Ցեղասպանութեան Կոթողէն Մինչեւ Օկիւսթ Ռընուարի Տուն-Թանգարանը

0
184

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ԹՈՐՈՍԵԱՆ

Այս տարի մեր արձակուրդը որոշեցինք անցընել Ֆրանսայի հարաւային ծովեզերեայ քաղաքներէն` Քաննի մէջ: Թէեւ անձնապէս կը նախընտրէի ըլլալ Ծաղկաձոր, Ջերմուկ կամ Ստեփանակերտ, սակայն ներքին գործոց նախարարուհին` կինս, այլապէս էր որոշած…

Արդ, գանգատելով հանդերձ, յունիս 30-ին Փարիզէն մեկնեցանք կապտաւուն եզերք (Քոթ տ՛Ազիւր)` երկու շաբթուան համար:

Քանն եւ ամբողջ Միջերկրականի եզերքը գտնուող քաղաքները բոլորովին տարբեր պատկեր կը ներկայացնեն` բաղդատած Լիբանանի ծովեզերքներուն: Ամբողջովին մաքուր պահուած են ծովեզերեայ շրջանները, որոնք մատչելի են բոլորին…

Նախքան ծովեզերք հասնիլը` կը գտնուինք արմաւենիներով եւ եղեւիններով շրջապատուած ծաղկաւէտ պարտէզի մը մէջ, քիչ ետք կը հասնինք Վերտէն եւ «Հայաստանի զբօսազգի» կոչուող վայրը, ուր բարձրութեան մը վրայ կանգնած է Ցեղասպանութեան եւ հայ մարտիկներուն նուիրուած կոթող մը` երկու ճերմակ մարմարներէ բաղկացած: Ձախ կողմի զանգուածին վրայ արձանագրուած է.

«Յուշարձանը նուիրուած է Ցեղասպանութեան 1.500.000 հայ նահատակներու յիշատակին` գործադրուած Երիտասարդ թուրքերու կառավարութեան կողմէ»:

Աջ կողմի` կոթողի միւս զանգուածին վրայ գրուած է.

«Կոթողը նուիրուած է հայ զինուորներու եւ Դիմադրութեան ազատամարտիկներու պատուին, որոնք մեռած են Ֆրանսայի համար, առաջին եւ երկրորդ պատերազմներու ընթացքին, 1914-1918, 1939-1945»:

Ուղղահայեաց կոթողներու հակառակ կողմին վրայ, Արարատի ներքեւ գրուած է երկու լեզուներով.

«Մեզ էն գլխից են զարկել,
Բայց դարձեալ հայերն ապրել են,
Ապրում են, կ՛ապրեն:
Հազար դարեր են զարկել մեզ,
Բայց հայերն ապրել են
Ապրում են, կ՛ապրեն:
Եղեռնազարկ էլ եղանք,
Բայց հայերն ապրել են
Ապրում են, կ՛ապրեն»:

ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՇԻՐԱԶ

Իրագործուած`
ճարտարապետ եւ արձանագործ
Ալպեր Մխիթարեանի կողմէ
2002-ին

Յուշակոթողին բացումը կատարուած է քաղաքապետ Պեռնար Պրոշարի եւ Էդուարդ Նալբանդեանի` այդ օրերու Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանին կողմէ:

* * *

Կնոջս հետ կը հասնինք յուշակոթողին մօտ ու քիչ մը հեռու կը նստինք նստարանի մը վրայ: Զոյգ մը` այր եւ կին, կը մօտենան յուշարձանին ու երկար կը կանգնին անոր առջեւ: «Հայ պէտք է ըլլան», կ՛ըսէ կինս:

Կէս ժամ ետք կը քալենք դէպի պաղպաղակ ծախող կրպակը, որուն շուրջ երեք առոյգ երիտասարդներ իրարու հետ արեւելահայերէն կը խօսին, կը բարեւենք, քանի մը նախադասութիւն կը փոխանակենք. հայաստանցի են, կը բնակին Քանն: Ուրիշ կին մըն ալ կը մօտենայ մեր խումբին` լսած ըլլալով մեզ, Լիոնի բնակիչ է, ֆրանսահայ: Կ՛ուրախանայ հայերու հանդիպելուն:

Կիզիչ արեւէն պաշտպանուելու համար կը նստինք շուքը գտնուող նստարանի մը վրայ ու կը դիտենք անցուդարձը: Մեր դիմաց զոյգ մը` այր եւ կին կը վիճաբանին իրարու հետ, պահ մը ետք միջին տարիքով թիկնեղ մարդ մը կը մօտենայ աղջնակի մը ձեռքը բռնած:

– Պարոնը հայ ըլլալու է, դէմքէն յայտնի է,- կ՛ըսէ կինս. սխալած չէ: Կը մօտենայ մեզի` լսելով մեր խօսակցութիւնը ու կը բարեւէ: Ութ տարի եղած է Քանն հաստատուելուն, յաջողած է տուն-տեղ կազմել ու շատ գոհ է. կը դժգոհի Հայաստանի իշխանաւորներէն. «Ինչո՞ւ մարդ ստիպուած ըլլար լքել իր հայրենիքը, եթէ մարդավայել կեանք գոյութիւն ունենայ այնտեղ: «Քանն ապրելիք տեղ է», կ՛ըսէ:

– Քանի՞ հայ կ՛ապրի Քանն,- կը հարցնեմ:

– Երեսուն ընտանիք ենք Հայաստանէն,- կը պատասխանէ:

– Դուք ուրկէ՞ կու գաք,- կը հարցնէ:

– Լիբանանէն կու գանք. մեզի համար Հայաստանէն լաւ տեղ չկայ,- կ՛ըսեմ:

Ցտեսութիւն ըսելով` կը հեռանայ: Եթէ իւրաքանչիւր քաղաքի մէջ` Ֆրանսա կամ Եւրոպա, կը գտնուի հայ  30 ընտանիք, մարդ կը մնա՞յ Հայաստանի մէջ. կը խորհրդածեմ ու կը տրտմիմ:

* * *

Կը վերադառնանք տուն: Հեռաձայնը կը հնչէ, աղջիկս է, արդէն հասած է Նիսի օդակայան ու իր ընկերուհիին հետ, որ կը բնակի Քանիը Սիւր Մեր (cagne sur mer), գացած է անոնց տունը. ժամ մը ետք կը հասնի մեր մօտ` ընկերուհիին հետ:

Դպրոցական ընկերուհին` Սելին, ամուսնանալէն ետք հաստատուած է Քոթ տ՛Ազիւր, ամուսինին հետ, ու մեզ կը հրաւիրէ իրենց տունը, յաջորդ օրը` կիրակի, կէսօրուան ճաշի:

Կիրակի օր ժամը 11:30-ին Սելին կը հասնի իր ամուսնոյն` Լորանին հետ, ու մեզ կը տանին Քանիը Սիւր Մեր:

Տարիներ առաջ եղած եմ Քանիը Սիւր Մեր, Ռուբէն Սեւակի հօրեղբօրորդւոյն տունը` տեսնելու հայ նկարիչներու իր հաւաքածոն, զոր անցեալ տարի նուիրեց Էջմիածնի թանգարանին:

Ճաշի ընթացքին Լորան կը յայտնէ, որ Ռընուարի տուն-թանգարանը կը գտնուի շրջանին մէջ:

– Կ՛ուզէ՞ք այցելել:

– Սիրո՛վ,- կ՛ըսեմ, ու ճամբայ կ՛ելլենք ճաշի աւարտին:

Սելին, Լորան, կինս ու ես կը նստինք ինքնաշարժ ու տասը վայրկեան ետք կը հասնինք տուն-թանգարան, որ կը գտնուի բարձունքի վրայ ու կը կոչուի «Տոմեն տէ Քոլեթ» կալուած:

Փիեռ Օկիւսթ Ռընուար գնած է այս կալուածը 1908-ին: Կառուցել տուած է երկյարկանի այս տունը իր ժամանակի բոլոր յարմարութիւններով: Կալուածի ձիթենիները կը վկայեն անոր հարիւրամեայ տարիքը: Տան երկրորդ յարկի պատուհաններէն կ՛երեւի Միջերկրականի անուշ կապոյտը, միւս կողմէն կ՛երեւին ձիթենիները:

Ռընուար արդէն հաշմանդամ էր դարձած յօդացաւերու պատճառով: Բայց նկարած էր մինչեւ իր կեանքին վերջին օրը, 3 դեկտեմբեր 1919, մինչեւ 78 տարեկանը:

Տուն-թանգարանին երկու յարկերուն վրայ ցուցադրուած են անոր 14 իւղանկարները, 17 քանդակները, որոնք կը ներկայացնեն իր եւ ընտանիքի անդամներուն դիմաքանդակները, այլ նկարիչներու գործեր եւ` կահ-կարասիները:

Ռընուար ունեցած է 2 արուեստանոց, միշտ աթոռի վրայ տեղափոխուած է, եւ մատներուն միջեւ դրուած վրձինը կապած են…

Իր կենդանութեան այցելութիւն տուած են հետեւեալ նշանաւոր արուեստագէտները. աշխարհահռչակ Օկիւսթ Ռոտեն, նկարիչներ` Պոնար, Մաթիս եւ Մոտիկլիանի:

Տեղացի իգական սեռի ներկայացուցիչներ իբրեւ սպասուհի ծառայած են իրեն, սակայն վարպետը զանոնք նկարած է իբրեւ բնորդներ:

Ռընուար այդ տան մէջ ապրած է իր կնոջ` Ալինին եւ իր երեք զաւակներուն հետ` Փիեռի, Քլոտի եւ Ժանի: Կրտսեր որդին` Ժան դարձած է հանրածանօթ, իբրեւ ժապաւէնի բեմադրիչ:

Ռընուար մասնակցած է տպաւորապաշտներու ցուցահանդէսներուն: Իր նկարչութիւնը դրոշմուած է դասական նկարիչներու վարպետութեամբ ու գոյներու քնքշութեամբ:

Արուեստի վաճառական Ամրուազ Վոլար յաջողած է ամերիկացի հաւաքորդներու ծախել Ռընուարի նկարները, ինչ որ պատճառ դարձած է տպաւորապաշտ նկարիչներու յաջողութեան եւ ընդունման ամբողջ աշխարհի մէջ:

Տեղին է յիշել, որ ներկայիս 150.000 նկարներ կը գտնուին Միացեալ Նահանգներու մէջ. նկար ունեցողները կը կարծեն, որ իրենց պաստառները բնօրինակներ են, սակայն անոնք մեծ մասամբ վերարտադրութիւններ են: Ռընուարի նկարները ներկայիս կը վաճառուին շատ բարձր գիներով, անշուշտ եթէ վաճառող գտնուի…

30/7/2017, Փարիզ

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here