Մարդիկ, Որոնց Ջնջած Ենք Մեր Յիշողութենէն… Արդէն 100 Տարի

0
215

Արմէն Գալստեան եւ Հայկ Յովհաննէս «Տարօն-Մուշ» միութեան համանախագահներն են: Մշեցի եւ սասունցի, որոնք այսօր կ’ապրին իրենց իսկ ծննդավայրին մէջ: Մէկը կը խօսի հայերէն, միւսը` ոչ: Անոնց ընդունուած է թաքուն հայ կոչել, բայց երբ կը ծանօթանաս իրենց հետ, կը լսես իրենց, «թաքուն»  բառը կ’ուզես այլեւս թաքուն պահել` չօգտագործել:

Կը պատմէ Արմէն Գալստեան.

– Մուշի մէջ մենք եկեղեցի, բաղնիք, գերեզմանատուն ունինք, հայկական տուներ, ուր, սակայն, քիւրտեր կ’ապրին: Մօտ չորս ամիս առաջ ստեղծուած «Տարօն-Մուշ. հայերու փոխօգնութեան, սոցիալական եւ զբօսաշրջութեան» միութեան նպատակը այդ ամէնը պահել-պահպանելն է:

Կը ցանկանք, որպէսզի Մուշի հայկական եկեղեցին մեզի յանձնուի, որ կարենանք վերանորոգել այն: Այդ նպատակով կը բանակցինք քաղաքապետարանին հետ: Այս ամիսներուն ընթացքին կրցած ենք պահպանութեան տակ առնելու համար արձանագրել հայկական գերեզմանոցը: Կը ծրագրենք այն ցանկապատել: Գերեզմանատունը մօտ 8000 քառակուսի մեթր տարածք ունի: Որոշ տապանաքարեր վնասուած են: Մեր նպատակը այդ ամէնը պահելն է, որպէսզի չվնասուին: Այս գերեզմանատան մէջ թաղուած  է հայդուկապետ Գէորգ Չաուշը:

Մուշի եւ յարակից գիւղերուն մէջ (Պուլան, Խասկէր, Վարդօ, Մանազկերտ) թաքուն հայեր շատ կան: Մուշը 100 հազար բնակչութիւն ունի, որմէ 20 հազարը հայ են: Եթէ առաջ կ’ըսէին` մեր մեծմայրը հայ է, հիմա կ’ըսեն` մեր մեծհայրն ալ հայ է:

Ես մշեցի եւ սասունցի եմ, Հայկը` բնիկ սասունցի է, բայց ծնած է` Մուշ:

Գիտէք, շատ թաքուն հայեր  այսօր կը մկրտուին, բայց միթէ՞ ատիկա է կարեւորը հայ համարուելու համար: Իրականութեան մէջ առաջնայինը ազգութիւնն է, յետոյ նոր կրօնը:

Բոլորս ալ Հայաստանի տարբեր շրջաններու ու գիւղերու մէջ հարազատներ ունինք: Անոնք կրցած են հաստատուիլ Հայաստանի մէջ: Իսկ մենք մնացած ենք ու ապրած «ուրիշի» կեանքով, բայց մեր հողերուն վրայ: Մեզմէ ո՞վ  շահած է… Դժուար կ’ըլլայ  պատասխանել:

Մեծհօրս հայրը  իր աչքին առջեւ սպաննած են: Ան վեց ամիս վիրաւոր սարերու մէջ  մնացած է: Յետոյ իջած է իրենց գիւղ ու թաքնուած  քիւրտի մը թոնրատան մէջ: Երբ տանտիկինը տեսած է անոր, ըսած է, որ Եւայի տղան է: Այդ կինը խղճացած է անոր ու պահած իր տունը: Այնուհետեւ 8 տարի ապրած է Տիգրանակերտի մէջ, յետոյ փախած է Գամիշլի: Վերադարձած է Մուշ ու ամուսնացած մեծմօրս հետ, որուն նոյնպէս  քիւրտ ընտանիք մը պահած է:  Ամուսնութենէն յետոյ տեղափոխուած են Քոմար գիւղ, որ Սուրբ Յովհաննէս եկեղեցւոյ ներքեւը կը գտնուի:

Երկակի կեանք  վարած են. դուրսը ուրիշ  եղած են, տան մէջ` ուրիշ: Կը յիշեմ, երբ փոքր էի ու շատ բան չէի հասկնար, կը զարմանայի, որ մեծհայրս հիմնական քրտերէն կը խօսէր: Ու երբ խնդրէի, որ հայերէն խօսէր, կ’ըսէր` պատուհանէն նայէ, տես մարդ չկայ: Յետոյ հասկցայ, որ ան պարզապէս կը վախնար հայերէն խօսելու:

Ես հայերէն սորված եմ մեծհօրմէս , անոր ծոցը կը քնանայի: Եթէ առաջ միայն Մուշի բարբառով կը խօսէի, հիմա նաեւ արեւելահայերէն սորված եմ, քանի որ շատ կու գամ Հայաստան:

Միութիւն ստեղծելու մասին 20 տարի մտածած եմ:  Կը նեղուէի, կը տանջուէի, երբ տեսնէի, թէ ինչպէս  հայերը ստիպուած են մուսուլմանական օրէնքներով ապրելու: Մտածեցի, որ քայլ  մը պէտք է ընել: Խիզախութիւն ունեցանք ու… շատերուն համարձակութեան դրդեցինք: Առաջ եթէ կ’ըսէին` իմ մեծմայրս  հայ է, հիմա կ’ըսեն` իմ մեծհայրս ալ  հայ է: Կ’ուզենք «Հայու տուն» ստեղծել, ուր բոլոր փափաքողները կրնան հայերէն սորվիլ, հայկական մշակոյթին ծանօթանալ: Այդ հարցով  մեզի պիտի օգնէ մեր լաւ ընկեր, գանատահայ Վազգէն Գալճեանը:

Շատ բծախնդրութեամբ կ’ընդունենք միութեան անդամները: Պէտք է համոզուած ըլլանք, որ հայ են: Շատերուն  ալ գիտենք, որ հայ են` բայց իրենք կը ժխտեն: Մէկն օրինակ, Մուշի քաղաքապետարանին մէջ կ’աշխատի: Գիտեմ, որ անոր մեծմօր անունը Շուշան է, մեծհօրը`Աւետիս, բայց ան կ’ըսէ, որ իրենք Կովկասէն եկած թուրք են: Այդ մարդը կամ անոր նմանները  մեզ պէտք չեն, մարդիկ, որոնք կը հրաժարին իրենց ազգութենէն:

Արդէն 30 տարի է` հոգիս տուած եմ հայ ազգին համար: Եթէ մենք միութիւն չբանայինք, ո՞վ կ’ըսէր, որ հայ է: Այժմ անգամ երեխաներ կու գան եւ կ’ըսեն, որ հայ են: Առաջ կ’ըսէին` հայերը մարդասպան են, գող, իսկ մենք հակառակը կը պնդէինք, ըսելով, որ մենք կառուցող ենք, ստեղծող:

Շատ նպատակներ, ծրագիրներ ունինք: Յոյսով եմ, որ ժամանակի ընթացքին ամէն ինչ կը յաջողի:

Մէկս միւսին պէտք է ձեռք մեկնենք: Օրինակ` իմ ընկեր Հայկը մեղաւոր չէ, որ հայերէն չի գիտեր: Ինչպէ՞ս սորվէր, որմէ՞ սորվէր: Կը կարծէք հե՞շտ է թաքուն կեանքով ապրիլը: Յետոյ, ո՞վ գիտէ մեր մասին. Կը մտածեն, որ միայն Պոլսոյ մէջ  հայեր կ’ապրին: Արեւմտեան Հայաստանի մասին մոռցած ենք, ջնջած ենք մեր յիշողութենէն: Բայց այնտեղ ապրողները կը յիշեն, չեն մոռցած…

1972 թուականին իմ մեծհայրս իր եղբօրը, որ Հայաստան կ’ապրէր, նամակ  ուղարկած էր ու ըսած, որ մենք կանք, կ’ապրինք…

Այո, մեզ շատ կը մեղադրեն, որ հայերէն չենք գիտեր, թրքերէն, քրտերէն կը խօսինք: Մէկ համեմատութիւն ընեմ. մէկը, որ կը կորսնցնէ իր հարազատները ու կը յայտնուի օտար միջավայրի մէջ, օտար մարդոց խնամքի տակ, ժամանակի ընթացքին կը դառնայ անոնցմէ մէկը, չէ՞: Ո՞վ է մեղաւորը. հարց, որ պատասխան չունի:

Պէտք չէ մեղաւոր եւ անմեղ փնտրել: Ինչու՞ պէտք է հարցնել` մուսուլմա՞ն ես, թէ՞ քրիստոնեայ, ինչու՞ կրօնով չափել մարդուն: Անոր, որ կ’արտասուի, երբ Հայաստան կու գայ, կը համբուրէ հայկական հողը, երբ իր աղջկան, որդուն միայն «իր նմանին» հետ  կ’ամուսնացնէ, ինչու «իրենցը» չեն համարեր:

Մենք պէտք չէ փախչինք: Իմ հայրենիքս այնտեղ է, իմ Հայաստանը այնտեղ է, իմ ամէն ինչը այնտեղ է: Եթէ բոլորս թողնենք-հեռանանք, ով մեր հողերուն տէր պիտի կանգնի: Այդ  կ’ուզեն քիւրտերը, թուրքերը, ինչ է` մենք պիտի թողե՞նք: Դժուարութիւններուն պէտք է դիմանալ…»:

Կարծես կռահելով (կամ փոքր ինչ նաեւ հասկնալով), թէ ինչ բանի շուրջ է խօսակցութիւնը, Հայկ Յովհաննէս, կիսեց Արմէն Գալստեանի մտահոգութիւնը.

«Չենք ուզեր, որ այն վայրերէն, ուր հայեր շատ կան (օրինակ` Տարօն աշխարհը), թէկուզ մէկը հեռանայ:  Կը ցանկանք, որ այնտեղ մնան, որ այդ տարածքները ո´չ թէ հայաթափուին, այլ հայերով լեցուին: Միայն մեր ներկայութեամբ կրնանք այդ հողերը պահել: Այդ վայրին մէջ մենք պատմութիւն ունինք, յիշողութիւններ, որոնք պէտք է վերանորոգենք, պէտք է ուժ հաւաքենք…»:

Լուսինէ Աբրահամեան

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here