Արթիւր Ադամովի Ծննդեան 115-Ամեակ. Դիմաստուերի Մը Լոյսն Ու Մութը

0
252

ՄԵԹՐ ԳԱՍՊԱՐ ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ

20-րդ դարու 50-60-ական տարիներու թատերական աշխարհի չորսերն էին` հայազգի Արթիւր Ադամով (Յարութիւն Ադամեան, Թիֆլիս 1901- Փարիզ 1976), Սամուէլ Պեքքեթ, Էօժեն Իոնեսքօ` Անհեթեթի թատրոնի երեք սիւները, եւ Պերթոլտ Պրեխտ` քաղաքական թատրոնի եւ ընկերվարական իրապաշտութեան թատերական դպրոցի հիմնադիրը, որուն հետագային պիտի միանար Յարութիւն Ադամեան` խզուելով անհեթեթի թատրոնէն: Արթիւր Ադամովի ծննդեան 115-րդ տարին ու մահուան 40-րդ տարելիցն է այս տարի, եւ այս առիթով` պարտք զգացինք հանրութեան վերյիշեցնել անոր գէթ ուրուագծային դիմաստուերը իր լուսնումութով:

Եւ` նախ եւ առաջ անոր խիստ տպաւորիչ դիմանկարը` հայու հարազատ քիթով եւ ճշմարտախոյզ արուեստագէտի խուզարկու աչքերով, դիմանկար մը որուն ճակտի ակօսներէն անձայն կը սողոսկի հայու անբաժան թախիծը:

Արթիւր Ադամով ծնած  Թիֆլիս, բայց կանուխ տարիքէն նախ անցած է Զուիցերիա եւ ապա` Փարիզ, ուր եւ կը հաստատուի վերջնականապէս, կը դառնայ անմրցելի ֆրանսագիր մեծ թատերագիր, ֆրանսահպատակ յառաջապահ քաղաքացի, բայց ոչ գաղիացի, այլ` հայրենազրկեալ մարդ, առանց տարագրեալ հայ մը ըլլալու: Եւ քանի որ մեծապէս հետաքրքրուած էր փիլիսոփայութեամբ` կ՛անդամակցի Ֆրանսայի Համայնավար կուսակցութեան եւ մեծապէս տպաւորուած հոգեվերլուծումով եւ ռուսական թատրոնով` անմրցելի ֆրանսերէնով կը թարգմանէ` ֆրէօյտեան դպրոցի այլախոհ եւ մշակութային թեքումով երեք սաներէն` Ֆռոմմ, Հոռնէ, եւ Եունկ, այս վերջինին երկը, ինչպէս նաեւ Մաքսիմ Կորքի, Անտոն Չեխով եւ Պուխներ, իսկ Ժան Վիլառ կը դրուատէ Ադամովի ֆրանսերէն լեզուն:

Արթիւր Ադամով նաեւ սքանչացող մըն է իրաւ բանաստեղծութեամբ, մեծապէս գնահատած է Շահան Շահնուրի ֆրանսերէն բանաստեղծութիւնները` Արմէն Լիւպէն գրչանունով, եւ Փարիզի «Անդաստան» հանդէսի 18-րդ թիւին մէջ «L’œuvre d՛Armen Lubin» վերնագիրին տակ գրած է հետեւեալը. «Արմէն Լիւպէն ճշմարիտ բանաստեղծ մըն է, յամենայն դէպս այն սակաւաթիւներէն մէկը, որ ամբողջովին յանձնառու կ՛ըլլայ եւ իւրաքանչիւր գրութեան մէջ: Քիլ. եթէ հիւանդութիւնը տեւաբար ներկայ է Արմէն Լիւպէնի գործին մէջ, ատիկա ներկայ է տառապանքի ձեւին տակ. տառապանք, որ չի պատկանիր սոսկ մարմինին, հոգիին կամ այլ որեւէ բանի, այլ տառապանքն է լինելութեան»:

Շահան Շահնուրի նոյնիսկ ֆրանսերէն լեզուով արտայայտուած բանաստեղծութեան քաշողական ուժը Արթիւր Ադամովի վրայ` կրնա՞յ արդեօք կապուած չըլլալ… հայու մը լինելութեան տառապանքին հետ:

Ադամով իր ամբողջ կեանքին տեւողութեան ինքզինք անբախտ զգացած է` կանուխ տարիքէն զրկուած ըլլալով իր հայրենի միջավայրէն: Ան իր «Confessions» («Խոստովանութիւններ») խորագրուած մտերիմ հատորին մէջ գրած է. «Նախ ես գիտեմ, թէ մէկն եմ. բայց ո՞վ եմ ես: Այն ինչ որ գիտեմ իմ «Ես»-իս մասին, ան, որ ես կը տառապիմ: Կը տառապիմ, որովհետեւ իմ ինքնութեանս արմատաներուն մէջ ճեղքուածք մը կայ երկփեղկում մը կայ: Ես ո՛չ զուցերիացի կրցայ դառնալ եւ ո՛չ իսկ գաղիացի զգալ, հակառակ անոր, որ ես տիրապետեցի ֆրանսերէն լեզուին` մայրենի լեզուիս նման…»:

Հաւանաբար, Ադամովի ցաւը նաեւ այն էր, որ ռումանացի հայր եւ ֆրանսացի մայր ունեցած Իոնեսքօ կրցած էր հաւատարիմ մնալ իր մօր մայրենի լեզուին, ֆրանսերէնին, բայց ինք չէր յաջողած հաւատրիմ մնալ իր մայրենի լեզուին… (Մայրենի լեզուին կարեւորութեան անդրադարձած է լիբանանցի արձակագիր Էմիլի Նասրալլան, իր պատմուածքներէն մէկուն մէջ ան կը յիշէ, թէ իր հայուհի հարսը` իր արաբ զաւկին հետ կը խօսէր հայերէն` «հոգիս» «անուշիկս» եւ «փաշաս» ըսելով…):

Հաւանաբար, Շահնուրի` Արմէն Լիւպէնի բանաստեղծութեան հետ իր այս կապը միակ կապը եղած էր հայութեան հետ իր հասուն տարիքին մէջ: Հաւանաբար նաեւ, Ադամով լուր անգամ չունեցաւ, որ իր «Le professeur Taran»

թատերախաղը հայերէնի թարգմանուած էր Վարուժան Նալպանտեանի կողմէ Խորհրդային Հայաստանի մէջ, Երեւանի պետական համալսարանի «Ուսանողի գրադարան» մատենաշարէն «XX դարի արտասահմանեան դրամատուրգին» շարքին մէջ… Իբրեւ «Պրոֆեսոր Տարանը»… իսկական առեղծուած մը կը թուի մեզի այն, որ ո՛չ հայութիւնը ուղղակի կապեր հաստատած է, Արթիւր Ադամովի հետ, ո՛չ ալ ինք կատարած է նման բան մը հայութեան հետ… Ուրեմն, «Անդաստան»-ի խմբագրութեան  դիմումը Ադամովին, եւ անոր ընդառաջացումը` միա՞կ կապը եղած էր երկու կողմերուն միջեւ… արդեօ՞ք:

Արթիւր Ադամով Անհեթեթի թատրոն եկած էր գերիրապաշտներու դպրոցէն` անցնելով Անթոնին Արթոյի դպրոցէն, եւ դարձած էր երեք սիւներէն մէկը անհեթեթի թատրոնին` գործածելով նաեւ Սթրինտպերկի երազահմայական (onirisme) ոճը մեծ յաջողութեամբ` իր «L’Invasion» («Ներխուժում» թատերախաղին մէջ:

Հայ թատերագիտութիւնը յարաբերաբար բաւական ուշ զբաղեցաւ անհեթեթի թատրոնով` 80-ականներու սկիզբները: Երեւանի պետական համալսարանի դասախօս Պերճ Թիւրապեան, «Գարուն» ամսագիրի մարտ 1983-ի 195-րդ թիւին մէջ գրեց «Աբսուրդի թատրոնը» խորագիրով ուսումնասիրութիւնը, նաեւ թարգմանելով Սամուէլ Պեքեթի «Վերջին ժապաւէնը» թատերախաղը` նախապատուութիւնը չտալով Արթիւր Ադամովի գործերէն մէկուն… Պ. Թիւրապեան իր ուսումնասիրութիւնը եզրափակեց հետեւեալ գնահատականով

«Աբսուրդի թատրոնը աւելին էր, քան զուտ բնազանցական մի անհեթեթութեան արձանագրութիւն: Սա ակամայ մտահոգուած մի թատրոն էր: Իր սկզբնաւորումից մինչեւ աւարտը, առաւել քան իր թատերական որոնումներն ու ընդվզումները, հէնց այս մտահոգուածութիւնն է մարդկային գոյութեան վիճակին իմաստով, հէնց այս երբեմն անյօդակապ, բայց թափանցող ձայներն են, որ արժէքաւորում են այս երեւոյթը արուեստի եւ գրականութեան պատմութեան մէջ»:

Արդարեւ` անհեթեթի թատրոնին գլխաւոր արժանիքը այն էր, որ ան աշխարհի անհեթեթութիւններու խոցերուն կողքէն անտարբեր չանցաւ եւ կարողացաւ անհանգստացնել եւ լրջօրէն մտահոգել մարդիկը…

Անհեթեթի թատրոնի այս երեւոյթը, որ իր գոյառումին իրաւունքը պահպանեց հազիւ տասնամեակ մը (1949-1957), հակազդեցութիւն մըն էր 20-րդ դարու առաջին կիսուն կատարուած բարբարոսութիւններուն, որոնք անմարդկայնացուցին մարդկային գոյութեան վիճակը` հասնելով մարդոց իրեղէնացումին... երբ դրամատիրութիւնը հասաւ գաղութատիրութեան մէջ հանգրուանին եւ հրահրեց Համաշխարհային Ա. եւ Բ. պատերազմները` արտօնելով կամ կարելի դարձնելով զանգուածային քանդումներն ու ցեղասպանութիւնները, (1915 թուականին եւ 1944-ի թուականին) եւ Հիրոշիմայի եւ Նակազաքիի աթոմական կործանումները (1945 թուականին… անհեթեթօրէն:

Եւ Արթիւր Ադամով գրեց իր «Ներխուժումը» (1951), «Ծաղր եւ ծանակը» (1952) եւ «Փինկփոնկը» (1955), «Ճանապարհի ուղղութիւնը» (1953) եւ «Ինչպէս որ էինք»-ը (1954) ձաղկելով մարդոց իրեղէնացումն ու կեղեքումը դրամատէրներուն կողմէ:

4 հոկտեմբեր 1957-ին, 1917 թուականի հոկտեմբերեան յեղափոխութեան 40-րդ տարին, Խորհրդային Միութիւնը տիեզերք արձակեց պատմութեան Ա. արուեստական արբանեակը` «Սփութնիք»-ը, Երկիր մոլորակի մարդկութեան առջեւ բանալով տիեզերքի նուաճման դարաշրջանը, եւ` Պաղ պատերազմին, Մըք-Քարթիզմի մարդորսութեան եւ Ստալինի անհատի պաշտամունքին յաջորդեց Արեւմուտք-Արեւելք ձիւնհալը եւ խաղաղ համակեցութեան քաղաքակրթական սկզբունքը` պատերազմներու բարբարոսութեան փոխարէն… եւ անհեթեթի թատրոնի երեք սիւներէն երկուքը` Արթիւր Ադամով եւ Էօժեն Իոնեսքօ, նոր սկսան հաւատալ մարդկային կեանքի բարելաւումի եւ յառաջդիմելու կարելիութեան, երկուքն ալ հրաժարեցան անհեթեթի անհրաժեշտութենէն, եւ անոնցմէ միայն Սամուէլ Պեքեթ անյուսօրէն եւ անհեռանկար կերպով մնաց անհեթեթի բանտին մէջ: Է. Իոնեսքօ դուրս եկաւ առանց աղմուկի` պահելով իր պահպանողականութիւնը, մինչ Ա. Ադամով դուրս եկաւ շռնդալից ու յեղափոխական եղանակով` որդեգելով Պերթոլտ Պրեխտի քաղաքական թատրոնն ու անոր ընկերվարական իրապաշտութեան (սոցիալիստական ռէալիզմ) տեսութիւնը:

Սկսաւ Արթիւր Ադամովի, նոր շրջանը` անոր «Փաոլօ Փաոլի» թատերախաղով (1957)` ամբողջովին հետեւելով պրեխտեան թատրոնին եւ որդեգրելով անոր ընկերային-քաղաքական պայքարի, դասակարգային պայքարին ուղին… Եւ Ադամովի այս նոր շրջանի գրականութիւնը եղաւ աշխարհայեացքով յեղափոխական, իսկ ոճով` նորարարական: (Մինչ Իոնեսքոյի թատրոնը աշխարհահայեացքով մնաց պահպանողական, բայց ոճով` նորարական):

Այլ խօսքով` արուեստի գործ մը մտային փնտռտուքի աշխատանք մըն է, որ կա՛մ կը յաջողի մօտենալ իրականութեան, կա՛մ ալ` հեռանալ անկէ: Իրականութեան ներքին էութեան մօտենալ կը նշանակէ` գտնել եւ հասնիլ տիպականին, որ կը պահանջէ վերացարկումի (abstraction) ստեղծագործական մտքի բարձր լարում մը` միաձուլելու համար երկու ընտրանքներ` փիլիսոփայական, որ ներքին էութեան, բացայայտումն է, եւ գեղագիտական, որ բացայայտուած ներքին էութեան զգեստաւորումն է կամ տարազումը, որ կախեալ է արուեստագէտին գեղագիտական ճաշակէն: Իսկ փիլիսոփայական ընտրանքը կախեալ է, անոր աշխարհայեացքէն, որ կրնայ յեղափոխական կամ պահպանողական ըլլալ:

Ադամով` La Nouvelle Critique տեսաբանական ամսագիրի մայիս 1969-ի թիւին մէջ գրած է. «Ես կը գտնեմ, որ ոչինչ աւելի բանաստեղծական է, քան իրականութիւնը: Ես պարտիմ հակակշռել իրերու իմ ենթակայական պատկերացումս` աւելի ուշադիր դիտելով իրականութիւնը: Չեմ ուզեր, որ իմ ընտրած նիւթս, որ անպայմանօրէն քաղաքական բովանդակութիւն մը պիտի ունենայ, պարզապէս դոյզն պատրուակ մը եղած ըլլայ` իմ կարծիքներս բանաձեւելու համար, առանց բանաստեղծականութեան: Քանի որ գործի մը քաղաքական բովանդակութիւնը ինքնին բաւարար չէ գործին տալու արուեստի վաւերականութիւն, եթէ գործը զուրկ մնացած է բանաստեղծականութեան նախապայմանէն»:

Արթիւր Ադամով գրեց նաեւ` «Բոլորը բոլորին դէմ» (1956), «Սահմանէն ելքի դռները» (1968), «Չափաւորական պարոնը» (1969) եւ «71 թուի Գարունը» (1973): Սակայն անոր «Փաոլօ Փաոլի»-ն թատերագէտ քննադատներու կարծիքով, անոր գլուխ-գործոցը կը նկատուի եւ հարիւր տոկոսով Պրեխտեան: Անդրադառնալէ առաջ «Փաոլօ Փաոլի»-ի բովանդակութեան, հարկ է յիշել, որ Ադամով` իբրեւ համայնավար կուսակցութեան անդամ եւ ծագումով անյայտ «օտարական» մը Ֆրանսայի մէջ, բանտարկուած է 1941-ին, իր 40 տարիքին մէջ, Ֆրանսայի վիշիական (նացիամէտ) կառավարութեան որոշումով…

Հարկ է նաեւ անցողակի կերպով յիշել, որ հայ իրականութեան մէջ անհեթեթի երեւոյթ մը արձանագրած է Տիրան Չրաքեան (Ինտրա)` 3 յունիս 1897 թուին, Միքայէլ Կիւրճեանին իր գրած նամակին մէջ` ակնարկելով 1896 թուականի համիտեան ջարդերուն: Ան գրած է. «ՎԻՇՏԻ մը սաստկութեան տակ, մտախոհութեան մը ԱՆԵԼ բաւիղներուն յուսահատականութեան առջեւ, կը ստիպուիմ ոչնչութիւններով զբաղելու ԱՊՈՒՇՈՒԹԻՒՆԸ ընել: Երբեմն երբ այդ ԱՊՈՒՇ կեանքը ամբողջովին գրաւէ զիս` եւ անցք մը չթողու… ուրկից հոգիիս մեկուսացումը եւ երազանքը դիտեմ` այդ ԱՊՈՒՇՈՒԹԻՒՆԸ երանաւէտ է, աւա՜ղ…: Չէ՞ որ այդ կեանքիդ մէջ ՄԻՋԱՆԿԵԱԼ ապուշութիւնը` ՄՈՌԱՑՈՒՄ է…»: Անհեթեթի թատրոնի թատերագիրներուն գրած «ապուշութիւնները» մոռացումի մատնելո՞ւ համար էր մարդկային գոյավիճակին անմարդկայնացումը…

* * *

«Փաոլօ Փաոլի»-ն պատմութիւնն է երկու հարստահարիչներու մրցակցութեանց` ո՛չ միայն վաճառականութեան մարզին, այլեւ` իրարու ձեռքէ հոմանուհիներ գողնալու մարզին մէջ… մէկը` Փաոլօ Փաոլին, կը պատկանի սերունդէ սերունդ հարուստ դրամատէրներու ընտանիքին, եւ միւսը` Հաուլօ Վարիս, նորելուկ հարուստ սովորական վաճառական մը, որ իր հարստութիւնը կուտակած է դաժանօրէն շահագործելով Սատանայի կղզիին բանտարկեալները` ասոնց զբօսանքի պահերուն որսացած հազուագիւտ գունագեղ թիթեռնիկները շատ աժան գինով խլելով անոնց ձեռքէն եւ շատ աւելի բարձր գինով զանոնք վաճառելով Փաոլօ Փաոլիին, որ իր կարգին զանոնք ա՛լ աւելի սուղ գիներով կը վաճառէր` թիթեռնիկներու հաւաքածոներու սիրահար իր մակարդակի մեծահարուստ դրամատէրներու… Իսկ Հաուլօ Վարիս` չգոհանալով Սատանայի կղզիին բանտարկեալներէն, իր կուտակած դրամագլուխով, զայն առաւել ուռճացնելու համար, զարմանազան հնարքներու կը դիմէր  Փաոլօ Փաոլիի ձեռքէն խլելու համար անոր մեծահարուստ յաճախորդները: Երկուքին միջեւ այս մրցակցութիւնը կը փոխադրուէր ուրիշ մրցադաշտ մը` իւրաքանչիւրին գործածած պերճաղիճները, հռչակաւոր բոզ տիկինները իրարու ձեռքէն խլելու, կամ` իրարու միջեւ փոխանակելու մրցադաշտը, բոզարածներու մրցադաշտը, դրամատէրներու յատուկ` զիրար խողխողելու մրցակցութեան (cut-throat competition) դաշտը:

Սատանայի կղզիի բանտակեալներու «հոգեւոր հովիւ»-ը` հայր Սոլինէ, շաբաթական այցելութիւններ կու տար բանտարկեալներուն` մեղրածորան քարոզներ կարդալու անոնց գլխուն, զանոնք մխիթարելու համար, որպէսզի առանց ընդվզելու ընդունին նախախնամութեան կողմէ իրենց վերապահուած ճակատագիրը…: Սակայն, բանտարկեալներէն մէկը` Ռոպեր Մարիօ, արդէն սկսած էր ատել հայր Սոլինէն, անոր սին ու փուճ քարոզներուն պատճառով, կերպը կը գտնէ փախուստ տալու բանտէն եւ կ՛երթայ միանալու սենտիքայական շարժումին` յանձնառու դառնալով ընկերային արդարութեան, դասակարգային պայքարին: Արդարեւ, Արթիւր Ադամով հայր Սոլինէի քարոզը բառացիօրէն առած է Վատիկանի պապին 1931 թուին տուած «Քուատրաճեսիմօ Աննօ» կոնդակէն, որուն մէջ հետեւեալը ըսուած է. «Աշխատաւորները առանց սրդողելու պարտին ընդունիլ սրբազան նախախնամութեան կողմէ իրենց համար որոշուած տեղը եւ դիրքը ընկերութեան մէջ…»:

Պատմական, քաղաքական եւ գաղափարախօսական ճշգրտութիւնը Ադամովի գրականութեան հիմնական սկզբունքներէն էր:

Եւ այս թատերախաղին մէջ այս բոլորը նկարագրուած են մանրակրկիտ ու համոզկեր բառերով, հոգեբանական խոր վերլուծումներով եւ բանաստեղծական շունչով: «Փաոլօ Փաոլի»-ի մէջ` Արթիւր Ադամով յաջողած է սահուն կերպով կիրարկել իր դաւանած գեղարուեստական ըմբռնումները, քաղաքական թատրոնի սկզբունքները` հարիւր տոկոսով պրեխտեան դպրոցի կանոններուն համաձայն:

Անոր ծննդեան 115-րդ տարեդարձին առիթով, մենք պարտք զգացինք մեր յարգանքի համեստ տուրքը վճարելու համաշխարհային թատրոնի տիտաններէն այս մէկուն, որուն հայ ինքնութեան արմատներուն մէջ գտնուող եւ զինք տառապեցնող ճեղքուածքը իր հայրենազրկումն էր: Յարգանք իր յիշատակին:

Պէյրութ
27 յուլիս 2016

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here