Հանճարեղ Յովհաննէս Թումանեանի Նամակը, Որ Գրուել Է Անցած Դարում, Շատ Արդիական Է Մեզ Համար

0
253

Վերծանեց Ռադիօզրոյցից՝

ԱՐՄԻՆԷ ԳՈՒՆՏԱԳՃԵԱՆ

Ինչպէ՞ս կրկնել ուղեղների հայրենադարձութեան 1920ակաների փորձը։

Ի՞նչ էր Հայաստանը 1920ականերին. Եղեռնից նոր դուրս եկած, պատերազմում ջախջախուած, թուրքերի ու ռուսների մէջ կիսուած, սովի ու համաճարակների մէջ խրուած մի երկիր, որի բնակչութեան կէսն անտուն գաղթականներ էին: Բայց այն ժամանակ ինչ որ կերպ յաջողուեց ուղեղների հայրենադարձութիւն կազմակերպել: Այսօրուայ Հայաստանը պատերազմ յաղթած, պետականութիւն վերականգնած, իր բոլոր թերութիւներով հանդերձ միջին երկիր է (փողոցում տիֆից ոչ ոք չի մահանում), բայց ուղեղների հայրեդարձութեան փոխարէն երկիրն օր օրի դատարկւում է: Այդ ինչն է, որ կար 20ականերին, իսկ այսօր ի սպառ բացակայում է:

Այսպէս է սկսում Նարինէ Թոխիկեանը՝ Յովհանէս Թումանեանի թանգարանի տնօրէնը, իր ռադիօ զրոյցում,  «Լրատուական ռադիօ ծրագիր, քաղաքացի Թումանեան» ծրագրում, որը վարում է սոյն ռադիոյի տնօրէնը՝ Գարեգին Խումարեանը:

Նարինէ Թոխիկեանը կարդում է Յ. Թումանեանի 1902թ. գրած նամակը Աւետիք Իսահակեանին, երկրորդ նամակը՝ գրուած 1921թ.։

«Ես երկու նամակ եմ առանձնացրել, մէկը 1902թ. գրուած Աբասթումանից, Բաքու. Թումանեանը Աբասթումանում էր, Իսահակեանը՝ Բաքւում: Եւ յաջորդը՝ 1921թ., Թումանեանը Թիֆլիսում էր, Իսահակեանը՝ Վենետիկում: Առաջին հայեացքից կապ չկայ այս երկու նամակների միջեւ բովանդակային առումով, բայց երկուսն էլ, ինչպէս  ցաւալիօրէն ամէն ինչ Թումանեանի մօտ, շատ արդիական են: Ես հաւանաբար սկսեմ 1921 թուականից, հաշուի առնելով ներգաղթի անհրաժեշտութիւնը Հայաստանի համար, ընդ որում ոչ միայն ընդհանուր առմամբ ներգաղթի, այլեւ արտասահմանից շատ կարող ուժերի, ինտելեկտուալ ուժերի, մտաւոր ուժերի, արուեստի ուժերի ներգաղթի կազմակերպման անհրաժեշտութիւնը մեր երկիրը ոտքի կանգնեցնելու եւ զարգացնելու համար:

Եւ այսպէս, 1921թ. արդէն սովետական կարգեր են, իսկ մենք գիտենք, որ սովետական կարգերի առաջին շրջանին շատ լաւ ղեկավարներ ունեցել ենք ազգային առումով, շատ սթափ մտածող աւելի շատ հայ, քան բոլշեւիկ, որոնք կազմակերպել են, որոնք հասկացել են, թէ ինչ պիտի արուի։ Օրինակ՝ Միասնիկեանի առաջին գործերից մէկը եղել է հասկանալ ովքեր կան դրսում եւ նրանց համար ամէն պայման ստեղծել հայրենիք գալու եւ այստեղ զարգացնելու թէ՛ երաժշտական գործը, թէ՛ կերպարուեստը, թէ՛ ճարտապետութիւնը եւ այլն: Յիշենք, որ եկել են Թամանեանը, Սպենդիարեանը, Սարեանը եւ շատ ու շատ ուրիշներ։ Եւ այսպէս, 1921թ. Հոկտեմբերի 4ին Թումանեանը գրում է. «Աւօ ջան, ստացել եմ նամակդ, ասում ես եթէ յարմար ժամանակ է, կանչիր, ես կը գամ»: Այստեղ, ի միջիայլոց, շատ հետաքրքիր ընկալումներ կարող են լինել երկու մեր այս մեծերի՝ հայրենիքի նկատմաբ ընդհանրապէս իրենց հայեացքների եւ պատկերացումների, նաեւ իրենց դերի մասին: Տեսէք, Իսահակեանը ասում է. «Եթէ յարմար ժամանակ է, կանչիր, ես կը գամ»: Թումանեանը պատասխանում է. «Յարմար ժամանակը ես չգիտեմ որ ժամանակին ես ասում դու, բայց ասում եմ, արի՛, արի՛, Աւօ ջան»։ Այսինքն հայրենիքի համար, ըստ Թումանեանի, յարմար, անյարմար ժամանակ չկայ ու չի կարող լինել: «Մեզ համար յարմար ժամանակ չեղաւ եւ գուցէ չլինի էլ, բայց արի, այսինքն հայրենիքը վայելելու համար չի միայն, հայրենիքը կառուցելու, հայրենիքի համար տանջուելու, հայրենիքի համար քրտինք թափելու, արիւն թափելու, այսինքն բանը կայ, անհրաժեշտութիւնը կայ: Կը գաս, կը տեսնես մեր աշխարհը աւերուած, մեր ժողովուրդը կոտորուած, կենդանի մնացածն էլ կոտրուած ջարդուած, մեր հարազատների ու ընկերների շրջանները նօսրացած: Կը տեսնես, թէ աշխարհի էս ծով վշտից ինչ ահագին բաժին է ընկել անձնապէս ինձ ու քեզ, բայց ար»ջ։ Ինձ ու քեզ ասելով՝ նկատի ունի հայ ժողովրդին: «Ես գիտեմ, որ էդտեղ էլ քեզ համար յարմար բան չկայ: Ոչ տեղ, ոչ ժամանակ, ոչ միջոց: Վերջապէս երեւի կարօտել ես մեր հող ու ջրին, քո հարազատներին ու ընկերներին, էդ ամէնի հետ միասին քեզ պիտի ասեմ, որ մեր այժմեան կառավարութիւնը շատ աւելի լաւն է, քան կարող ես երեւակայել, մանաւանդ գրականութիւնն ու գեղարուեստը երբեք էսքան ուշադրութեան առարկայ չէ եղած մեր աշխարքում»։

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Սա շատ հետաքրքիր դիտարկում է. Սովետական Հայաստանի կառուցման սկիզբն էր, սովետական շրջանն էր, եւ էլի եմ կրկնում, հրաշալի ղեկավարներ կային, ովքեր հասկանում էին, թէ ինչ պիտի արուի, եւ հիմքը կառուցման, երկրի պետականութեան կառուցման հիմքը գրականութիւնը, այսինքն մշակոյթը պիտի լինի: Այս մարդիկ դա գիտակցում էին: Սա ամենա ե՛ւ զարմանալի, ե՛ւ հրաշալի, ե՛ւ նախանձելին է: Աւելի շատ հայ էին, քան բոլշեւիկ: (Զրոյցի այս տեղում սկսուեց շատ թէժ վիճաբանութիւն Գ. Խումարեանի հետ):

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Չգիտեմ, շատ հակասական շրջան է ինձ համար, շատ հակասական մարդիկ, քիչ առաջ ասացիք, աւելի շատ հայ էին, քան բոլշեւիկ, չգիտեմ անկեղծօրէն ես ինքս ինձ համար չունեմ ձեւաորուած վերաբերմունք այդ անկախութեան անկումից, պետականութեան անկումից յետոյի ժամանակաշրջանին, անկեղծ ասաց չգիտեմ, գուցէ մի փոքր անարդար է բայց, էդ ժամանակահատուածին ինչ վերաբերում է, իմը չէ: Չգիտեմ, հասկանում եմ Սպենդիարեան բերեցին, Թամանեան բերեցին, բայց, ախր էս հէնց էն մարդիկն են, ում անմիջական մասնակցութեամբ ռուսներն ու թուրքերը կիսեցին մեր երկիրը փաստօրէն: Դէ բոլորը կապւում է էդ ժամանակաշրջանին. յեղափոխական մարդիկ էին, ովքեր 11րդ Կարմիր բանակի ձեռքով ու սուիններով եկան ու բերուեցին էստեղ: Չգիտեմ, անկեղծ ասաց, այսինքը գուցէ իմ ասածը շատ կը վիրաւորի մեր ռադիոլսողների մի զգալի մասին, ովքեր գուցէ Խորհրդային Միութան նկատմամբ գուցէ արդարացուած նոստալջիա (կարօտ-Խմբ.) ունեն, բայց ես չգիտեմ, նման մարդկանցից հեռու, Աստծուն մօտիկ, խօսքը քսանական թուականների այդ առաջին շրջանակին է վերաբերւում: Դրանք էն մարդիկ էին, ովքեր երաշխաւորեցին օրինակի համար հայկական զինուած ուժերի, զինուորակաների անձեռնմխելիութիւնը խորհրդայնացումից յետոյ, բայց առաջին բանը որ արեցին, սկսեցին գնդակահարել զինուորակներին:

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Դրա համար ես կոնկրետ անուն տուեցի: Վստահ եմ, որ օրինակ՝ Շահումեան, Միասնիկեան, սրանք անուններ են, որ իսկապէս շատ լուրջ գործ կատարեցին Հայաստանի համար: Էնպիսի տպաւորութիւն թող չստեղծուի, որ ես փառաբանում եմ սովետական շրջանը, ամենեւին, բայց սա սկիզբն էր, եւ ես  պատմեմ մի դրուագ Յովհաննէս Քաջազնունուց, որ առաջին վարչապէտն էր Առաջին Հանրապետութեան, եւ ի միջիայլոց Թումանեանի հետ կապ ունէր,  անձնական յարաբերութիւններ կային, նամակագրութիւն կայ, յուշեր կան Քաջազնունու կողմից գրուած Թումանեանի մասին: Հէնց էդ Քաջազնունին էր, որ որոշեց վերադառնալ Հայաստան, եթէ չեմ սխալւում Ռումինիայում էր էդ փրկութեան կոմիտէի ձախողումից յետոյ, որովհետեւ սա իր հայրենիքն էր, որ կապ չունէր՝ բոլշեւիկեան էր թէ դաշնակցական, ռամկավարական էր թէ արմէնական: Նա եկաւ իր հայրենիքը՝ անկախ որեւէ «իզմ»ից, անկախ թէ երկիրը ի՛նչ հասարակարգ ունի: Եկաւ, բանտարկուեց անմիջապէս եւ գնդակահարուեց: Ուզում է ասել մարդու պատկերացումը իր հայրենիքի մասին: Քաջազնունին էդպիսի մարդ էր, պիտի լինէր իր հայրենիքում, անկախ էդ բանից, թէ ով է ղեկավարում: Ես չեմ կարծում, որ Քաջազնունին վերադարձաւ այսպիսի վախճանի համար, դա կը լինէր անմտութիւն իր կողմից: Նա եկաւ, որպէսզի իր մասնագիտական հմտութիւնները, իր ձիրքը, իր տաղանդը իր հայրենիքում, ոչ թէ Սովետական Միութիւնում կամ Սովետական Հայաստանում, այլ՝ Հայաստանում ներդնելու համար: Ուրիշ բան, որ Հայաստանի իշխանութիւները յետոյ արդէն դարձան գազան: Աւելի շատ դէպքերում կամ, որոշ դէպքերում, էսպէս ասած՝ լինել աւելի կաթոլիկ, քան Հռոմի պապն է:

Մի խօսքով, հիմա Թումանեանը Իսահակեանին կանչում է եւ ասում, որ իշխանութիւնները լաւն են, կառավարութիւնը լաւն է, որովհետեւ հասկանում է, որ պիտի շատ մեծ ուշադրութիւն դարձուի արուեստին, մշակոյթին ընդհանրապէս: «Քեզ համար խօսել ենք բոլոր կոմիսարների հետ», այսինքն բարեխօսել է Թումանեանը: «Առանձնապէս լուսաւորութեան կոմիսարի եւ նախագահի՝ Միասնիկեանի հետ, որը քեզանից նամակ ունէր, եւ ինձ յանձնարարել են, որ քեզ կանչեմ, որ դու կ՛ունենաս ամէն հեշտութիւն, ինչ որ իրենք կարող են տալ: Այստեղ է նաեւ Արտաշէս Կարինեանը: Կը ծանօթանաս, կը տեսնես ինչ հրաշալի մարդ է, մեծապէս գրական մարդ: Նա քեզ հնարաւորութիւն կը տայ գալու: Նոյնն են անում եւ այստեղ, Վրաստանում: Ես նոր եմ վերադարձել Երեւանից: Գնացել էի Հայաստանի օգնութեան կոմիտէ կազմելու: Կազմեցինք, 80 անդամ ունի: Պիտի գործակցի կառավարութեան հետ՝ սովը վերացնելու եւ երկիրը վերաշինելու»:

Մենք խօսել ենք Հայաստանի օգնութեան կոմիտէի՝ ՀՕԿի մասին եւ Թումանեանի առաքելութեան մասին, որ գնացել էր Պոլիս եւ այլն: Էստեղ շատ հետաքրքիր է, որ կառավարութիւնը, որ կոնկրետ կուսակցական կառավարութիւն էր, ամէն դէպքում գործակցում էր էսպէս ասած հասարակական կազմակերպութեան հետ, որ 80ից աւելի անդամ ունէր եւ այլն: Նրանք ունէին մէկ նպատակ. պետութեան՝ բոլշեւիկեան կառավարութեան կամ դրանց մի մասի պատկերացումը այն էր, ունէր մէկ գլխաւոր խնդիր՝ սովը վերացնել եւ երկիրը վերաշինել: Այսինքն սա էն մաքսիմում ծրագիրն էր, որ պիտի արուէր, եւ դրա համար հասկացել էին, որ մարդկանց, ուժեր պիտի մոբլիզացնեն: Այս նամակով Թումանեանը ասում է, որ կառավարութիւնը անկուսակցական ու չէզոք մարմնի հետ, ինչպիսին է Հայաստանի օգնութեան կոմիտէն, սեղան է նստում, այսինքն բանակցային սեղան, եւ քնարկումներ է անում ինչպէս յաղթահարուի սովը եւ երկիրը ինչպէս վերաշինուի:

Թումանեանը շարունակում է. «Ես կարծում եմ, էս տեսակի կոմիտէները եթէ հիմնուեն ամէն տեղ, շատ կ՛օգնեն մեր գժտուած շրջանների հաշտութեանը,  համերաշխ գործակցութեանը, եւ կուսակցական կռիւները կը մեղմանան»։ Այսպէս ասած հասարակական հատուածի (սեկտորի) կարեւորութիւնը Թումանեանը նշում է շատ յստակ։ Մանաւանդ եթէ իշխանութիւները պատրաստ են համագործակցելու,  ուրեմն ամէն տեղ նման կազմակերպութիւներ ու կոմիտէներ պիտի ստեղծուեն։  Իրեն ընտրեցին նախագահ, որովհետեւ վստահելի անձ էր: Արդէն քանիերորդ անգամ ակնյայտ երեւում է Թումանեանի վստահելի եւ անկաշառ լինելու փաստը: Եւ ասում է. «Լաւ կը լինի, որ դու էլ նպաստես էս գործին: Շատ բան ունեմ գրելու, բայց սպասում եմ. կը գաս, կը խօսենք, եւ կ՛անենք ինչ որ կարող ենք անել: Մի խօսքով իմացիր, որ արդէն ապահով ես էստեղ, եւ կարօտով սպասում ենք ամէնքս: Թերեւս այժմ կազմենք մեր Վերնատունը մեր երկրում, ու վերջին օրերը միասին անց կացնենք»։

Ի միջիայլոց, Թումանեանը արդէն հէնց էս շրջանում՝ 1920-21 թուականներին, երազանք ունէր Երեւան տեղափոխուելու, բայց հիւանդութեան պատճառով չի յաջողւում: Եւ ասում է՝ կը գաս եւ մեր Վերնատունը, որ 1901թ. հիմնուեց, նորից էստեղ՝ մեր հայրենիքում կը հիմնենք: Այսինքն Թումանեանը, որ ապրել էր հայկական մշակոյթի կենտրոն Թիֆլիսում, պատկերացնում էր եւ գիտէր, որ հայրենիքը Հայաստանն է, ինչքան էլ որ Թիֆլիսը լինէր հայկական կենտրոն:

Սրանք էին Թումանեանի՝ Իսահակեանին գրած նամակները, որոնք կապ չունեն ներգաղթի հետ, բայց կապ ունեն մի ուրիշ հարցի հետ, որը ինչպէս միշտ, Թումանեանի մօտ, ցաւօք սրտի, աքտուալ (իրական) է եւ արդիական:

Այս նախորդ նամակի հետ կապուած, կարծում եմ, այսօր էլ շատ լաւ կը լինի, որ այսպիսի նամակներ կամ «իմէյլիկներ» ուղարկուեն տարբեր երկրներ, տարբեր անձանց հասցէներով եւ յորդորուի նրանց մտաւոր ներուժը ներգրաւել՝ իրենց ինտելեկտի եւ հմտութիւների առումով: Բաւական է ֆինանսների մասին խօսել եւ անընդհատ փող ուզել։

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Փողը վերջին բանն է: Խորհրդային իշխանութիւները էն ժամանակ շատ աւելի հետաքրքիր բան էին առաջարկում, քան փողը: Մարդկանց, ում իրենք հրաւիրում էին՝ Աւետիք Իսահակեանը եւ բոլոր մնացածները, փող տեսած տղաներ էին, այնպէս որ փողով դժուար թէ մէկին զարմացնէին։ Ուրիշ բան էին առաջարկում. ասում էին՝ եկէք, մենք ձեզ հնարաւորութիւն կը տանք ստեղծելու  «շկոլա» (դպրոց) կոչուածը, այսինքն մնալ պատմութեան մէջ: Ո՞վ էր Թամանեանը մինչեւ Հայաստան գալը: Նայում ենք Թամանեանի կատարած գործերը Ռուսաստանում՝ ինչ որ խուլ տեղերում բաներ ունի կառուցած: Մենք կը թողնենք, որ դուք դառնաք մաքսիմալ, իրականացնէք ձեր ներուժը: Մենք տալիս ենք այդ հնարաւորութիւնը, եւ դառնում էք ռահվիրաները մեր հայրէնիքի: Երբ էս մարդկանց հրաւիրում էին, անիծուած լինեն այն տարիները, դրա մասին չէր խօսքը: Նրանց հրաւիրում էին ինչ որ բան անելու, ինչ որ բանի շուրջ համախմբուելու, ասում էին. «Եկէք տղերք, եկէք, մենք քարը քարին դնենք, «պրոցեսը» (գործնթացը) գնում է, մենք արդէն սկսել ենք, եկէք, մասնակցէք»: Հիմա, այս դարում, այդ «իմէյլներ»ն ու նամակները մի տեսակ ծիծաղելի են լինելու, որովհետեւ ինչի՞ շուրջ ենք կանչում էս մարդկանց գործակցելու, ի՞նչ է տեղի ունենում երկրում…

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Այսինքն դուք կարծում էք եթէ Սպենդիարեանին կանչել են,  ինքը փառասիրութիւնից դրդուա՞ծ է եկել:

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Բացարձակապէս ոչ, ինքը գործ անելու է եկել, ճիշդ է, ինչ որ մի բանի շուրջ էս բոլոր մարդիկ եկել հաւաքուել են, երկիր կառուցելու շուրջ են հաւաքուել, երկիր կառուցելու պրոցեսը կարծես թէ աւելի շուտ էր սկսել, քան իրենց գալը: Սրանցից ոչ մէկին չեն ասել՝ եկէք երկիր կառուցենք: Իրենց ասում էին՝ մենք արդէն սկսել ենք, եկէք մասնակցէք, այսինքն էստեղ յստակ միջոցառում կար, որին էս մարդկանց հրաւիրում էին, ասեմ էսպէս, հիմա երբ մենք փորձենք ետ կանչել մեր ընկերներին, հարազատներին, ո՞ւր ենք մենք իրենց կանչելու, ի՞նչ կայ էստեղ:

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Արժէքային աւերակ վիճակ կայ, գիտութեան աւերակ վիճակ կայ, մշակութային, նոյնն է կրթական վիճակը, հոգեբանութեան աւերակ վիճակ կայ, աւերակ վիճակ կայ բիզնեսում, երբ բիզնեսը հիմնուած է միայն խարդախութեան վրայ:

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Կոնկրետ օրինակ՝ Սպենդիարեանին ասում են, գիտես ինչ, մենք հարուստ երկիր չենք, ու դու շատ լայն չես ապրելու էստեղ, բայց մենք կը թողնենք, որ դու կոնսերվատորիա հիմնես:

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Նրանք չէին ասում, որ մենք կը թողնենք, էդ գաղափարը Սպենդիարեանինն էր ու պարզապէս աջակցուեց: Նա մտածում էր այդ մասին:

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Հիմա ասենք Շարլ Ազնաւուրին համոզենք, որ գայ Հայաստան, ի՞նչ ասենք, որ այս մարդու համար համոզիչ լինի:

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Դա արդէն տարիքային առումով ինքը սիմվոլիկ կերպարով կը լինի, բացի դրանից դժուար կլինի…

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Սերժ Թանգեանին ի՞նչ ասենք: Ասենք, Սերժ, արի Հայաստան, որ ի՞նչ անես:

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Արի Հայաստան, որովհետեւ քեզ պէս մտածող երաժիշտների, ոչ միայն տաղանդի առումով, ազատ մտածող երաժիշտների կարիքը կայ Հայաստանում: Հայաստանը պիտի վերափոխուի հիմա: Այն ժամանակ  վերաշինութեան հարցն էր, հիմա վերափոխման հարցն է:

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Մի կարեւոր հանգամանք եւս: Յովհանես Թումանեանը գրում է կառավարութեան անունից, մենք ո՞ւմ անունից հրաւիրենք:

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Կառավարութիւնը դա պէտք է անի:

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Այ, այս է խնդիրը: Ինքը շատ հանգիստ գրում է. «Դու արի, դու ոչ մէկ բանի կարիք չես ունենայ, ես խօսել եմ, բոլոր հարցերդ լուծուած են: Քեզ գնացքից կը վերցնեմ, ու դու ոչ մէկ խնդիր չունես»: Այսօր, որեւէ մէկին դրսում, ո՞ւմ կարող ենք մենք երաշխաւորել…

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Մենք չէ. քանի որ չունենք Թումանեանի պէս մի վստահելի մտաւորական անձնաւորութիւն, ուրեմն դա բարձր կառավարական մակարդակով պէտք է լինի:

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Դեռ մի բան էլ. բոլշեւիկները եկել էին, ժողով էին գումարել, հաշուարկել էին, որ Իսահակեանը պէտք է։ Ծանօթ էին գտել, յանձնարարել էին, ասել էին մի բան արա, թող գայ, էլի…

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Այո, ՀՕԿի հետ գցել բռնել էին, որ մի բան պիտի արուի, էս երկիրը պիտի վերաշինենք:

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Ասել է՝ պրոցես կար, հիմա պրոցես չկայ:

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Հիմնական բանը մարդկային ռեսուրսն (պաշարն) էր: Տեղում չկար, ինչպէս գիտենք, Հայաստանը ահաւոր վիճակում էր: Միշտ էլ էդպէս է եղել, Բաքու, Թիֆլիս, ֆլան-ֆստան, լաւ, բայց ոչ Հայաստան:

 ԳԱՐԵԳԻՆ ԽՈՒՄԱՐԵԱՆ.- Այ, սա էլ է շատ հետաքրքիր: Տեսէք, այսօրուայ արդի Հայաստանը զուտ կենցաղային առումով, էս ամենաքանբախ վիճակին, էլի լաւ է՝ համեմատած 20թ. Հայաստանի հետ: Այսինքն հիմա մարդիկ տիֆից չեն մահանում փողոցներում, բայց այնուամենայնիւ էն ժամանակուայ Հայաստանը պետականութիւնը կորցրած, պատերազմից պարտուած, ռեպրեսիաների տակ ընկած, այնուամենայնիւ մտածող մարդու համար փոքր ինչ աւելի գայթակղիչ էր, քան այսօրուայ Հայաստանը, ինչո՞ւ…

 

 ՆԱՐԻՆԷ ԹՈԽԻԿԵԱՆ.- Որովհետեւ, ըստ իս, էդ ամէնը, ցեղասպանութիւն, պատերազմ, տիֆ, սով, գաղթականութիւն, եւ այլն, եւ այլն, դրանք օբյեկտիւ  (առարկայական) հանգամանքներ էին, եւ էս մարդիկ հասկանում էին, որ այդ օբյեկտիւ հանգամանքները պէտք է յաղթահարուեն, իսկ հիմա միմիայն սուբյեկտիւ (ենթակայական) հանգամանքներն են, որ մեզ արգելակում են, որ մեր կեանքը դարձնում են դժոխք: Նիւթական կեանքի մասին չեմ խօսում: Ինչպէս դուք ասացիք, հիմա շատ աւելի լաւ ենք ապրում, չէ՞, հիմա լրիւ արժէքային ուրիշ հարթութեան վրայ ենք: Մենք հիմա իսկապէս դժոխային հոգեվիճակներում ենք, ու դա բացառապէս սուբյեկտիւ պատճառներ ունի, ու թող անվերջ էդ շահարկուող պատճառմերը՝ մեր հարեւանները, մեր շրջափակումը, մենք շրջափակել ենք ինքներս մեր ուղեղ եւ ճահճացել ենք: Այ սա է խնդիրը օբյեկտիւի ու սուբյեկտիւի, որովհետեւ դրսում հիմա, երբ Թանգեանին կ՛ասես, ինքը գիտի, որ այստեղ օբյեկտիւ բան չկայ, ինչի՞ է Հայաստանը էս վիճակում: Ով է տեսել, որ պատերազմ յաղթանակած, այսքան հմտութիւններ, այսքան Սփիւռք ունեցող երկիրը էս վիճակում լինի:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here