Կ. Պոլսոյ Հայ Ամիրաներու Դասակարգը

0
205

ՊԵՏԻԿ ԹՈՐՈՍԵԱՆ

            Հայ ամիրաներու դասակարգը ծնունդ կ’առնէ Օսմանեան Կայսրութեան մարաքաղաք` Կ. Պոլսոյ մէջ 18-րդ դարուն: Ամիրաները ոչ միայն կարեւոր դեր ունէին Օսմանեան Կայսրութեան տարածքին ապրող հայերու կեանքի կառավարման մէջ, այլ անոնք նաեւ կարեւոր ազդեցութիւն ունէին Օսմանեան պետական շրջանակներուն վրայ: Անդամակցութիւնը այս դասակարգին բաւականաչափ դժուար էր: Այն անձերը որոնք հարուստ էին եւ որոշ բարձր պետական պաշտօններ կը զբաղեցնէին անոնք էին որ հնարաւորութիւնը ունէին անդամ դառնալու այս կասակարգին: Ամիրաներու դասակարգը հայկական ստեղծագործում մըն էր, անիկա պաշտօնապէս չէր ճանչցուած Սուլթանին կողմէ, հայերն էին որ կու տային այս կոչումը ուրիշ հարուստ հայերու:

            Ամիրաներու մեծամասնութիւնը Թուրքիոյ Ակըն քաղաքէն հեռանալով հաստատուած էին Պոլսոյ զանազան թաղամասերու մէջ ինչպէս Օրթագիւղի եւ Հասքիւղի մէջ: Սակայն կային նաեւ ամիրաներ որոնք եկած էին Վանէն, Սվազէն, Կեսարիայէն, ինչպէս նաեւ Տէվրէկէն: Տարբեր աղբիւրներու համաձայն ամիրաները փոքր խաւ մը կը կազմէին հայկական միլլէթէն ներս, անոնց թիւը 100-էն 200-ի միջեւ ըլլալով:

            Անոնք իրենց հագուածքով ինչպէս նաեւ ապրելակերպով զգալիօրէն կը տարբերուէին պարզ ժողովուրդէն: Առաջին հերթին պէտք է նշել որ ամիրաները կ’ապրէին շքեղ պալատներու նման բնակարաններու մէջ: Ինչպէս նաեւ անոնք ունէին իրենց անձնական պաշտօնեաները: Ալ աւելին, ամիրաները ձի քշելու իրաւունք ունէին, որ թէ Իսլամական եւ թէ Օսմանեան շրջաններուն միմիայն արտօնուած էր իսլամներուն:

            Ամիրաներու դասակարգը կը բաղկանար տարբերպաշտօններ զբաղեցնող անդամներէ: Անոնցմէ ոմանք սարրաֆներ էին, իսկ ուրիշներ ճարտարապետներ: Ասոնց կողքին կային նաեւ անձեր որոնք վաճառականներ էին: Պալեանները եւ Սէրվէրեանները նշանաւոր ճարտարապետներ էին: Անոնց կը վստահուէր մզկիթներու, պալատներու, գործարաններու եւ կառավարական շէնքերու ձեւաւորումը:

            Ամիրաներուն մէջ Տիւզեանները կարեւոր դեր ունէին Օսմանեան տնտեսական համակարգէն ներս: Իսկ Տատեանները մեծ դեր խաղացին 18-րդ դարուն Օսմանեան Կայսրութեան արդիացման գործընթացին մէջ: Օրինակի համար՝ Տատ Առաքել ամիրայի ջանքերով՝ 1795-ին առաջին անգամ ըլլալով Օսմանեան Կայսրութեան տարածքին մէջ հիմնուեցաւ վառօդի գործարան մը: Իր կարգին,Յովհաննէս Ամիրա Տատեան խորապէս յարգուած էր Սուլթան Մահմուտ Բ.-ի կողմէ, որ զինք իբրիրեններկայացուցիչ Եւրոպա կը ղրկէր, Օսմանեան գործարաններուն մէջարտադրութեան արդի ձեւեր որդեգրելու միտումով:

            Ամիրաները կը համախմբուէին Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարանին շուրջ, որ կարեւոր դեր կը խաղար հայ ժողովուրդի կեանքէն ներս: Մինչեւ 1846 թուական, ամիրաները կը նշանակէին իրենց թեկնածուները որպէս Պատրիարք: Անոնք էին որ կը հոգային Եկեղեցւոյ ծախսերուն եւ կ’օժանդակէին Պատրիարքարանին հովանաւորութեան տակ գործող կրթական եւ բժշկական ծրագիրներուն: Անոնք նաեւ նիւթական միջոցներով սատար կը հանդիսանային աղքատ ընտանիքներու:

            Այս բոլորին կողքին, ամիրաները հիմնած էին Պոլսոյ Ս. Փրկիչ Հիւանդանոցը 1834-ին, որ մինչեւ օրս կը շարունակէ ծառայել Պոլսոյ մեր հայ գաղութիւն: Ինչպէս նաեւ տեղին է յիշել թէ ամիրաները մեծ թիւով վարժարաններհիմնած էին Պոլսոյ տարբեր շրջաններուն մէջ: Անոնցմէ պէտք է յիշել Մկրտիչ Ամիրա Միրիճանեանը, Յովհաննէս Ամիրա Տատեանը,ինչպէս նաեւ ամիրաներ Մկրտիչ Ճէզայիրլեանը եւ Յարութիւն Նեվրուզեանը:

            Դպրոցներու կողքին, ամիրաները կը հիմնէին տպարաններ: Օրինակի հիմար, Շնորհք Ամիրա Միրիճանեանը Գում Գափուի մէջ հիմնած էր տպարան մը: Աւելին, ամիրաները Օսմանեան պետական շրջանակներուն հետ իրենց ունեցած մտերիմ յարաբերութեան շնորհիւ, կարողացած էին շինել հայկական եկեղեցիներ, որ խստապէս արգիլուած էր Օսմանեան ժամանակաշրջանին:

            19-րդ դարու երկրորդ կէսին, ամիրաները արդէն անկումի ենթարկուեցան: Սուլթան Ապտուլ Մէճիտի Թանզիմաթի (1839-ին) հռչակումէն ետք, սարրաֆ ամիրաներու դիրքը տկարացաւ, սակայն անոնք իրենց խոշոր հարուածը ստացան 1853-1856-ի Խրիմի Պատերազմէն ետք, որովհետեւ Եւրոպացիները սկսան նիւթական փոխ տալ Օսմանեան Կառավարութեան, որ երկար ժամանակէ ի վեր կը վստահէր տեղական սարրաֆներու վրայ: Գալով հայկական կեանքէն ներս, ամիրաները վերջնականապէս կորսնցուցին իրենց ազդեցութիւնը Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարանին վրայ, 1856-էն ետք, երբ սկիզբ առաւ Հայ Սահմանադրական Շարժումը գլխաւորութեամբ Երիտասարդ Հայերուն:

            Պէտք է ըսել որ,կարելի է 18-րդ դարը ոսկեդար մը նկատել Օսմանեան Կայսրութեան տարածքին ապրող հայութեան համար, որովհետեւ այս ժամանակաշրջանին զարգացաւ հայկական մշակոյթը դպրոցներու եւ տպարաններու շնորհիւ, ինչպէս նաեւ հայերը կարեւոր դեր խաղացին Օսմանեան Կայսրութեան յառացխաղացքին մէջ:

Աղբիւրներ՝Artinian, Vartan. “A Study of the Historical Development of the Armenian Constitutional

System in the Ottoman Empire, 1839-1863.” PhD diss., Brandeis University, 1970

 

Barsoumian, Hagop. “The Armenian Amira Class of Istanbul.” PhD diss., Columbia University,

1980.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here