ՈՒՐՖԱՅԻ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԸ – ԶԷՆՔԸ ՁԵՌՔԻՆ ՊԱՏՈՒԱՒՈՐ ՄԱՀ

0
297

Հայ քաղաքական մտքին մէջ,   քիչերու մտքով կ’անցնէր իր բնոյթով եւ ծաւալով Հայոց Ցեղասպանութեան սպառնալիքը: Մեծամասնութեան համար անսպասելի էր: Թրքական եաթաղանը գրեթէ չհանդիպեցաւ դիմադրութեան: Այսուհանդերձ, հայահոծ որոշ   քաղաքներ յաջողեցան   կազմակերպել ինքնապաշտպանութիւն,որուն հետեւանքով շատեր փրկուեցան,ուրիշներ պատուաւոր մահով ինկան, զէնքը ձեռքին…:

Ինքնապաշտպանութեան անմոռանալի  հերոսամարտեր տեղի ունեցան Վանի, Սասունի, Շապին Գարահիսարի, Մուշի, Մուսա Լերան եւ այլ   վայրերու մէջ: Համեստպայմաններու տակ ապրող գրեթէ անզէն հայութիւնը երկարատեւ դիմադրութիւն ցոյց տուաւ ջարդարարին եւ պատուով հեռացաւ իր  ծննդավայրէն: Շնորհիւ այս դիմադրութեան, հազարաւոր հայեր փրկուեցան թուրքերու «ողորմածութեան» եւ Ցեղասպանութեան գողգոթայով մկրտուելու փորձութենէն:

Մեր ժողովուրդը այս օրերուն կը վերյիշէ Ուրֆայի դիւցազնական հերոսամարտը: Անոր զաւակներուն   կերտած հերոսական էջին յիշատակը:

Առ ի տեղեկութիւն մեր յարգելի ընթերցողներուն, Հայոց Ցեղասպանութեան նախօրէին Ուրֆայի մէջ կը բնակէր երեսունհինգ հազար հայ: Ուրֆացիները, նախապէս՝ 1895-ի հայկական կոտորածներու ընթացքին փայլուն դիմադրութիւն մը ցոյց տուած էին թրքական բանակին: Վերջինս,   յիսուն օր Ուրֆան պաշարած պահելէ ետք, ձախողեցաւ գրաւելու հայկական այս փոքր քաղաքը: Ուստի դիմեց նենգութեան՝ ձեւականօրէն ջնջեց պաշարումը եւ դաւադրաբար խուժեց քաղաքը, կոտորելով աւելի քան տասը հազար անզէն հայ:

1915-ի Ամառը քաղաք ժամանեցին Երիտթրքական «Թաշքիլէթ Մահսուսիյէ»ի անդամներ՝ կազմակերպելու Ուրֆայի հայութեան աքսորը: Անոնք անմիջապէս ձերբակալեցին քաղաքի    երեւելիները եւ   պահանջեցին 48 ժամերու ընթացքին յանձնել հայութեան մօտ գտնուող զէնքը: Այս միջոցին, անոնք դաժանօրէն սպաննեցին   մօտաւորապէս   չորս հարիւր խաղաղ բնակիչ:

Բոլոր իրադարձութիւնները կը վկայէին, թէ այլ շրջաններու նման, Երիտթուրքերը դաժան հաշուեյարդարի նախապատրաստութիւններ կը կատարէին Ուրֆայի բնակիչներուն դէմ: Ուրֆայի հայերը լաւապէս գիտակցելով այս խարդաւանքը, որոշեցին դիմել ինքնապաշտպանութեան: Անոնք կազմեցին Զինուորական Խորհուրդ: Ինքնապաշտպանութեան կը մասնակցէին բոլորը՝ տարեցը, դեռատի պատանին, աշխատաւորն ու մտաւորականը, հոգեւորականն ու առեւտրականը :

Թրքական թնդանօթներ Ուրֆայի ռմբակոծումը սկսան 1 Հոկտեմբերին: Հանդիպելով   հայերու յամառ դիմադրութեան,անոնք նահանջեցին: Յաջորդ յարձակումը կազմակերպուեցաւ քանի մը օր ետք: Հայկական Զինուորական Խորհուրդը   կեղծ նահանջի դիմեց, որպէսզի   թուրքերը փորձեն քաղաք մտնել: Օգտուելով     թուրքերուն անտարբերութենէն՝ հայ մարտիկները  հակայարձակումի դիմեցին եւ ոչնչացուցին     հարիւրաւոր թուրք բանակային:

Հայերու դիմադրութիւնը փշռելու նպատակով, թրքական   բանակը նոր թնդանօթներով եւ զինուորներով համալրուեցաւ Հալէպէն: Գերմանացի սպայ մը կը վարէր քաղաքին դէմ յարձակողական գործողութիւնները: Ուրֆայի հայերը հերոսաբար ետ մղեցին սկզբնական յարձակումները, սակայն թշնամիին ռազմական առաւելութիւնը աստիճանաբար զգացնել տուաւ իր   ազդեցութիւնը:

Հերոսամարտի վերջաւորութեան միայն յիսուն բնակարաններ կանգուն մնացին Ուրֆայի   2300 տուներէն: Թրքական հրետանին աւերակի վերածեց  հայկական թաղամասերը եւ ամրոցները: Զինուորական Խորհուրդի անդամներէն շատեր,   անձնուիրաբար կռուելէ ետք, թշնամիին ձեռքը գերի չիյնալու համար, անձնասպանութիւն գործեցին: Ողջ մնացողները աքսորուեցան Իրաքի եւ Սուրիոյ անապատները:   Քիչեր հասան Հալէպ: Փակուեցաւ հայու   արիւնով ներկուած   մեր ժողովուրդի պատմութեան տխուր մէկ էջը…:

Գերմանական աղբիւրներու համաձայն, թրքական կողմը եւս ունեցած է կորուստներ: Անգլիական աղբիւրներ մինչեւ   երերք հազար կը գնահատեն թրքական բանակին կորուստները:

Ուրֆայի   հերոսական պաշտպանութիւնը աչքաթողի չմատնուեցաւ:   Ժամանակակիցներէն շատեր դատապարտելէ ետք թրքական բարբարոսութիւնները վեր առին   հայ ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան ոգին:   Ֆրիտիոֆ Նանսէն իր յուշերուն մէջ գրած է .« Ուրֆայի հայերը զոհուեցան բազում անգամ թիւով   գերազանց   թշնամիի դէմ կատաղի պայքարէն ետք»: Հանրի Պարպի գրած է ՝ Ուրֆայի հայերը իսկական կռիւի մէջ մտան թուրք ջարդարարներու դէմ եւ տեղի տուին միայն   կառավարութեան կողմէ ուղարկուած զօրքերու բազմաքանակութեանը»:

Սակայն մեծագոյն գնահատականը տուած է նոյնինքն   թշնամիի բանակին հրամանատարներէն Ֆահրի Փաշա կոչեցեալը.« Ին՞չ պիտի ըլլար մեր վիճակը, եթէ այս ծանր օրերուն, քանի մը Ուրֆաներ մեր դէմ ծառանային…»: Ուրֆայի հերոսական ինքնապաշտպանութիւնը հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրական պայքարի պատմութեան փառաւոր էջերէն մէկն է:

Վերածնած հայ ժողովուրդը Ուրֆայէն մինչեւ Վան, Շապին Գարահիսարէն մինչեւ Սասուն, Երեւանէն՝ Պէյրութ եւ այլուր կ’ապրի իր նահատակներուն պատգամով, իրականացնելով ազատ ու անկախ հայրենիք ունենալու անոնց երազը: Ցեղասպանը լաւատեղեակ է՝ ոչինչ կը մոռցուի եւ ոչ ոք պիտի մոռցուի պատմութեան լուսանցքներուն մէջ: Հաշուետուութեան եւ արդարութեան ժամը պիտի հնչէ եւ յայնժամ դարձեալ պիտի խայտան  հոգիները Վանի, Ուրֆայի, Սասունի, Շապին Գարահիսարի մեր բիւրաւոր   հերոսներուն :

ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here