութեան տուչութեան  առիթի շնորհումով մեծ թիւով լիբանանահայեր ընտրեցին հաստատուիլ հայրենիք եւ կամ ծրագիրներ մշակել փայլուն ապագայի մը տեսլականով:

Իսկ Հայ դատը այս բոլորին մէջ… Արդէն  իսկ կը գտնուինք 100- ամեակի սեմին, եւ որպէս լիիրաւ իրաւատէրեր խիզախօրէն հայը կը մնայ կառչած իր պահանջատիրութեան մինչեւ ճանաչում եւ հատուցում: Սակայն լիբանանահայ երիտասարդը իր առօրեայէն ներս, ցաւօք սրտի,  առաջնահերթութիւնը իր ասպարէզին եւ իր անմիջական ընկերային զուարճալի միջավայրին շնորհած է, եւ տարբեր հեռանկարներ ուրուագծուած են անոր մտքին մէջ:

● Այստեղ հարցադրումի մը տեղ տալով՝  կ’ըսենք. միթէ Հայ դատին անլուծելիութիւնը եւ թուրքին կողմէ հայկական ցեղասպանութեան հերքումը որքանո՞վ շահեկան եւ դրական երեւոյթներ են, որքանո՞վ սփիւռքահայը հայ կը պահեն… արդեօք երբ օր մը Հայկական հարցը լուծուի, Սփիւռքը պիտի մնա՞յ կառչած իր հայկական պատկանելութեան, թէ էթնիք փոքրամասնութեան մը պիտի վերածուի եւ նոյնինքն տեղական երկրին պիտի ձուլուի եւ անէանայ…

Մտահոգիչ երեւոյթներ կան, որոնց լուծումը անհրաժեշտ է: Սփիւռք-Հայաստան յարաբերութիւնները վերատեսութեան ենթարկուելու են: Հեռաւոր ժամկէտի ծրագիրներ ուսումնասիրուելու են. այդ ծրագիրներէն՝ առաջին հերթին գործադրուած, Հայաստանի քաղաքացիութեան տուուչութիւնը, որ խոհեմ նախաքայլ մըն էր, սփիւռքահայը հայրենիքին կառչած պահելու յատկապէս երիտասարդները հայ պահելու ձգտումով: Ուսման առիթ ընծայելով Հ.Հ. Համալսարաններու  դռները սփիւռքահայուն դիմաց լայն բացուած ըլլալու են, որուն շնորհիւ մատչելի առիթներուն ձեռնտու ըլլալով՝ հայ երիտասարդը ինքզինք ապահով միջավայրի մէջ զգալով աւելի կը կապուի հայրենիքին, եւ անոր ի սպաս ծառայելու ձգտումը կ’աճի իր մէջ:

Մինչ Սփիւռքի մէջ եւ յատկապէս Լիբանանի մէջ անհրաժեշտութիւն մըն է հայ ուսանողը հայ վարժարանէն ներս պահելու գրաւականը: Այս իսկ պատճառով լաւագոյն ձեւը պիտի ըլլայ հայերէն լեզուն եւ պատմութիւնը մատչելի դարձնել աշակերտին նորագոյն Պատմութեան դասագրքերով, արդիական լսատեսողական միջոցները օգտագործելով, ինչպէս նաեւ ուսուցիչներու վերակազմաւորման եւ պատրաստութեան յոյժ կարեւոր ընթացքին զարկ տալով եւ ոչ հայկական վարժարաններ յաճախող աշակերտութեան սրտին մէջ վերակենդանացնել հայրենասիրութեան եւ պատկանելութեան ջահը, որպէսզի Հայը իր երկու թեւերով՝ Սփիւռք-Հայրենիք, գոյատեւէ համաշխարհայնացման մրրկալից հողմերուն:                                     

ՍԻՊԻԼԱ  ՄԱԼԵԱՆ-ՓԱՋԱՆԵԱՆ

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here