Րաֆֆի Պետրոսեան. «Ես Ծպտեալ Հայերուն Հայաստանը Ցոյց տալով Կը Յուզուէի, Անոնք Ալ` Հայաստանը Տեսնելով…»

0
163

Վերջերս «Արի տուն» ծրագիրին մասնակցեցաւ Տիարպեքիրէն (Տիգրանակերտ) ժամանած 50 թաքուն հայ: Նախաձեռնողը քանատահայ դաշնակահար, ինժեներ-շինարար Րաֆֆի Պետրոսեանն էր, որ նաեւ իր համախոհներուն հետ իրականացուցած է Տիարպեքիրի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ վերանորոգման աշխատանքները: Այս մասին է «Հայերն այսօրի» հարցազրոյցը Րաֆֆի Պետրոսեանի հետ.

– Տիարպեքիրի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ վերանորոգումը  շարք մը պատճառներ ունէր:

Առաջին` թուրքերուն եւ քիւրտերուն ապացուցել, որ այստեղ 1915 թուականէն առաջ հայեր  ապրած են, շատ մեծ հայկական համայնք  եղած է, որովհետեւ անոնք միշտ կ’ուրանան այս փաստը: Երեք հազարանոց եկեղեցի վերակառուցելով` նպատակ ունինք նաեւ թուրքերու ուշադրութիւնը գրաւել, որ անոնք, որոնք տակաւին ոչինչ չեն գիտեր Հայոց ցեղասպանութեան մասին, եկեղեցւոյ շնորհիւ փորձեն առերեսուիլ իրենց իսկ անցեալի, պատմութեան հետ:

Երկրորդ` Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին իւրատեսակ յուշարձան դարձաւ Սփիւռքի եւ Հայաստանի այն հայերուն համար, որոնք կ’այցելեն Թուրքիա, Արեւմտեան Հայաստան:

Երրորդ` ամենամեծ ու կարեւոր նպատակն այն է, որ Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին մագնիսի պէս պիտի քաշէ Տիարպեքիրի մէջ ապրող թաքուն հայերուն: Եւ սա իրականութիւն դարձաւ շատ աւելի շուտ, քան մենք կը մտածէինք: Շատ մը հայեր, որոնք իսլամացած էին 1915-էն ետք (բռնի ձեւով կամ պարզապէս որբեր էին, որոնք առնուած էին թուրքերու, քիւրտերու կողմէ), այսօր արդէն կը սկսին խորհիլ, որ իրենց ընտանիքին մէջ հայկական արմատներ կան, կը վերգտնեն իրենց ինքնութիւնը եւ կը վերադառնան դէպի իրենց ակունքներ: Այսօր արդէն Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ մէջ մի քանի մկրտութիւն  կատարուած է: Իսկ մեծամասնութիւնը իրենց հայ ըլլալը կը յայտնեն, բայց տակաւին կը շարունակեն իսլամ դաւանել:

Սա  նոր իրականութիւն մըն է, որ պէտք է ընդունինք, հասկնանք, որ Հայաստանի, Արցախի, Սփիւռքի հայութենէն զատ հիմա կան նաեւ իսլամ, թաքուն հայեր, որոնք մեծ թիւ կը կազմեն Թուրքիոյ մէջ: Անոնց պէտք է քաջալերենք, որ աւելի հայ զգան, հայ ըլլան:

Այս պատճառով ալ Տիարպեքիրի մէջ, տեղի քաղաքապետարանին հետ, հայերէն լեզուի դասընթացներ կազմակերպեցինք: Եւ այդ դասընթացներու շրջանաւարտները բերինք Հայաստան` իբրեւ մրցանակ դասընթացքը աւարտելուն համար: Շատ մեծ ուրախութեամբ եւ յուզմունքով բոլորս Հայաստան եկանք: Ես անոնց Հայաստանը ցոյց տալով կը յուզուէի, անոնք ալ` Հայաստանը տեսնելով:

Կը ցանկանք դարձեալ ուսուցիչ վարձել, որ կը շարունակէ հայերէնի ուսուցումը: Հայաստանի մէջ այցելեցինք ՀԲԸՄ, ծանօթացանք Վիրթուալ համալսարանի պայմաններուն: Շատերը, յատկապէս երիտասարդները, ըսին, որ այդ ձեւով եւս կրնան հայերէն սորվիլ: Պէտք է աշխատինք, որ հայերէնը զարգանայ Տիարպեքիրի մէջ, յետոյ նաեւ` ուրիշ վայրերու մէջ:

Պարո´ն Րաֆֆի, «Արի տուն» ծրագիրին քանի՞ թաքուն հայ մասնակցեցաւ:

– Մեր խումբը բաղկացած էր 50 հոգիէ` 18-83 տարեկան: Տարբեր մասնագիտութեան, զբաղմունքի տէր մարդիկ կային` փաստաբաններ, բժիշկներ, վաճառականներ, ուսուցիչներ, հողագործներ, արհեստաւորներ, ուսանողներ եւ այլն: Բոլորն ալ հայ են եւ հայ ըլլալ, հայերէն խօսիլ կը ցանկան: Այս ծրագիրն ալ անոնց պէտք է շատ օգտակար ըլլայ:

Դուք շատ  ծանօթ էք թաքուն հայերու հետ: Ին՞չ հետաքրքիր պատմութիւններ կրնաք յիշել:

– Նման պատմութիւններ շատ կան, ամէն թաքուն հայու պատմութիւնը  գիրքի մը նիւթ կրնայ ըլլալ: Անոնց մէկ մասը հայ ըլլալը գիտէր իրենց ծնողներէն, միաժամանակ շատ խիստ ձեւով անոնց ըսուած էր, որ դուրսը այդ մասին ոչինչ չի խօսին, իրենց հայ ըլլալը չբարձրաձայնեն:

Մէկ մասը Երեւանի կամ Հայաստանի ուր ըլլալը հասկցած է, որովհետեւ քիւրտերու շրջանի մէջ ապրած են: Տարիներ շարունակ Թուրքիոյ կառավարութիւնը քիւրտերուն կը ստիպէր, որ քիւրտ բառը չգործածեն, քրտերէն չխօսին: Եւ այդ մարդիկ Երեւան ռատիօյի շնորհիւ  միայն կրցած են քրտերէնի հետ կապը պահել, եւ այդ ձեւով նաեւ` Հայաստանի հետ կապ ունենալ:

Մէկ մասն ալ մեծ տարիքի մէջ գիտցած են իրենց հայ ըլլալուն մասին, երբ ծնողները մեռնելէ առաջ խոստովանած են իրենց ով ըլլալը: Գիտէ՞ք, ատիկա ինչ կը նշանակէ. զարմացած, անակնկալի գալով` 40 տարեկան մարդիկ կը հասկնան, որ իրենք այլեւս քիւրտ կամ թուրք չեն, այլ` հայ են:

Դժբախտաբար, հայ բառը Թուրքիոյ մէջ իբրեւ հայհոյանք կը գործածուի առ այսօր: Կը պատմեն, որ երբ տղաները իրար հետ կռուին, քիւրտ, թուրք տղաները, որոնք գիտեն, թէ իրենց հասակակիցներէն որոնք թաքուն հայեր են, անոնց հայ կ’ըսեն: Վերջիններս, որոնք ոչինչ չեն գիտեր իրենց ծագման մասին, սա իբրեւ հայհոյանք  կ’ընդունեն, լալով կու գան տուն եւ կ’ըսեն` մեզի հայհոյեցին եւ հայ ըսին: Եւ այդ ժամանակ անոնց ծնողներուն այլ բան չի մնար, քան խոստովանիլ, որ ատիկա ոչ թէ հայհոյանք է, այլ` իրականութիւն:

Պարո´ն Րաֆֆի, Հայաստան այցելութեան ժամանակ երկու տիարպեքիրցի մկրտուեցան Էջմիածինի Սուրբ Մարիամ Աստուածածին եկեղեցւոյ մէջ: Հետաքրքիր է, անոնց մօտ այդ գաղափարը ինչպէ՞ս ծնաւ:

– Խումբի անդամներէն մաս մը մկրտուած էին Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ  մէջ, միւսները տակաւին իսլամ հայ են կամ աթէիստ: Երբ եկանք Հայաստան, մկրտուելու նպատակ չկար եւ ոչ մէկուն մօտ: Բայց Սամի Չելիքը, որ ուսուցիչ է թրքական կառավարական դպրոցին մէջ, ըսաւ, որ շատ կը ցանկար իրականացնել իր երազանքն ու քրիստոնեայ հայ ըլլար: Պայմանաւորուեցանք, որ մկրտութիւնը կը կազմակերպենք Էջմիածինի մէջ, յատկապէս, որ «Արի տուն» ծրագիրի ծիրէն ներս պէտք է այցելէինք Էջմիածին: Ինչպէս ըսի, այս մարդը ուսուցիչ է, եւ վտանգ կայ, որ ան  իր աշխատանքը կորսնցնէ: Բայց ան շատ հաստատակամ էր եւ ցանկացաւ անպայման Հայաստանի մէջ մկրտուելու:

Ռահիմէ Քարաքաշն ալ կը տատանէր` մկրտուիլ, թէ ոչ: Անոր վիճակը աւելի բարդ է, ամուսնացած է շատ կրօնասէր, իսլամ քիւրտի հետ, որ պայման դրած էր անոր առջեւ, որ ան երբեք կրօնափոխ պէտք չէ ըլլայ: Բայց Ռահիմէի հայրը մահուան մահճակալին իր աղջկան խրատած էր, որ անպայման քրիստոնեայ դառնայ, քանի որ իրենք հայ են: Եւ ան կը ցանկար անպայման հօր վերջին խօսքը իրականացնել: Մէկ կողմէն հայրը, միւս կողմէն` ամուսինը: Ռահիմէն շատ բարդ ընտրութեան առջեւ  կանգնած էր: Այն օրը, երբ Սարդարապատ գացինք, վերադարձին ըսաւ, որ ինքն ալ կը ցանկայ մկրտուիլ: Երբ Էջմիածին հասանք, մէկուն փոխարէն երկուքը մկրտուեցան:

– Հետաքրքիր է, ի՞նչ պիտի փոխուի անոնց կեանքին մէջ, երբ ետ վերադառնան:

– Երբ վերադառնան, քիչ մը աւելի համարձակ պէտք է ըլլան, հայութիւնը իրենց մէջ աւելի զօրաւոր կ’ըլլայ: Բաղդատաբար պայմաններն այսօր քիչ մը աւելի լաւ են Թուրքիոյ մէջ, եւ անոնք իրենց աւելի ազատ կը զգան: Բայց միաժամանակ ամէն վայրկեան նոր բան, անակնկալ կրնայ այնտեղ պատահիլ:

Մէկ բան կրնամ վստահ ըսել. անոնք շատ-շատ ուրախ են, որ հայ են, իրենց անունները կը փոխեն, կը մկրտուին, կը ցանկան շատ արագ հայերէն սորվիլ: Եւ անոնց զաւակները, յաջորդ սերունդը, իբրեւ հայ, շատ աւելի տրամադրուած կ’ըլլան:

– Վտանգաւոր չէ՞ այսօր Թուրքիոյ մէջ առերեսուիլ սեփական ինքնութեան հետ:

– Մենք այդ հարցերուն չենք խառնուիր: Մենք չէ, որ անոնց պէտք է ըսենք` ինչ ընել: Իսկ եթէ անոնք ցանկութիւն  յայտնեն վերադառնալու իրենց ակունքներուն, մենք պէտք է ջանանք օգնել իրենց: Բայց երբեւէ չենք կրնար ճնշել, առանց անոնց համաձայնութեան որեւէ քայլեր ձեռնարկել: Յուսամ, որ պայմանները աւելի  լաւ կ’ըլլան:

– Յայտնի՞ է, թէ որքան թաքուն հայ կ’ապրի Տիարպեքիրի մէջ:

– Ստոյգ թիւեր չենք կրնար ներկայացնել, բայց կ’ըսուի, որ Տիարպեքիրի մէջ 100 հազարէ աւելի թաքուն հայ, հայ արմատ, արիւն ունեցող մարդիկ կ’ապրին:

– Պարո´ն Րաֆֆի, քանի՞ տարի է, որ այս խնդիրով կը զբաղիք: Եւ ի՞նչ փոխուեցաւ Ձեր կեանքին մէջ, երբ սկսաք իսլամացած հայերու հետ ծանօթանալ:

– Հրանդ Տինքի մահէն ետք սկսայ այս նիւթերուն մասին խորհիլ: Սկսայ աշխատիլ Թուրքիա ապրող իմ բարեկամներուն հետ: Որքան ծանօթանաս թաքուն հայերու հետ, այնքան աւելի կը մեծնայ խնդիրը եւ միեւնոյն ատեն` ճարը: Թէեւ ժամանակիս մեծ մասը կը խլէ, բայց սա մի պարտականութիւնն է, որ մեծ սիրով կը կատարեմ:

– Դուք դաշնակահար էք, ինչպէ՞ս կը համատեղէք:

– Կը փորձեմ համատեղել: Սուրբ Կիրակոս եկեղեցին վերակառուցելէ ետք  առաջին համերգը եկեղեցւոյ մէջ ես տուած եմ, հայերէն կտորներ նուագելով, որ շատ լաւ ընդունուեցաւ: 1915 թուականէն ետք առաջին անգամ Սուրբ Կիրակոս եկեղեցւոյ մէջ հայերէն երաժշտութիւն հնչեց: Այս համերգը միայն սկիզբն է, կը ցանկանք այլ ծրագիրներ եւս իրականացնել, մշակութային կեդրոն ստեղծել, որպէսզի մշակութային կեանքը զարգացնենք Տիրապեքիրի մէջ:

– Յաճա՞խ կ’երթաք Տիարպեքիր:

– Տարին մէկ-երկու անգամ: Պոլսոյ մէջ եւս թաքուն հայեր կան, քիչ մը աւելի դիւրին է այնտեղ ապրիլը, ճնշումները աւելի քիչ են հոն, բայց «բունը» պէտք է Արեւմտեան Հայաստանի մէջ փնտրել, Տիարպեքիրի, Տերսիմի, Վանի մէջ եղողներուն հետ ծանօթանալ:

– Պարո´ն Րաֆֆի, տեղեակ եմ, որ Արարատ լեռ բարձրացած էք:

– Ատիկա իմ մեծ երազանքներէն մէկն էր, որ իրականութիւն դարձաւ անցեալ տարի օգոստոսին: Տղուս` Տարօնի հետ բարձրացանք Արարատ լեռ, մեզի հետ կային նոյնպէս ամերիկացիներ, հոլանտացիներ: Առաջին օրը երբ գիշերեցինք լերան վրայ, մեր կողքի վրանէն հայերէն երգ լսեցի` Սեղանն է առատ, դիմացն Արարատ… Գացինք եւ տեսանք, որ հայաստանցիներ են, որոնք նոյնպէս որոշած են լեռը բարձրանալ: Որոշեցինք մեր խումբը ձգել եւ անոնց միանալ: Երբ Արարատի գագաթը հասանք, վեց հայ միասին էինք, եւ այդ շատ յուզիչ վայրկեան մըն էր, որ երբեք չեմ կրնար մոռնալ:

– Ին՞չ փոխուեցաւ Ձեր կեանքին մէջ:

– Հիմա աւելի մեծ կամք ունիմ նման աշխատանքներ շարունակելու համար:

Յառաջիկային ի՞նչ ծրագիրներ ունիք: Տեղեակ եմ, որ համշէնահայերու հետ կապուած ծրագիրներ ունիք:

– Այո, կը ցանկամ, որ նոյն պտոյտը, ծրագիրը, որ իրականացուցինք տիարպեքիրցիներու հետ, կարենանք իրականացնել համշէնահայերու հետ: Սա աւելի խրթին, դժուար ծրագիր պիտի ըլլայ, որովհետեւ համշէնահայերու մէջ հայութիւնը ընդունողները շատ քիչ են, եւ անոնք շատ աւելի վաղ  իսլամացած են` մօտ երկու դար առաջ: Բայց համշէնահայերու մէջ կան մարդիկ, որոնք գիտեն, որ այն լեզուն, որով իրենք կը խօսին, հայերէնի մէկ ձեւն է, ոչ թէ թրքերէնի բարբառ, ինչպէս իրենց սորվեցուցած են: Եւ այս ամէնը հասկնալէ ետք անոնց մօտ շատ բան կրնայ փոխուիլ:  Շատերն այսօր կը սկսին ծանօթանալ այս թեմայով ուսումնասիրութիւններ կատարող մասնագէտներու հետ, կը սկսին հետաքրքրուիլ, պրպտել եւ հասկնալ, որ իրենց մէջ հայկական արմատ կայ:

– Իսկ համագործակցութիւնը Սփիւռքի նախարաութեան հետ ինչպէ՞ս  կայացած է:

– Մեր այս ծրագիրները հնարաւոր չէր ըլլար իրականացնել, եթէ Սփիւռքի նախարարութեան օգնութիւնը չըլլար: Եւ այս ամէնուն համար շատ երախտապարտ ենք Սփիւռքի նախարարութեան բոլոր աշխատակիցներուն, յատկապէս` նախարար Հրանոյշ Յակոբեանին եւ պարոն Ֆիրդուս Զաքարեանին (Սփիւռքի նախարարութեան աշխատակազմի ղեկավար-հեղ), որ մեզի ձեռք մեկնեցին, ուժ տուին եւ կրցանք միասին այս ամէնը իրականացնել:

Յուսանք, որ սա միայն սկիզբն է, որ յառաջիկային շատ այլ ծրագիրներ կրնանք միասին իրագործել: Մեծ փորձառութիւն ունեցանք, եւ յաջորդներն աւելի դիւրին կ’ըլլան:

Զրուցեց Լուսինէ Աբրահամեան

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here