Վերլուծում Համիտեան Կոտորածներուն Մասին

0
184

«ԱԿՕՍ»Ի ՀԱՐՑԱԶՐՈՅՑԸ ՊՈՂԱԶԻՉԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԲԱԺԻՆԻ ԴԱՍԱԽՕՍ ԷԹՀԵՄ ԷԼՏԵՄԻ ՀԵՏ

Վարեց՝ ԷՄՐԷ ՃԱՆ ՏԱՂԼԸՕՂԼՈՒ

26 Օգոստոս 1896-ին, ՀՅԴ-ի խումբ մը կամաւորներ աղմկայարոյց գործողութիւն մը իրականացնելու հեռանկարով գրաւեցին Ղալաթիոյ մէջ գտնուող Պանք Օթթոմանի շէնքը:

Կարելի է ըսել, որ գործողութեան յաջողած միակ փուլը այդ գրաւման ընթացքն էր: Ապա այս գործողութիւնը Պոլսոյ հայութեան համար վերածուեցաւ վրիժառութեան բնոյթով զանգուածային սպանութիւններու հոսանքի մը: Դրամատունը գրաւող խումբէն Գարեգին Փասթրմաճեան եղելութիւնը կը բնութագրէ հետեւեալ կերպով. «Թէ՛ սպառած էր զինամթերքը եւ թէ լսած էինք Պոլսոյ փողոցներուն մէջ պատահածներուն մասին: Կոտորածները դադրեցնելու համար որոշեցինք գրաւումին վերջ տալ»: Այդ հանգրուանին արեւմտեան երկիրներու դեսպաններ արդէն բանակցութիւններու մէջ են կառավարութեան շրջանակներուն հետ եւ զանոնք կը համոզեն 17 գործիչներուն առանց ձերբակալուելու երկրէն հեռանալուն մասին: Դաշնակցական գործիչները ֆրանսական նաւով մը փոխադրուեցան Մարսէյ, սակայն սպանդները շարունակուեցան բազմահազար հայոց կեանքերը խլելով:

Պողազիչի Համալսարանի Պատմութեան բաժինի դասախօսներէն Էթհեմ Էլտեմ կատարուած գործողութեան մանրամասնութիւնները լաւագոյնս նկարագրող գիտնական մըն է, որուն հետ խօսեցանք դէպքի ծալքերու եւ անոր հեղինակներուն մասին:

ԷՄՐԷ ՃԱՆ ՏԱՂԼԸՕՂԼՈՒ.- Կ՛երեւի տեղին պիտի ըլլայ նախ քննարկել այս գործողութեան տեղի տուող ընդհանուր տեսարանը: Որովհետեւ դէպքը մինչեւ այսօր, այդ տեսարանը առանց նկատի ունենալու կամ հերոսապատում մը ըլլալով նկարագրուեցաւ, կամ ալ դաւադրութիւն մը: Ուրեմն ինչո՞ւ համար նման գործողութիւն մը կատարուեցաւ:

ԷԹՀԵՄ ԷԼՏԵՄ.- Իրականութեան մէջ պէտք է խօսինք իրարու զօդուած քանի մը ազդակներու մասին: Անոնցմէ առաջինը եւ գլխաւորը «հայկական խնդիր» անուանումով ծանօթ երեւոյթն է, որ օրակարգի եկած է 1878-ի Պերլինի վեհաժողովէն ետք, յատկապէս նիւթ ունենալով հայաբնակ վեց նահանգներու պայմանները: Հայոց կողմէ հետզհետէ ծաւալող հաւասարութեան, ինքնավարութեան նոյնիսկ անկախութեան պահանջները եւ յոյսերը, իսկ փոխադարձաբար անոնց դէմ գոյացած հակազդեցութիւնը եւ որոնումները: Այս բոլորին վրայ աւելցնենք ժամանակի գերպետութիւններու երկչոտ նախաձեռնութիւնները: Այդ գերտէրութիւններն են՝ Անգլիա, Ֆրանսա, Գերմանիա եւ Ռուսիա: Այդ երկչոտութիւնը կարծես թէ ամենամեծ փորձանքներու տեղի տուող ազդակը եղած է: Երկրորդ գործօնը այս ընթացքին 1890-ական թուականներէն սկսեալ հետզհետէ աւելի սրուած երեւոյթ մը պարզելն է: 1889-ին Մուսա Պեկի դէպքը, 1894-ին Սասունի կոտորածները, կ՛ապացուցեն, թէ երկու կողմն ալ այլեւս պատրաստ են աւելի վճռակամ քայլերու: Հայկական կողմը յեղափոխական կոմիտէներու միջոցաւ ազգային գիտակցութիւնը կը բարձրացնէր, իսկ միւս կողմը՝ պետութիւնը, Համիտ Բ.ի որոշումներուն հիման վրայ կ՛որդեգրէր աւելի կարծր ու անզիջող զինուորական եւ ժողովուրդին ալ մասնակցութեամբ ապահովուած բռնութեան միջոցներ: Վերջապէս, որպէս վերջին գործօն նշենք 1895 եւ 96-ին Իսթանպուլի մէջ ծագած ապստամբութեան ու բռնութեան հոլովոյթը: Այս կը նշանակէ, որ հայ ՀՅԴ-ականները պետութեան կեդրոնին մէջ գործողութիւններու դիմելով՝ պիտի փորձեն Եւրոպական երկիրներու ուշադրութիւնը հրահրել եւ Օսմանեան կառավարութեան խոստացած բարեկարգումներուն համար ճնշում բանեցնել: 1896-ի գրաւումը այս զարգացումներու լոյսին տակ դիտելը իրաւացի պիտի ըլլայ: Այստեղ կարեւոր է նաեւ Օսմանեան դրամատան դիրքը: Ան թէ՛ պետութեան մէկ հաստատութիւնն է եւ թէ, միւս կողմէ, հիմնուած է Անգլիական եւ Ֆրանսական դրամագլուխով: Իսթանպուլի մէջ զուգահեռ ժամանակներու մէջ քանի մը գործողութիւններ նախատեսուած, բայց անոնցմէ միայն Պանք Օթթոմանի օրինակը իրականացած է: Այս առումով ալ պէտք է դիտել համաշխարհային պատմութեան մէջ քաղաքական սակարկութեան ուղղեալ ահաբեկչական դէպքերու առաջին օրինակը:

ԷՄՐԷ ՃԱՆ ՏԱՂԼԸՕՂԼՈՒ.- Իսկ ի՞նչ եղած է անգլիացի, ֆրանսացի կամ ռուս դիւանագէտներու այս դէպքին մէջ ունեցած դերակատարութիւնը:

ԷԹՀԵՄ ԷԼՏԵՄ.- Մեր մօտ աւանդական մերձեցում մըն է ամէն դէպքի ետին Եւրոպական պետութիւններու մասնակցութիւնը տեսնել: Թէեւ բազմաթիւ դէպքերու համար այս երեւոյթը իրողութիւն մըն է նաեւ: Այս ալ կը դժուարացնէ խնդիրին յստակացումը: Ճիշդ է որ 1896-ին Եւրոպական պետութիւնները իրենց դեսպաններու միջոցաւ կարեւոր դերակատարութիւն մը ունեցած են: Բայց իրաւացի չէ դէպքի գործադրումը անոնց վերագրել: Եւրոպական պետութիւնները այդ տարիներուն ահաբեկչութեան դէմ շատ զգոյշ էին եւ կը մնային պաշտպանութեան դիրքին մէջ: Մնաց որ Պանք Օթթոմանը իրենց շահերը ներկայացնող հաստատութիւն մը ըլլալով՝ դէպքը քիչ մըն ալ իրենց դէմ բնոյթ կը կրէր: Հետեւաբար, գերպետութիւնները փորձեցին պատահածը նուազագոյն վնասով աւարտին բերել եւ այդ միտումով ալ միջնորդ դարձան գործիչներուն ու պետութեան միջեւ: Իրականութեան մէջ պէտք չէ մոռնանք, որ Եւրոպայի պետութիւնները հայկական խնդիրին մէջ միշտ վիճելի դիրք մը ունեցան: ԺԹ. դարուն Օսմանեան կայսրութեան իշխանութեան դէմ գոյացած Յունաստանի, Լիբանանի, Պուլկարիոյ օրինակներուն հետ բաղդատելով՝ հայերուն տրուած խոստումները ընդհանրապէս չիրականացան եւ մնացին չոր խոստումի մը սահմաններուն մէջ: Իբր հետեւանք այս ժողովուրդին դէմ գործադրուած բռնութեան դէմ դիտողի դերին մէջ մնացին: Անշուշտ այս երեւոյթը երբեք չի նուազեցներ Օսմանեան կայսրութեան պատասխանատուութիւնը:

ԷՄՐԷ ՃԱՆ ՏԱՂԼԸՕՂԼՈՒ.- Գրաւման ընթացքին եւ յաջորդող շրջանին Պոլսոյ մէջ բռնութեան ալիք մը գոյացաւ: Պետական աղբիւրները այդ ալիքը կը նկարագրեն «փոխադարձ բախումներ» կամ ալ «հայոց գրգռութիւններու դէմ մահմետականներու հակազդեցութիւնը»: Բայց իրականութեան մէջ ի՞նչ է այդ երեսուն ժամերու ընթացքին պատահածը:

ԷԹՀԵՄ ԷԼՏԵՄ.- Այս շատ կարեւոր կէտ մըն է: Եթէ խնդիրը դիտենք որպէս ճգնաժամ, այդ ճգնաժամը աւարտած է դեսպանատուներու միջնորդութեամբ: Պետութիւնը իր դէմ գործադրուած այս յարձակումի դերակատարներէն ոմանք սպաննած, այդ միջոցին ինք ալ զոհեր տուած եւ վերջապէս բանակցութիւններու աւարտին երկիրը լքելու պայմանաւ անոնց ազատութիւն շնորհած է: Կրնաք այս արդիւնքին համակերպիլ կամ մերժել, բայց գոյացած յստակ պատկերը այս է: Սակայն կայ զուգահեռ զարգացում մը եւս որն է՝ դէպքի պահուն ու դէպքէն ետք մօտաւորապէս երկու օր պոլսոհայոց սարսափելի սպանութեան մը զոհ երթալու երեւոյթը: Օսմանեան եւ թրքական աղբիւրները դէպքերու մեկնարկումը կը վերագրեն կատարուածներու դէմ մահմետականներու հակազդեցութիւնը ըլլալով: Մինչդեռ խնդիրը բոլորովին տարբեր է: Նոյնիսկ եթէ բախումներ պատահած են պետութիւնը դիւրաւ յաջողած է այդ բախումները կասեցնել: Իրականութեան մէջ կատարուածը բնութագրելու համար աւելի տեղին պիտի ըլլայ հայոց դէմ որս կազմակերպելու վարկածը: Թաղերու մէջ, փողոցներու վրայ անզէն հայեր դաժան ծեծի կը մատնուին ու կը սպաննուին: Դէպքերը կը շարունակեն մօտաւորապէս 30 ժամ եւ յանկարծակիօրէն կը դադրին: Անշուշտ այստեղ ունինք իրարու հակասող տուեալներ: Հայկական եւ Եւրոպական աղբիւրները կը խօսին շուրջ 8 հազար անմեղ զոհերու մասին: Մինչ թրքական աղբիւրները առանց թուանշան յիշելու կը պատմեն բազմաթիւ մահմետականներու հայոց կողմէ սպաննուելու երեւոյթը: Գիտնալով որ կողմերը դէպքը խեղաթիւրելու համար բաւական պատճառներ ունին եւ այդ հակասութիւններուն մէջ դիւրին չէ իրողութեան հասնիլ ես որոշեցի լոկ օսմանեան աղբիւրներէ օգտուելով կատարուածին կոտորած մը ըլլալը ապացուցելու: Ժամանակի ապահովութեան նախարար Հիւսէյին Նազըմ փաշայի հրատարակուած փաստաթուղթերուն համաձայն՝ շուրջ 1000 հայեր եւ 30ի շուրջ ալ մահմետականներ մահացած էին, իսկ 116 հայեր եւ 72 մահմետականներ ալ վիրաւորուած: Լոկ թուանշանները անգամ կատարուածին կոտորած մը ըլլալը կ՛ապացուցէին: Նազըմ փաշայի վկայութիւնը հիւսուած է հայերը մեղադրելու եւ մահմետականները արդարացնելու հիման վրայ:

ԷՄՐԷ ՃԱՆ ՏԱՂԼԸՕՂԼՈՒ.- Բաւական վիճելի նիւթ մըն է Համիտ Բ.ի այս կոտորածներուն մէջ ունեցած դերակատարութիւնը: Այս մասին ի՞նչ կը խորհիք:

ԷԹՀԵՄ ԷԼՏԵՄ.- Դէպքին կոտորած մը ըլլալը ուրացած չըլլանք իսկ, պատահածը պիտի դիտենք ժողովուրդի անզսպելիօրէն այս դէպքերը կատարելը: Այսինքն ընդունելի կամ արդար չգտնենք խնդիրը, պիտի դիտենք որպէս դժբախտ պատահար, փորձանք մը, որ անկարելի է կանխել: Հայ ժողովուրդին դէմ պատահած բազմաթիւ խնդիրները այս կաղապարով նկարագրուած են եւ մինչեւ օրս ալ այդպէս կը շարունակուի: Անշուշտ այս վարկածը կարելի չէ ամբողջութեամբ մերժել: Եթէ հասարակ ժողովուրդը նման դէպքի մը միջամուխ կ՛ըլլայ, կրնանք ենթադրել, որ իրականութեան կամ արդարութեան բաժին մը ունի: Խնդիրը միայն զանգուածային ոճրագործութեամբ կամ թալանով բացատրելը անբաւարար պիտի մնայ: Սակայն այս հաստատումը ունի կաղացող կողմեր: Նախ կ՛անտեսուի ժողովուրդի այս ատելութեան եւ բռնութեան ետին պետութեան կամ այլ շրջանակներուն գրգռիչ դերը: Երկրորդ, այս տեսակ հաստատում մը կրնայ վայրագութիւնը արդարացնող եւ օրինականացնող տպաւորութիւն մը գոյացնել, որ, բարոյական առումով, անընդունելի է: Երրորդ, զանգուածներուն նման խելագարութեան դէմ պետութեան միջամտելու դժկամութիւնը ընդունիլ: Պանք Օթթոմանի դէպքի շրջագիծով միայն երրորդին հպիլ կ՛ուզեմ: 1896ին, այսինքն Համիտեան բռնատիրութեան ամենահզօր շրջանին, մայրաքաղաքին մէջ նուազագոյնը 1000 մարդոց լախտերով կամ այլ միջոցներով սպանութիւնը կանխել կարելի չէ՞ր: Կրնա՞նք հաւատալ, թէ Վեհափառ արքայի լրտեսներու, ոստիկաններու, զինուորներու բանակը անզօր մնացած ըլլայ Պեշիկթաշի, Բերայի, Սկիւտարի, Խասգիւղի, Ղալաթիոյ մէջ օր ցերեկով գործադրուած այս մարդասպանութիւններուն դիմաց: Այս պայմաններուն տակ յայտնուող իրողութիւնը բաւական մտահոգիչ է: Եթէ այս բռնութիւնները չեն կանխուած, պատճառը անճարակութիւն չէ այլ դժկամութիւն: Եւրոպական աղբիւրներու վկայութիւնը աւելի սարսափելի է: Ամբոխի ձեռքի լախտերը բաժնուած էին ոստիկանատուներէն: Նոյնիսկ տեղ առ տեղ ոստիկաններն ալ մասնակցած են յարձակումներուն: Անշուշտ այս բոլորը Հիւսէյին Նազըմ փաշայի կամ պետական արխիւներու փաստաթուղթերով ստուգել կարելի չէ: Հետեւաբար դէպքերը Համիտի կողմէ հայերը ճնշելու նպատակով գործադրուած պետական ահաբեկչութիւն մը ըլլալու հաւանականութիւնը կը ներկայացնէ: Ինչպէս գաւառներու մէջ, Պոլիս ալ Համիտեան բռնատիրութիւնը հայոց ինքնավարութեան պահանջները այս միջոցներով կանխել ուզած է: Յայտնի է, թէ նման ռազմավարութիւն մը ի վերջոյ պիտի յանգէր «կամ մենք, կամ անոնք» պնդումին: Անշուշտ ասիկա վարկած մըն է: Անիմաստ է Համիտի այս քաղաքականութիւնը յստակօրէն ապացուցող փաստաթուղթ մը գտնելու յոյսը: Բայց դէպքերու զարգացումը եւ ժամանակաշրջանի գոյութիւն ունեցող փաստաթուղթերը քննելով, նման եզրակացութեան մը հասնիլը բաւական տրամաբանական կը թուի:
Արմէն Գարօ Փաստրմաճեան

ԷՄՐԷ ՃԱՆ ՏԱՂԼԸՕՂԼՈՒ.- Վերջին շրջաններու պատմագրութիւնը յատկապէս ալ Արմէն Գարոյի վերագրուած «կեանքի կորուստը որքան շատ ըլլայ այնքան կը նպաստէ մեր դատին» խօսքերէն մեկնելով աւելի յաճախ կը կրկնէ հայ յեղափոխականներու արտերկրի միջամտութիւնը ապահովելու համար արիւնոտ ծրագիրներ մշակելու վարկածին: Դուք այս մասին ի՞նչ կը խորհիք:

ԷԹՀԵՄ ԷԼՏԵՄ.- Խնդիրները սեւ ու սպիտակ նկարագրելը միայն թրքական պատմագրութեան յատուկ երեւոյթ մը չէ: Մանաւանդ ալ հասարակաց եզրի մը վրայ համաձայնութեան մը չեկած խնդիրներու մէջ ծայրայեղութիւնները անխուսափելի են: Այս առումով ալ հայ յեղափոխականներու իրենց գործունէութեան հետեւանքով արիւն հոսեցնելը կամ գոնէ հոսած արիւնէն ակնկալութիւններ ունենալու պնդումը այս տեսակի պատմագրութեան մը վառ օրինակը պէտք է համարել: Մինչդեռ պատմական ճշմարտութիւնը շատ աւելի բարդ ու պղտոր է: Խիստ հաւանական է, որ հայ կամաւորները կարծուածէն աւելի շահութաբեր մերձեցումով մը մօտեցած են իրենց գործողութեան: Շէնք մը գրաւելով, եթէ պահանջուածը չիրականանայ այդ շէնքը պայթեցնելու սպառնալիքին աւելի ետք ապահովութեան պայմաններու մէջ երկիրը լքելու յօժարիլը որոշ ճկնութեան մը ապացոյցն է: Բայց միւս կողմէ, եթէ կոտորած մը ապրուեցաւ այդ պատահածին պատասխանատուութիւնը դէպքը իրականացնողներէն հանել եւ իրենց արարքով տեղի տուողներուն բեռցնելը ո՞րքան արդար է: Խնդիրը վերջ ի վերջոյ կու գայ պատմութեան քաղաքականութենէն անկախ ըլլալու կամ չըլլալու երկընտարնքին կը փաթթուի: Անկողմնակալ եւ իրաւացի ուսումնասիրութեան հետեւանքով գոյացած արդիւնքը կրնայ այս, կամ այն կողմի, կամ նոյնիսկ երբեմն երկու կողմին ալ ձեռնտու չըլլալ: Հետեւաբար, որքան ատեն որ քաղաքական քաշքշուքը կը շարունակուի այսպէս կարծր, սուր, սեւ ու սպիտակ, եղաւ կամ չեղաւի նման արդիւնքները անխուսափելի պիտի ըլլան: Բայց ըսեմ, որ այս առումով ալ շատ կարեւոր զարգացումի մը ազդանշանները երեւիլ սկսած են: Նման կաղապարուած տրամաբանութենէն ձերբազատուելով, պատմութիւնը գիտական շրջանակի մը մէջ ուսումնասիրել ուզող նոր սերունդի մը պատրաստուած գալուստը ուրախութեամբ կը տեսնեմ:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here