ԱԿՆԱՐԿ ՀԵԸ-ի ՀԱՅ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍԱՆՈՂԱՑ ՄԻՈՒԹԵԱՆ 75-ԱՄԵԱՅ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ (1940-2015)

0
764

Գրեց՝ ՊԵՏՐՈՍ ԹՈՐՈՍԵԱՆ

[email protected]

 ՆԱԽԱԲԱՆ

Սոյն ուսումնասիրութեամբ պիտի ներկայացնենք ՀԲԸՄ-ի Հայ Երիտասարդաց Ընկերակցութեան Հայ Համալսարանական Ուսանողներու Միութեան 1940-էն 2015 տարիներուն վրայ երկարող պատմութիւնը:

Մտադրած ենք եւ արդէն ընթացքի մէջ ենք նաեւ գրելու պատմութիւնը հայ քաղաքական տարբեր կազմակերպութիւններու համալսարանական միութիւններուն ինչպէս՝ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան (ՌԱԿ) Մկրտիչ Փորթուգալեան Ուսանողական Ակումբի, Թէքէեան Մշակութային Միութեան Համալսարանական Վարչութեան, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան (ՀՅԴ) Զաւարեան Ուսանողական Միութեան եւ Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութեան (ՍԴՀԿ) Տխրունի Ուսանողական-Երիտասարդական Միութեան, եւ Հայ Մարզական Միութեան (ՀՄՄ) Համալսարանական Միութեան: Այս տողերու հեղինակը հետաքրքրուած է Լիբանահայ համալասարանական ուսանողութեան պատմութեամբ եւ իբրեւ դրսեւորում մը լիբանահայ քաղաքական, ազգային, ինքնութենական եւ յարաբերական իրողութեանց: Ան ընտրած է ՀԵԸ-ի Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւնը որպէս մեկնակէտ այս նպատակի իրագործման համար:

Լիբանահայ համալսարանական միութիւններու գործունէութիւնը լուսարձակի տակ առնելը կարեւոր կը նկատուի, որովհետեւ այս կազմակերպութիւններէն դուրս եկող երիտասարդութիւնը ապագային պիտի ստանձնէր պատասխանատու պաշտօններ ազգային կառոյցներէ ներս:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒԱԾ ԱՂԲԻՒՐՆԵՐ

Սոյն ուսումնասիրութիւնը գրուած է Խօսնակ պարբերաթերթի[1], Զարթօնք օրաթերթի[2], ՀԵԸ-ի Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան հիմնադրութեան 35-ամեակին առիթով հրատարակուած յուշամատեանին[3], նախկին ատենապետերու ու վարչականներու հետ հարցազրոյցներու, ինչպէս նաեւ Միութեան նախկին ատենապետերէն Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանի կողմէ տրամադրուած արխիւային նիւթերուն վրայ[4]: Այս ուսումնասիրութիւնը կրնայ նկարագրական (descriptive) քան վերլուծական թուիլ: Ատոր պատճառը պաշտօնական ատենագրութիւններու եւ նամակագրութիւններու պակասն է:

Մեր ձեռքին առկայ աղբիւրներուն հիման վրայ կատարուած եզրակացութիւնները կարելի է յառաջիկային վերատեսութեան ենթարկել՝ նոր տուեալներու լոյսին տակ եւ լիբանահայ համալասարանական երիտասարդութեան մասին ընդհանուր պատկեր մը յառաջացնելէ ետք:

1940-ԱԿԱՆՆԵՐՈՒՆ ԼԻԲԱՆԱՀԱՅ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹԻՒՆԸ՝ ԴԻՏՈՒԱԾ ՀԱՅ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ԵՒ ՄԻՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ԿՈՂՄԷ

Լիբանահայ միութիւններն ու կուսակցութիւնները որդեգրած են տարբեր տեսակէտեր հայ ուսանող երիտասարդութեան դերին եւ կարողութիւններուն վերաբերեալ: Առանձին-առանձին պիտի անդրադառնանք լիբանահայ համալսարանական ուսանողութեան եւ երիտասարդութեան նկատմամբ տարբեր կուսակցութիւններու ունեցած դիր-քին, ընդհանուր պատկեր մը տալու համար թէ 1940-ականներուն ինչպիսի պայմաններու տակ ծնած էր ու կը գործէր ՀԵԸ-ի Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւնը (ՀՀՈՄ):

ՀՅԴ-ն դրական եւ լաւատես մօտեցում ունեցած է հայ երիտասարդութեան նկատմամբ: ՀՄԸՄ-ի եւ ՀՅԴ-ի ուսանողական միութիւններէն ներս գործող երիտասարդներու նուիրուածութիւնը՝ իրենց պատկանած կազմակերպութիւններուն կը նշանակէր թէ այդ ձեւով անոնք կը պահպանէին հայկական արժէքները[5]:

Ըստ ՀՅԴ-ի, երիտասարդութենէն կ’ակնկալուի օգտակար ըլլալ հայ մշակոյթին, հայ դատին եւ հասարակութեան հեռու մնալով անձնական շահերէ: Նոր սենրունդն է որ պիտի կազմէ ապագայի ղեկավարութիւնը գրաւելով իր նախորդներուն դիրքերը ազգային կեանքէն ներս: Ազդակ կը հաւաստէր.  «երիտասարդութիւնը կեանք է, յեղափոխութիւն, պայքար ու յաղթանակ [6]…»:

Դաշնակցական մտաւորական գործիչ Կարօ Սասունիի համաձայն, երիտասարդութիւնը պէտք է գաղափարական եւ յեղափոխական շունչով պատրաստել, որովհետեւ իր կարծիքով այդ երիտասարդ սերունդն է  որ պիտի դառնայ ՀՅԴ-ի ղեկավարութիւնը: Սասունի կը գրէ,  «վաղուան ղեկավարութեան կոչումն ունեցող երիտասարդը հարիւրին հարիւր դաշնակցական պէտք է ըլլայ[7]

Հնչակեան մտածողութեան համաձայն, հայ երիտասարդը կը նկատուի փայլուն ապագայի մը կերտիչը[8]: Երիտասարդութեան մեծամասնութիւնը ուսում է զրկուած էր, եւ ընդհանրապէս անոնք որոնք համալսարան կը յաճախէին «մոլորուած էին» օտար բարքերով, մոռնալով իրենց հայկական արժէքները: Արարատ կը գրէ .«Պէյրութահայ երիտասարդութեան բարոյական ու հոգեւոր կեանքը դատարկուած է երբեմնի հայ մեծ արժէքներէն[9]:» Կարելի է հետեւցնել, որ թերեւս Հնչակեան Կուսակցութեան համար համալսարանական ուսում ստանալը այնքան ալ անհրաժեշտութիւն մը չէր, քանի որ ըստ իրեն, համալսարան յաճախելով, երիտասարդութիւնը կը կորսնցնէր իր հայկական արժէքները:

Արարատ-ի համաձայն, հայ մամուլին, եկեղեցիին եւ քաղաքական կուսակցութիւններուն,  վերապահուած էին հայ երիտասարդութիւնը դաստիարակելու կարեւոր դերը, որովհետեւ ան էր վաղուան ժառանգը[10]: Փոխանակ յեղափոխական եւ ատելութեան ոգին ամրապնդելու երիտասարդներուն հոգիներուն մէջ, հայ քաղաքական կազմակերպութիւններուն պարտականութիւնն էր անոնց զինել «գրիչով եւ լեզուով քան սուրով եւ զէնքով[11]

 

Ռամկավար-Բարեգործական շրջանակներուն տեսակէտով[12], տարբեր համալսարաններէ շրջանաւարտած հայ երիտասարդ-երիտասարդուհիներէն կ’ակնկալուէր որ անոնք նպաստէին ազգին զարգացման եւ ապագային ստանձնէին առաջնորդի դիրքեր: Պէտք էր որ անոնք ուսումը նուիրէին ազգին հետեւելով ռամկավարական «ժողովուրդին հետ, ժողովուրդին համար» կարգախօսին[13]:

Զարթօնք, 1950-1960-ականներուն լայն էջեր կը տրամադրէր Լիբանանի տարբեր համալսարաններէ շրջանաւարտ-շրջանաւարտուհիներուն, տեղադրելով անոնց նկարները, ամփոփ կենսագրականով մը[14]: Կը շեշտուէին լայնախոհ համոզումները: Նկատելով Լիբանանը «Հայկական Սփիւռքի Մշակութային Կեդրոն,»՝  պարտաւորութիւն կը յառաջանար մեծ թիւով առաջնորդներ եւ ղեկավարներ հայթայթել Սփիւռքահայ գաղութներու, մանաւանդ որ լիբանահայ գաղութը հարուստ էր նախակրթարաններով, երկրորդական վարժարաններով, նաեւ՝ մեծ թիւով հայ համալսարանականներով[15]:

Ինչպէս կ’երեւի բոլոր կազմակերպութիւններն ալ մեծ յոյսեր դրած էին իրենց հովանիին տակ պատրաստուող հայ երիտասարդութեան վրայ: Հիմնական տարբերութիւնը այն էր որ ոմանք իրենց շարքերու երիտասարդութեան մէջ կը տեսնէին իրենց Միութեան ապագայ ղեկավարները, մինչ ուրիշներ կը պատրաստէին ընդհանրական ղեկավարներ:

Եթէ Դաշնակցութիւնը կը հաւաստէր թէ երիտասարդները պիտի ըլլային ապագայի Դաշնակցութեան ղեկավարները, առանց շեշտաւորելու համալսարանական ուսում ստանալու կարեւորութիւնը, Ռամկավար Կուսակցութիւնը յատուկ կարեւորութիւն կու տար համալսարանական ուսում ստացող երիտասարդ-երիտասարդուհիներուն, հաւատալով որ այդ երիտասարդութիւնը իր ուսումով պիտի ծառայէր ազգին ընդհանրապէս եւ ոչ թէ որոշ քաղաքական հատուածի մը: Հնչակեանները չէին շեշտաւորէր համալսարանական ուսումի կարեւորութիւնը. անոնք ազգային հաստատութիւններէն կ’ակնկալէին երիտասարդութիւնը դաստիարակելու գործը: Երբեմն ալ հայկական այլ կազմակերպութիւններու յեղափոխական գաղափարներուն հակազդելու համար կը շեշտէին ուսումի կարեւորութիւնը:

ՀԵԸ-ի ՀԱՅ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐՈՒ ՄԻՈՒԹԵԱՆ (ՀՀՈՄ) ԾՆՈՒՆԴԸ

Բ. Աշխարհամարտի օրերուն, 1940-ին ծնունդ կ’առնէ ՀԵԸ-ի Հայ Համալսարանական Ուսանողներու Միութիւնը Պէյրութի մէջ: Պատերազմական շրջանին երբ լուծուած էին Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի մէջ գործող ուսանողական բոլոր միութիւնները, հայ ուսանողներ անհրաժեշտ կը նկատեն շարունակել իրենց գործունէութիւնը հիմնելով ոչ-քաղաքական Հայ Համալսարական Ուսանողներու Միութիւնը:

Ամերիկեան Համալսարանէն եգիպտահայ Շահան Սեւյօնքեանի[16] կողքին, ՀՀՈՄ-ի հիմնումին մէջ կարեւոր դեր կ’ունենայ Ֆրանսական Համալսարանի ուսանողներէն Հրաչեայ Սեդրակեան, որ 1940-1943 կը դառնայ անոր առաջին ատենապետը[17]:

Սեդրակեան եւ խումբ մը երիտասարդներ կը ներկայանան Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Պետրոս Սարաճեան Կաթողիկոսին խնդրելով նորակազմ Միութիւնը դնել Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանի հովանիին տակ[18]: Սեդրակեան իր յետահայեաց յուշերուն մէջ կը վկայէ թէ Պետրոս Կաթողիկոսը կ’առաջարկէ Միութիւնը դնել ՀԲԸՄ-ի Հայ Երիտասարդաց Ընկերակցութեան հովանիին տակ նկատի ունենալով որ ան երիտասարդական թեւն էր ՀԲԸՄիութեան: Սեդրակեան կը նշէ թէ այդպիսով ՀՀՈՄ-ը կը դառնայ ենթակայ ՀԵԸ-ի Կեդրոնական Վարչութեան[19]: Սակայն, այդ մէկը անմիջապէս չ’իրագործուիր: Մինչեւ 1943, ՀՀՈՄ-ը կը գործէ Մեծ ի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան եւ ՀԵԸ-ի հովանիին տակ[20]:

Սեդրակեան նաեւ կը նշէ թէ եգիպտահայ ուսանողներ կարեւոր ներդրում կ’ունենան ՀՀՈՄ-ի կազմաւորման: Արդարեւ, «… [եգիպտահայեր] աւելի լայն փորձառութիւն [ունէին] միութենական աշխատանքներու մէջ [քան լիբանահայերը][21],» որովհետեւ Եգիպտահայ երիտասարդութիւնը կու գար լաւապէս կազմակերպուած գաղութէ մը, որ կազմաւորուիլ սկսած էր ԺԹ. դարասկիզբէն, մինչ լիբանահայ գաղութը տակաւին նոր կը կազմաւորուէր:

1942-ին, քանի մը ՀՀՈՄ-ի հիմնադիր անդամներու Եգիպտոս հաստատուիլը պատճառ կը դառնայ որ Միութիւնը մասնաճիւղ մը ունենայ Գահիրէի մէջ[22], Տոքթ. Գրիգոր Տէր Գէորգեանի ատենապետութեամբ[23]: Եգիպտահայ Նուպար Պէրպէրեան կը դառնայ ՀՀՈՄ-ի Պէյրութի վարչութեան Բ. ատենապետը[24]: Այս տուեալները կու գան հաստատելու թէ Լիբանանի մէջ ուսանող եգիպտահայերը մէկուսացած չէին, այլ համարկուած էին տեղի լիբանահայ ուսանողութեան հետ[25]: Ուշագրաւէ այն, որ մասնաճիւղի մը հիմնումը Լիբանանէն դուրս պիտի նպաստէր գաղութներու երիտասարդութեան միջեւ համագործակցութեան ոգին:

1943-1944-ին, Միութիւնը կը հրատարակէ Հայ Ուսանող պարբերաթերթը[26]: Սկզբնական շրջանին ՀՀՈՄ-ի հաւաքները եւ միջոցառումները տեղի ունեցած են ՀԵԸ-ի Պէյրութի Զարեհ Նուպար Ակումբէն ներս, որմէ ետք՝ 1971-էն սկսեալ, Միութեան կեդրոնատեղին դարձաւ ՀԵԸ-ի նորակառոյց Ալեք Մանուկեան Կեդրոնէն ներս: Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմի վերջին տարիներուն՝ 1990-1996 շրջանին, ՀՀՈՄ-ը կը վերաշխուժանայ եւ կը գործէ Պէյրութի արուարձան Սին էլ Ֆիլի ՀԵԸ-ի Զապէլ Մովսէսեան Կեդրոնէն ներս, որմէ ետք, 1996-ին ան կը տեղափոխուի Նաքքաշի ՀԲԸՄ-ի Տեմիրճեան Կեդրոն:

ՀՀՈՄ-ի ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԸ ԵՒ ԱՆԿԷ ԱԿՆԿԱԼՈՒԱԾՆԵՐԸ

ՀՀՈՄը կը նկատուէր հայ հասարակութիւնը արդիականացումի եւ արեւմտացումի միջոց: Հայ ուսանողները կ’ուզէին նմանիլ արեւմտեան աւելի կազմակերպուած ժողովուրդներուն, ի տարբերութիւն արեւելեան «յետամնաց»ութեան: ՀՀՈՄ-ի ներկայացուցիչներ կը հաւատային թէ «Հայ Համալսարանական Ուսանողը հաւաքական գործի մէջ ետ է Եւրոպայի կամ Ամերիկայի Ուսանողէն[27]..:»

ՀՀՈՄ-ի առաջին ծրագիր-կանոնագիրը չէ պահպանուած: Հետեւաբար, կարելի չէ յստակօրէն ըսել թէ ինչ էին անոր նպատակները՝ իր հիմնադրութեան օրերուն: Սակայն, 1940-ին, Զարթօնքի մէջ լոյս տեսած յօդուածի մը միջոցով գէթ մասամբ կը կողմնորոշուինք թէ ինչ նպատակներ պիտի հետապնդէր ան՝ իրմէ ակնկալուածները նկատի առնելով: Միութենէն կը սպասուէր բարելաւել Լիբանանի եւ Սուրիոյ հայութեան իրավիճակը ինչպէս նաեւ օգտակար ըլլալ արաբական միջավայրին:

ՀԵԸ-ի համալսարանականները, որոնք կը նկատուէին վաղուան ղեկավարները, պէտք էր ընէին այն ինչ որ «պարզ ժողովուրդը» չէր կրնար ընել: Անոնք կը նկատուէին Լիբանահայ գաղութի գիտակից եւ զարգացած խաւը: Իրենցմէ կ’ակնկալուէր օգտակար ըլլալ ազգի կարիքներուն եւ կարիքաւորներուն: ՀԵԸ-ի Համալսարանական Միութիւնը պէտք էր ամէն ջանք ընէր «…տիրող թշուառութիւնը մեղմացնելու[28]

Այս ակնկալութիւնը կար համալսարանականներէն որովհետեւ տակաւին 1939-ին մեծ թիւով հայ գաղթականներ Ալեքսանտրէթէն Լիբանան հասած էին մինչ հայ ժողովուրդը կ’ապրէր ողբալի օրեր:

7 Մարտ 1948-ին, «Հայ Ուսանողութեան Դերը Հայկական Վերածնունդին Մէջ» խորագրով դասախօսութեամբ դարձեալ կը պարզուին այն յոյսերը որ դրուած էին հայ ուսանող երիտասարդութեան վրայ՝ յետ-Եղեռնեան վերազարթնումի առնջութեամբ: Մտաւորական եւ ուսուցիչ Վահէ Վահեանի ակնոցով, հայ երիտասարդութիւնը կարեւոր դեր ունէր կատարելիք հայ ազգային կեանքի վերանորոգման ու զարգացման գործընթացին մէջ: Ինչպէս 19-րդ դարու օտար համալսարաններու մէջ ուսում ստացած եւ 1863-ին Պոլսոյ Ազգային Սահմանադրութիւնը մշակած հայ երիտասարդները յաջողած էին նպաստել[29], նոյնպէս եւ ՀԵԸ-ական համալսարանականներէն կ’ակնկալուէր նպաստել Լիբանահայ գաղութի կազմաւորման աշխատանքներուն, նկատի ունենալով որ Լիբանահայ գաղութը տակաւին քսան տարուան պատմութիւն ունէր եւ կը բոլորէր իր կազմաւորման շրջանը:

Գաղութի կազմակերպման հանգրուանին կը կցուէր ազգային արժէքներու պահպանումի խնդիրը: 1953-ին, արդէն հայ ուսանողական միութիւնները կը նկատուէին ազգապահպանման կարեւոր գործօններ: Այդ միութիւններէն ներս էր որ համալսարանական հայ երիտասարդ-երիտասարդուհիները կը պատրաստուէին դառնալու ապագայի ղեկավարներ եւ պահպանելու իրենց հայկական ինքնութիւնը[30]:

Հիմնադրութենէն քսան մէկ տարիներ ետք, 25 Փետրուար 1961-ին, Զաւէն Մսըրլեանի ատենապետած ՀՀՈՄ-ի Վարչութիւնը կը պատրաստէ Միութեան համար նոր ծրագիր-կանոնագիր մը, որ ՀԵԸ-ի Կեդրոնական Վարչութեան կողմէ կը վաւերացուի 18 Մայիս 1961-ին: Նախորդ վարչութիւններէն փոխանցուած չորս նպատակակէտերուն կ’աւելնան երկու կէտեր[31]: Այդ օրերուն, Միութեան նպատակն էր ուծացումէ փրկել հայ ուսանող-ուսանողուհիներ զանոնք հաւաքելով ՀԲԸՄ-ի եւ ՀԵԸ-ի հովանիին տակ[32], ինչպէս նաեւ հայ ուսանողութեան ճանչցնել հայ մշակոյթը եւ զօրացնել անոնց հայրենասիրութիւնն ու ազգասիրութիւնը եւ լծուիլ տիպար քաղաքացիներ պատրաստելու աշխատանքին եւ ամէնէն կարեւորը՝ պատրաստել նոր ղեկավար մտաւորականութին[33]:

Նման նպատակներ նաեւ կը հետապնդուէր 1943-ին, ՀՀՈՄ-ի հիմնադրութեան առաջին տարիներուն: Անոր գլխաւոր նպատակներէն էր՝ «մտերմական յարաբերութիւններ հաստատել Պէյրութի օտար բարձրագոյն վարժարաններու եւ համալսարաններու հայ ուսանողներուն… օտարացումէ հեռու պահելով օտար վարժարաններու հայ աշակերտները…»: Անոնց մէջ զօրացնելով «ազգային զգացումը[34]

Ընդհանրապէս, ՀՀՈՄ-ի կամզակերպած ձեռնարկները կու գան փաստելու թէ Միութիւնը կ’աշխատէր վերոյիշեալ նպատակներու իրագործման: Սակայն, համալսարանաւարտ երիտասարդներու ղեկավար դիրքեր ստանձնելու նպատակը այդքան ալ իրագործելի չէր: 1963-ին, Խօսնակի մէջ լոյս տեսած յօդուածին համաձայն, համալսարանականները տակաւին չէին ստանձներ կարեւոր պատասխանատու դիրքեր ազգային իշխանութիւններու, հոգաբարձութեան, մշակութային, բարեսիրական կազմակերպութիւններու ինչպէս նաեւ կուսակցութիւններու մէջ:

Նոյնն էր պարագան հայկական կրթական հաստատութիւններէն ներս, ուր համալսարանական երիտասարդութիւնը պաշտօններ չէր կրնար ստանձնել: Օտար վարժարաններու մէջ պաշտօնավարող հայ համալասարանականներու թիւը շատ աւելի էր քան հայկական վարժարաններէ ներս դասաւանդողներունը:

Նոյնպէս, տօնական առիթներով կազմակերպուած ձեռնարկներուն հայ համալսարանականներուն առիթ չէր տրուեր ելոյթներ ունենալու, եւ ընդակառակը՝ ծանօթ դէմքերն էին որ կը խօսէին բեմերէն: Մսըրլեան կը գրէ. «Մեր համալսարանականները կ’անտեսուին ազգային, կուսակցական, միութենական եւ կրթական մարմիններու եւ կամ հաստատութեանց կողմէ[35]…»:

Տարբեր ժամանակներու մէջ շեշտուած է ՀՀՈՄ-ի կարեւոր դերը ապագայի նոր ղեկավարութիւն պատրաստելու համար, սակայն ոչ միշտ իրագործուած է հաւաստումը. ան աւելի մնացած է տեսական եւ ոչ՝ գործնական: 1980-ին, Միութեան հիմնադիրներէն Մեթր Հրաչեայ Սեդրակեանի կարծիքով Միութիւնը կարեւոր դեր ունէր նոր ղեկավար «քատրեր» պատրաստելու հայ ժողովուրդի հասարակական կեանքին համար: Սեդրակեան կը նշէ թէ տարբեր երկիրներու մէջ ժողովուրդներ ունին յատուկ կրթական բարձրագոյն հաստատութիւններ՝ ապագայի ղեկավարութիւն պատրաստելու համար: Սակայն, Սփիւռքի մէջ պետականութեան չգոյութեան պատճառով ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւնը պէտք էր լեցնէր այդ պարապը[36]:

ԱՆԴԱՄԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ, ՎԱՐՉՈՒԹԻՒՆ

Միութեան անդամները կը բաղկանային զոյգ սեռերէն: ՀՀՈՄ-ի կրնային անդամակցիլ Պէյրութի համալսարաններ յաճախող հայ ուսանող-ուսանողուհիներ, որոնք պէտք չէր անդամագրուած ըլլային որեւէ քաղաքական կազմակերպութեան: Շրջանաւարտ ըլլալէ ետք, անոնք երեք տարի կրնային մնալ Միութեան անդամ՝ ընտրելու բայց ո՛չ ընտրուելու իրաւունքով: Որեւէ տարիքային եւ սեռային արգելք չկար, անդամակցութեան միակ պայմանը համալսարանական ըլլայն էր: Իւրաքանչիւր անդամ պարտաւոր էր վճարելու իր անդամատուրքը, որուն գումարը կը նշանակուէր իւրաքանչիւր շրջանի Վարչութեան կողմէ[37]: Վարչութիւն մը կ’ընտրուէր փակ քուէարկութեամբ, անդամական ժողովներու ընթացքին եւ կը բաղկանար 9 անդամներէ[38]:

Համալսարանական Միութեան անդամները մեծամասնութեամբ կը յաճախէին Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարան (AUB): Կային նաեւ անդամներ Պէյրութի Ամերիկեան Աղջկանց Քոլէճէն (BCW ներկայիս՝ LAU), Հայկազեան Քոլէճէն (այժմ Համալսարան), ինչպէս նաեւ Սէն Ժոզէֆ Համալսարանէն: Տարբեր մասնագիտութիւններու հետեւող համալսարանականներ մաս կը կազմէին ՀՀՈՄ-ին, հակառակ որ օրէնք մը չկար որ կը պարտադրէր այդ մէկը[39]:

1960-ականներուն Միութեան վարչական անդամները մեծամասնութեամբ կը պատկանէին առական սեռին[40], որով, Համալսարանականներու Միութիւնը այրիշխանական բնոյթ ունէր: Ընդհանրապէս վարչութիւնները կ’ատենապետէին այրեր: Կարծէք ձեւով մը Միութիւնը կը պահպանէր իր Միջին արեւելեան այրիշխանական դիմագիծը, ուր իգական սեռը զրկուած կը մնար հանրային ոլորտէն:

ՀՀՈՄ-ի Վարչութեան ատենապետութիւնը վարած են՝ Մեթր Հրաչ Սեդրակեան (1940-1943), Յակոբ Շիրինեան, Վիգէն Գալպեան[41], Տոքթ. Ժոզէֆ Գարայեան, Տոքթ. Յակոբ Գրգեաշարեան, Վարուժան Պետիկեան, Անդրանիկ Փոլատեան, Տոքթ. Գէորգ Քէշիշեան, Գասպար Տէրտէրեան (1955-1957), Էտմոն Կոտալազեան (1957-1958), Զաւէն Մսըրլեան (1958-1961), Ժիրայր Բարթիկեան (1961-1962), Մկրտիչ Լ. Պուլտուքեան, Վահէ Պահատուրեան (1964-1965), Ս. Մարկոսեան, Կ. Քէշիշեան, Յ. Պալեան, Հրայր Գաֆէսեան, Հերմինէ Հաճընլեան, Յակոբ Գասարճեան[42], Սինան Սինանեան, Տոքթ. Սիմոն Սիմոնեան, Տոքթ. Սիմոն Քէօշկէրեան, Յովիկ Մարգարեան, Ներսէս Գրգեաշարեան, Տոքթ. Էլզա Սաթամեան, Տոքթ. Հրայր Բարդիեան, Կի Մարգարեան (2006-2008), Դալար Եսայեան, Քրիսթին Գալինճեան, Նաթաշա Քէօշկէրեան, Գարին Գալինճեան (2013-2015)[43]: Վերջին տարիներուն է, որ կը տեսնենք իգական սեռի ներկայացուցիչներ կը ստանձնեն վարչութեան ատենապետութիւնը:

Նոր անդամներ ներգրաւելու համար, 1950-ականներու վերջը Ամերիկեան Համալսարանի ՀԵԸ-ական համալսարանականներ կը մօտենային իւրաքանչիւր հայ ուսանողի եւ անտարբերները կը համոզէին որ ներկայ ըլլային ՀՀՈՄ-ի կազմակերպած ձեռնարկներուն[44]: Այսինքն Միութիւնը աշխատանք կը տանէր հայ անհատներու մէջ հայկական ինքնութիւնը պահպանել, զանոնք ուծացումէ փրկելու համար:

ՀԲԸՄ Վարժարաններու ուսուցիչներէն՝ Օննիկ Սարգիսեան, Վարուժան Պետիկեան, Համբարձում Գումրուեան, Յովհաննէս Թապագեան, Երուանդ Կրպոյեան[45], Արա Թոփճեան, Վահէ Վահեան, Գերսամ Ահարոնեան, Սօսի Պետիկեան կարեւոր դեր կը խաղային, որ ՀԲԸՄ-ի վարժարաններու շրջանաւարտածներ մեծ թիւով մաս կազմէին Համալսարանականներու Միութեան[46]: Հետեւաբար, ՀՀՈՄ-ի Վարչութեան կողքին, ՀԲԸՄ-ի վարժարաններու ուսւոցիչներ ալ մօտէն կը հսկէին Միութեան աշխատանքները եւ իրենց կարելին կ’ընէին Բարեգործականի շրջանակի անդամները ներգրաւել ՀՀՈՄ-էն ներս, բազմապատկելու համար ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի անդամակցութիւնը:

Հայ Համալսարանական Ուսանողներու Միութիւնը կարեւոր շրջանային դեր ունէր նկատի ունենալով որ 1958-1961 շրջանին ինչպէս նաեւ անոր նախորդող տարիներուն ալ, Միութեան անդամ էին Յորդանանէն, Եգիպտոսէն, Պարսկաստանէն, Իրաքէն, Կիպրոսէն, Յունաստանէն եւ Սուրիայէն, Լիբանանեան այլազան համալսարաններու մէջ ուսանողներ:

Արտասահմանէն եկած այս ուսանող-ուսանողուհիներէն ոմանք իրենց ծանօթներէն ալ կ’անդամագրէին Միութեան: Օրինակ, Հայկազեան Քոլէճի ուսանող հալէպցի Զատիկ Գուշեան վարչականը իրեն ծանօթ ուրիշ հալէպցիներ անդամագրած էր Միութեան[47]: 1960-ականներուն, տակաւին կային ոչ-լիբանահայ ուսանողներ ինչպէս Յակոբ Պարսումեան՝ Հալէպէն եւ Սարգիս Քաջիկեան՝ Յունաստանէն[48]: 1974-1975 կրթաշրջանին նուազած էր թիւը ոչ-լիբանահայ անդամներուն, բայց կային որոշ թիւով սուրիահայեր:

1974-1975-ին ՀԵԸ-ի Համալսարանականներու Միութիւնը իր կազմակերպած ձեռնարկներուն շնորհիւ բաւական ընդարձակ արձագանգ ձգած էր Լիբանահայ գաղութէն ներս եւ մեծ թիւով համալսարանականներ կամովին կ’անդամակցէին Միութեան[49]:

ՁԵՌՆԱՐԿՆԵՐՈՒ ԲՆՈՅԹԸ ԵՒ ԱՆՈՆՑ ԱՐԺԵՒՈՐՈՒՄԸ

1940-1944 շրջանին, Միութիւնը բաժնած է իր աշխատանքները տարբեր յանձնախումբերու: Գոյութիւն ունեցած են Սանուց, Գրական, Առողջապահական, Ընկերային, եւ Երաժշտական Յանձնախումբեր[50]: Յետագային, սակայն անոնցմէ մնացած են մշակութային, մարզական եւ ընկերային ենթայանձնախումբերը[51]: Այսօր գոյութիւն ունի այս յանձնախումբերէն ոչ մէկը: Ընդհանրապէս Վարչութիւնը իր ամբողջութեամբ կը կազմակերպէ ձեռնարկները առանց աշխատանքի բաժանումի: Հաւանական է որ աշխատանքի բաժանումը աւելի աշխուժացնէր ՀԵԸ-ի Համալսարանականներու գործունէութիւնը:

Քաղաքացիական Պատերազմի տարիներէն առաջ (1940-1975) Միութիւնը ունեցած է աշխուժ գործունէութիւն Լիբանահայ գաղութէն ներս, օգտակար ըլլալով իր շրջապատին եւ պատկանած Միութեան: Միութեան սկզբնական տարիներուն յատուկ շեշտ դրուած է հայկական նիւթերով ձեռնարկներու վրայ: 1940-ականներուն Միութեան նպատակն էր հայ ուսանողութեան սէրը զօրացնել «հայ լեզուին, հայ պատմութեան, հայ մշակոյթին, հայ ազգին եւ հայրենիքին հանդէպ[52]…»: Այս բոլորը կը նկատուէին հայկական ինքնութեան բաղկացուցիչ տարրերը:

25 Յունուար 1948-ին կը կազմակերպուի «Հայ Երաժշտութիւնը» խորագրեալ ձեռնարկ մը երաժիշտ Շահան Պէրպէրեանի բանախօսութեամբ, որ հայ երաժշտութիւնը կը գերադասէ բոլոր եւրոպական երաժշտութեանց վրայ[53]: Միաժամանակ՝ պայքար կը մղուի թրքական երաժշտութեան ունկնդրութեան դէմ:

1960-ականներու վերջաւորութեան Միութիւնը իր ձեռնարկներուն միջոցով նաեւ կը գործակցի օտար համալսարանականներու հետ: 26 Նոյեմբեր 1967-ին, գործակցութիւն մը տեղի ունեցած է Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն խումբ մը ամերիկացի երիտասարդ-երիտասարդուհիներու հետ, որոնք կը հրաւիրուին Զարեհ-Նուպար Ակումբ մասնակցելու «երիտասարդը եւ իր ընտանիքը» խորագրով ասուլիսին[54]: Իսկ 30 Նոյեմբեր 1968-ին Զարեհ Նուպար Ակումբէն ներս կը նշուի հնդիկ քաղաքական գործիչ Մահաթմա Կանտիի ծննդեան հարիւրամեակը: Ձեռնարկին ներկայ կը գտնուին հնդիկ ուսանողներ, ինչպէս նաեւ Հնդկաստանի դեսպանատան մշակութային կցորդը[55]: Նոյն տարին, Միութիւնը ներկայացնող պատուիրակութիւն մը կը դիմաւորէ Ֆրանսահայ երգիչ Շարլ Ազնաւուրը եւ ՀՀՈՄ-ի Վարչութեան կողմէ՝ Միութեան ատենապետ Հրայր Գաֆէսեան հարցազրոյց կը կատարէ Ազնաւուրի հետ:

 

Իր կեանքի առաջին քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՀՀՈՄ-ը նաեւ նշած է իր  հիմնադրութեան տարեդարձները: Նման ձեռնարկներուն նշելու սովորութիւնը դադրած է պատերազմի տարիներուն, մասնաւորապէս 1980-էն սկսեալ[56]: Այս երեւոյթը կարելի է վերագրել տիրող անյարմար քաղաքական վիճակին եւ կամ Միութեան անդամներու նուազ հետաքրքրութեան՝ իրենց պատկանած կազմակերպութեան պատմութեամբ: Միութեան հիմնադիր անդամներու կենդանութիւնն ալ կրնար որոշ դեր խաղացած ըլլալ տարեդարձներու նշման մէջ, նկատի ունենալով որ 1975-ին եւ 1980-ին ՀՀՈՄ-ի յոբելենական ձեռնարկները գլխաւորած էր Մեթր Հրաչեայ Սեդրակեան[57]. 1975-ին ՀՀՈՄ-ի անդամները Միութեան հիմնադրութեան 35-ամեակին առիթով Մեթր Սեդրակեանը պարգեւատրած են ոսկէ մետալով[58]:

 

Քաղաքացիական Պատերազմի տարիներուն, Միութիւնը նուազ աշխուժութեամբ կը շարունակէ գործել մինչեւ 1980-ականներու վերջը, որմէ ետք անոր գործունէութիւնը կը դադրի մինչեւ 1998, երբ ընդհանուր անդամական ժողովի մը ընթացքին կը կազմուի նոր վարչութիւն մը[59], որմէ ետք Համալսարանականները կը վերականգնեն իրենց աշխոյժ գործունէութիւնը մինչեւ 2009, որմէ ետք ընդհանրապէս տեղի կ’ունենան միայն ընկերային եւ ոչ մէկ մշակութային ձեռնարկներ: Հինգ տարի այդ վիճակին մէջ մնալէ ետք, Համալսարանականներու գործունէութիւնը կը վերաշխուժանայ 2014-ին: Այս երեւոյթը թերեւս կարելի է վերագրել ՀԵԸ-ի ղեկավարութեան այլ հետաքրքրութիւններու, գործունեայ համալսարանականներու պակասին եւայլն:

Եղած են ժամանակներ երբ Միութիւնը կազմակերպած է բժշկական բնոյթի դասախօսութիւններ, ինչպէս՝ ծխախոտի գործածութեան եւ թմրեցուցիչներու գործածութեան դէմ ձեռնարկներ[60]: Հետեւաբար, համալսարանականներու մտային առողջութեամբ հետաքրքրուելու կողքին, ՀՀՈՄ-ը նաեւ կարեւորութիւն տուած է անոնց ֆիզիքական առողջութեան: Տարբեր առիթներով, Միութիւնը նաեւ կազմակերպած է ընկերային խրախճանքներ:

ՀՀՈՄ-ը կը մասնակցէր նաեւ ՀԵԸ-ի Կեդրոնական Վարչութեան կազմակերպած Նաւասարդեան Խաղերուն: Անոր անդամները ճերմակ շապիկ եւ փողկապ հագած կը տողանցէին: Անդամներէն ոմանք կը նշանակուէին աթլեթիզմի խաղերու իրաւարար եւ կամ դատական կազմերու անդամ: Երբեմն ալ փրոփականտի յանձնախումբին մաս կը կազմէին: Համալսարանականները նաեւ կը մասնակցէին ՀԵԸ-ի Պատգամաւորական Ժողովներուն երկու պատգամաւորներով[61]:

Աւելի ուշ, 1960-ականներուն, Միութիւնը նաեւ իր մասնակցութիւնը կը բերէ ՀԲԸՄ-ի «Մշակոյթի Օր»ուան[62], որ տեղի կ’ունենար ամէն տարի, Հոկտեմբեր ամսուան առաջին Կիրակին: Սոյն ձեռնարկէն հաւաքուած հասոյթը կը տրամադրուէր նոր գիրքերու հրատարակութեան թէ այլազան մշակութային կարեւոր նախաձեռնութեանց իրագործման[63]:

 

Ընդհանուր գիծերու մէջ պէտք է ըսել որ ՀԵԸ Համալսարանականներուն կազմակերպած ձեռնարկներուն մէջ մասնաւոր ուշագրաւ հետեւողականութիւն ու կայունութիւն գոյութիւն չէ ունեցած: Միայն Ապրիլեան Եղեռնի եւ վերամուտի հանդիպումներն են, որ շարունակաբար կազմակերպուած են երկար տարիներու վրայ: Կատարուած ձեռնարկներուն մէջ յատուկ ուշադրութեան առարկայ պիտի դարձնեմ Մեծ Եղեռնի ոգեկոչման ձեռնարկները:

 

ՀՀՈՄ-ը եւ ՀԱՅ ԴԱՏԸ

1940 եւ 1950-ականներուն, ՀՀՈՄ-ի Եղեռնի ոգեկոչումը ճանչցուած է իբրեւ սգատօն: Յետագային, մասնաւորաբար 1958-1961 տարիներուն, «սգատօն» բառը փոխարինուած է «յուշատօն»ով շեշտը դնելով վերածնունդի եւ հայկական դատի հետապնդումի աշխատանքներուն վրայ[64]:

1968-ին, Լիբանանեան տարբեր համալասարաններէ շրջանաւարտ-շրջանաւարտուհիներու հունձքին առիթով, Զարթօնքի մէջ լոյս տեսած խմբագրականը շեշտը կը դնէր համալսարանական ուսանողութեան դերին վրայ՝ հայ դատի հետապնդման մէջ եւ անոր կը վստահի հայ ժողովուրդի ազգային-քաղաքական եւ մշակութային ղեկը ստանձնելու պարտականութիւնը[65]: Մեծ Եղեռնի յիսնամեակի ոգեկոչումէն ընդամէնը երեք տարի ետք, թերթը կը հաւաստէր սերնդափոխութեան անհրաժեշտութիւնը:

Եղեռնի յիսնամեակէն տասը տարիներ ետք (1975-ին), շեշտը կը դրուէր հողային պահանջատիրութեան վրայ: Հայ համալսարանական ուսանողական միութիւնները կարեւոր աշխատանք կը կատարէին հայոց հողային դատին հետապնդման մէջ:

Ճիգ կ’ըլլար կապերը սերտացնելու արաբ լիբանանցիներուն հետ, վերացնելու գաղթականի հոգեբանութիւնը եւ լիբանահայութեան լուսանցքային վիճակը վերափոխելու աւելի հիմնական դերակատարութեամբ[66]:

Նման գաղափարներ կ’արտայայտէ նաեւ Միութեան ատենապետերէն սուրիահայ Տոքթ. Ժոզէֆ Գարայեան, որ կը շեշտէ հայ դատը օտարներուն ճանչցնելու անհրաժեշտութիւնը[67]: Այս խնդրով, սակայն Միութիւնը մինչեւ յետ-Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմեան շրջանը արձանագրեց մասնակի յաջողութիւններ: Միշտ իր ամէնամեայ եղեռնեան ոգեկոչումներուն չկրցաւ հրաւիրել ոչ-հայ դասախօսներ. հայ բանախօսները նիւթը ներկայացնելով հայերուն՝ հայկական դատը կը ներկայացնէին հայկական միջավայրի, մինչ հայկական ծիրէն դուրս ծաւալելն էր հարցը:

Օրինակի համար, 1977-ին Մեծ Եղեռնի 62-րդ տարելիցին առթիւ Միութիւնը կը կազմակերպէ դասախօսութիւն մը հիւրընկալելով հանրածանօթ մտաւորական Մեթր Գասպար Տէրտէրեանը, որ կը խօսի Հայկական Դատի հետապնդման ձեւերուն մասին[68]: Իսկ  Ապրիլ 1979-ին, Մեծ Եղեռնի ոգեկոչման 64-րդ տարելիցին առթիւ դարձեալ կը հրաւիրուին Զաւէն Մսըրլեան եւ Մեթր Գասպար Տէրտէրեան[69]: Նոյնպէս Ապրիլ 1980-ին, Ապրիլեան յուշատօնին գլխաւոր խօսք առնողը կ’ըլլայ Մեթր Գասպար Տէրտէրեանը: Թերեւս, պատերազմական խառնաշփոթ վիճակը պատճառ կը դառնար որ Միութեան անդամները հրաւիրէին նոյն անձերը, պարզապէս յիշած ըլլալու համար Մեծ Եղեռնի նահատակներուն յիշատակը:

Եւ քանի որ բանախօսն ու լսարանը հայեր էին, կը շեշտաւորուէր ձեռնարկներուն ազգայնական գիծը: Օրինակ, Ապրիլ 1978-ին, Մեծ Եղեռնին նուիրուած «Մշակութային Եռօրեայ»ին դարձեալ տեղի կ’ունենայ «Եղեռնը եւ հայ երիտասարդութիւնը» նիւթով դասախօսութիւն մը Վահէ Վահեանի եւ Զաւէն Մսըրլեանի կողմէ: Ընդհանրապէս օրուայ երիտասարդութիւնը ենթարկուած է զօրաւոր ազգայնական հոսանքի: Մսըրլեան իր խօսքը կը սկսի ըսելով «Թուրքը 1915-էն առաջ, 1915-ին եւ 1915-էն ետք ալ չէ փոխուած ու մնացած է նոյն թուրքը՝ իր հրէշային արարքներով[70]…»:

Ապրիլ 1983-ին աւանդական ձեւերով Ցեղասպանութիւնը ոգեկոչելու փոխարէն Միութիւնը կը կազմակերպէ գիրքերու ցուցահանդէս մը ՀԵԸ-ի Ալեք Մանուկեան Կեդրոնէն ներս, այդպիսով պաշտպան հանդիսանալով հայ մշակոյթին եւ գրականութեան[71]: Ցուցադրուած էին հայերէն եւ օտար լեզուներով Հայոց Ցեղասպանութեան  վերաբերեալ գիրքեր[72]:

Յետ-պատերազմեան շրջանին է, որ առաջին անգամ ՀՀՈՄ-ը իր հիմնադրութենէն 59 տարիներ ետք, կը հրաւիրէ ոչ-հայ դասախօս մը՝ խօսելու Մեծ Եղեռնի մասին: Արդարեւ, Ցեղասպանութեան 84-րդ տարելիցին առթիւ, 23 Ապրիլ 1999-ին, Միութիւնը կը հրաւիրէ Լիբանանեան Համալսարանի Միջազգային Քաղաքական Յարաբերութեան դասախօս Դոկտ. Տաատ Պու Մալհապ-Աթալլան[73]: Այսպիսի անկիւնադարձ մը ցոյց կու տայ թէ ՀԵԸ-ի Համալսարանականները արդէն սկսած էին բացուիլ իրենց լիբանանեան միջավայրին. ոչ միայն դասախօսը հայ չէր, այլեւ դասախօսութեան լեզուն արաբերէն էր:

29 Ապրիլ 2006-ին, Վարչութիւնը կը կազմակերպէ Հայոց Ցեղասպանութեան 91-րդ տարելիցին նուիրուած դասախօսական ձեռնարկ մը հիւրընկալելով անգլիացի պատմաբան Դոկտ. Տոնալտ Պլոքսհամը[74], որ Լիբանան կը գտնուէր Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի Լիբանանահայ Աւանդներու Ակումբին հրաւէրով: Ան ելոյթ կ’ունենայ «Հայկական Ցեղասպանութեան Հերքումի Ծագումը եւ Շարունակականութիւնը Մինչեւ Օրս» նիւթով[75]:

Հայկական Դատը օտարներուն ներկայացնելու գաղափարը ա՛լ աւելի կը շեշտաւորուի 2007-ին, երբ Կի Մարգարեանի ատենապետած Վարչութիւնը վիճաբանական ասուլիսէ մը մեկնելով կու գայ այն եզրակացութեան թէ հայ դատն ու ցեղասպանութիւնը պէտք էր ճանչցնել նաեւ ոչ-հայ ուսանողութեան, բան մը որ նախորդ սերունդները ձախողած էին իրագործելէ[76]:

Մարգարեանի գլխաւորած վարչութիւնը կրնար նման քայլի մը դիմել, որովհետեւ այլեւս լիբանահայ նոր սերունդին մօտ չկար գաղթականի հոգեբանութիւնը, Լիբանահայութիւնն ալ արդէն լաւապէս կազմակերպուած էր եւ յարաբերութիւններ պէտք էր մշակուէին լիբանանցի քաղաքացիներուն հետ:

Այդ որոշումէն մեկնելով, 24 Ապրիլ 2007-ին, ՀԵԸ Համալսարանականները Լիբանանի տարածքին գտնուող եօթը համալսարաններէ ներս (AUB, LAU-Beirut, LAU-Jbeil, NDU, USJ, Haigazian, AUST) ուսանողութեան կը բաժնեն ջուրի շիշեր, որոնց վրայ գրուած էր «Recognize» ու հայերէն եւ անգլերէն արձանագրուած՝ «ջուրը կեանք է, անոնք զրկեցին մեզի թէ ջուրէ, թէ կեանքէ[77]…»: Այս մէկը աւելի գործնական քայլ մըն էր կազմակերպուած դասախօսութիւններուն բաղդատմամբ:

Իսկ Ապրիլ 2008-ին, Ցեղասպանութեան 93-րդ տարելիցին առիթով Վարչութեան անդամները դարձեալ համալսարաններէ ներս բաժնեցին գրիչներ, որոնց վրայ գրուած էր «Գրէ՛ Ճշմարտութիւնը[78]:» Նոյն տարին, 25 Ապրիլին Վարչութիւնը կը հիւրընկալէր դասախօս Դոկտ. Մաթիաս Պիորնլունտը[79], ներկայացնելու իր հեղինակած գիրքը՝ «Մարիա Ճէյքըպսըն. Դանիայէն Թռչնոց Բոյն[80]»:

 

2014-ին կազմուած Համալսարանականներու նոր վարչութիւնը Ապրիլեան Եղեռնի օրերուն կը կազմակերպէ Արեան Տուչութեան արշաւ, համագործակցաբար Donner Sang Compter կազմակերպութեան հետ, ի յիշատակ Ցեղասպանութեան նահատակներուն: Ասիկա վերածուեցաւ աւանդութեան եւ կազմակերպուեցաւ չորս անգամ (2014-2017) եւ հաւաքուած արիւնը նուիրուեցաւ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի Հիւանդանոցին ինչպէս նաեւ Children’s Cancer Center of Lebanon հաստատութեան[81]:

Օտարները ներգրաւելու միտումով, Մարտ 2015-ին, Վարչութիւնը կը կազմակերպէ ձեռնարկ մը նուիրուած Ասորիներու Ցեղասպանութեան հիւրընկալելով Լիբանանեան Համալսարանի դասախօս Դոկտ. Ժոէլ Ըլ Թուրք Տըրղամը[82], նոյնութիւններ ստեղծելով հայ եւ ասորի ժողովուրդներուն միջեւ, նկատի ունենալով որ երկու ժողովուրդներն ալ ենթարկուած են նման ճակատագրի եւ լուսարձակի տակ առնելու համար Ասորական հարցը:

ՀՀՈՄ-ի ՆՊԱՍՏ ԼԻԲԱՆԱՀԱՅ ԳԱՂՈՒԹԻՆ ԵՒ ԼԻԲԱՆԱՆԵԱՆ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ

ՀՀՈՄ-ը նաեւ կարեւոր նպաստ կ՚ունենայ Լիբանահայ գաղութէն ներս հասակ առնող մատղաշ սերունդի ուսումնապէս զարգացման: 1940-1944 տարիներուն, Միութիւնը կը հոգայ հարիւր յիսունէ աւելի հայ մանուկներու կրթաթոշակը, այսինքն կը տրամադրէ մօտ 6000 սուրիական ոսկի, որուն մեծամասնութիւնը կը հաւաքուի նուագահանդէսներու եւ երեկոյթներու միջոցով ինչպէս նաեւ ազգային-հասարակական գործիչ եւ առեւտրական Մկրտիչ Մսըրլեանի տրամադրած տարեկան 200 սուրիական ոսկի գումարէն` ՀՀՈՄ-ի Աղքատ Սաներու Ֆոնտին[83]:

 

Վերոյիշեալ ֆոնտին նպատակներէն էր «Պէյրութի եւ իր գաղթակայաններուն փողոցներէն հաւաքել չքաւոր հայ մանուկները եւ յանձնել զանոնք հայ մանկապարտէզներու եւ նախակրթարաններու խնամքին…»: 1940-1941-ին, Միութեան ֆոնտը 23 սաներ պահած է ազգային վեց նախակրթարաններու մէջ[84]:

Այս գեղեցիկ աւանդութիւնը կը շարունակուի նաեւ Տոքթ. Ժոզէֆ Գարայեանի ատենապետութեան շրջանին. 1952-ին, Միութիւնը իր ուսերուն վրայ կ’առնէ մեծ թիւով նախակրթարանի սաներու կրթաթոշակներու վճարումը[85]: Նիւթական ապահովելու միտումով, 6 Մայիս 1953-ին, Տոքթ. Յակոբ Գրգեաշարեանի ատենապետած վարչութիւնը կը կազմակերպէ յատուկ գեղարուեստական համոյթ մը Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի Ուէսթ Հոլէն ներս[86]:

1958-1961 երկարող տարիներուն եւս Միութիւնը կը հոգայ տասը սաներու կրթաթոշակները, ստանալով շնորհակալական նամակներ: Այս տարիներուն եկամուտները ընդհանրապէս կ’ապահովուէին անդամավճարներէ, վիճակահանութիւններէ, հազուադէպ նուիրատուութիւններէ, ձեռնարկներու հասոյթներէ, կարեւոր ձեռնարկներու յայտագիր գրքոյկներու մէջ ծանուցումներու զետեղումէ, իսկ երբեմն ալ կողովով դուռին մուտքին կենալով[87]: Արդարեւ, Միութիւնը կը ծառայէր իր անմիջական միջավայրին ուսում ջամբելով մեծ թիւով կարօտեալ հայ փոքրիկներու, որոնք կը նկատուէին ազգին ապագան:

Սակայն, այս երեւոյթը արդէն կը դադրի 1971-1972 կրթաշրջանին[88]: Այս երեւոյթը կարելի է վերագրել Լիբանահայ գաղութի բարելաւուած վիճակին, որ այդ օրերուն կ’ապրէր զարթօնքի շրջան մը՝ նախորդ ժամանակներուն բաղդատմամբ:

Հայ մանուկներու ուսումնական իրավիճակով հետաքրքրուելու կողքին, ՀՀՈՄ-ը նաեւ կը զբաղի Լիբանահայ գաղութի առողջապահական վիճակով: 1940-ականներուն, ՀՀՈՄ-ի Առողջապահական Յանձնախումբը, որ կը բաղկանար բժշկութեան ճիւղին հետեւող ուսանողներէ, կը զբաղէր նախակրթարաններու աշակերտութեանց եւ Անդր-Նահրի շրջանի բնակչութեան առողջապահական վիճակով: Միւս կողմէն, Միութեան անդամները անգլերէն եւ ֆրանսերէն կը սորվեցնէին նախակրթարաններու մէջ, կարեւորելով եւրոպական լեզուներու իմացութիւնը, որովհետեւ անոնք կարեւոր չափանիշներ էին արդիականցած եւ զարգացած ազգ մը նկատուելու[89]:

Համալսարանականները ընդհանրապէս կը գործեն նեղ միութենական եւ հայկական միջավայրէ ներս քիչ առնչութիւն ունենալով Լիբանանի հաւաքական կեանքին: Անոնց մասնաւոր դաշինքներ չեն կնքեր որեւէ քաղաքական կողմի հետ եւ Քաղաքացիական Պատերազմի տարիներուն կը բաւարարուին «Լիբանանահայ Համալսարանականին Կեցուածքը Ներկայ Կացութեան Հանդէպ» խորագրով վիճաբանական ասուլիս մը կազմակերպելով միմիայն ՀԵԸ-ական համալսարանականներու մասնակցութեամբ[90]:

 

2006-ին, Իսրայէլ-Հըզպալլա Յուլիսեան Պատերազմէն ետք, Համալսարանականները իրենց անմիջական մասնակցութիւնը կը բերեն նպաստելու պատերզամին ծանր կորուստներու ենթարկուած կարօտեալ ոչ-հայ լիբանանցիներուն, Aid Lebanon կազմակերպութեան հետ համագործակցաբար: Անոնք Արեւմտեան Պէյրութի արուարձաններէն` Ժնահի մէջ մասնակից կ’ըլլան նպաստաբաշխումի արշաւին[91]:

 

Կարելի է նաեւ ենթադրել որ 2006-ի համալսարանական սերունդը ինքզինք աւելի լիբանանցի կը զգար քան զինք նախորդող քաղաքացիական պատերազմի սերունդը: Պէտք է նաեւ նկատի առնել թէ Քաղաքացիական Պատերազմի աւարտին Միութիւնը դադրեր էր գործելէ, սակայն նոյնը չէր պարագան 2006-ին:

 

ՀՀՈՄ-ը եւ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ

          Հակակառակ անոր որ, ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւնը չունէր որեւէ քաղաքական գոյն կամ դիրքորոշում, Պաղ Պատերազմի տարիներուն, ան հաւատարիմ կը մնայ Ս. Էջմիածնի հետեւելով ՀԲԸՄիութեան որդեգրած դիրքորոշումին:

14 Հոկտեմբեր 1958-ին, Լիբանահայ գաղութի տագնապալի օրերուն, Միութիւնը կը նշէ Սովետական Հայաստանի 38-րդ տարեդարձը ինչպէս նաեւ Ս. Էջմիածնի Վազգէն Ա. Կաթողիկոսի ծննդեան յիսնամեակը ու անոր գահակալութեան երրորդ ամեակը: Այդ օր, խօսք կ’առնեն բանաստեղծ Վահէ Վահեան, ինչպէս նաեւ օրուան հանդիսութեան նախագահ Գնէլ Եպիսկոպոս Ճերեճեան, որ մասնակցած էր Վեհափառի գահակալութեան երրորդ տարեդարձի տօնակատարութեան[92]: 14 Դեկտեմբեր 1958-ին, Միութիւնը շնորհաւորական նամակ մը կ’ուղարկէ Ամենայն Հայոց Վազգէն Ա. Կաթողիկոսին, շնորհաւորելով անոր Ծննդեան  յիսնամեակը եւ գահակալութեան երրորդ ամեակը[93]:

Հայրենիքի եւ Հայ Եկեղեցւոյ իրավիճակով հետաքրքրուելու կողքին, ՀՀՈՄ-ը նաեւ լուսարձակի տակ կ’առնէ անոր համալսարանական ուսանողութեան կեանքը: Օրինակ՝  3 Մարտ 1966-ին գինեձօն մը կը կազմակերպուի ի պատիւ հայրենիքէն ժամանած հիւրերու, որոնք կը ներկայացնեն Երեւանի Բժշկական Համալսարանի պատմութիւնը  եւ տեղեկութիւններ կը փոխանցեն անոր ուսանողութեան մասին եւ բժշկութիւն ուսանելու պայմաններուն մասին[94]:
ԿԱՊԵՐ ԼԻԲԱՆԱՀԱՅ ՔՈՅՐ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՀԵՏ

Ինչպէս վերը նշեցինք, ՀՀՈՄ-ը քաղաքական գոյն չունեցող կազմակերպութիւն մը ըլլալով հանդերձ, ան կը յարէր «յառաջդիմական» խմբակին, ըլլալով հայրենիքի կողքին: 1958-ին, ՀՀՈՄ-ը մասնակցութիւն չ’ունենար եղբայրասպան կռիւներուն, սակայն կը կորսնցնէ իր անդամներէն Գրիգոր Դաւիթեանը որ երկրաչափութեան կը հետեւէր Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ներս: Անոր յիշատակին կը հաստատուի կարիքաւոր սաներու ֆոնտ մը:

1956-էն 1961 Լիբանահայ գաղութը այսօրուան նման համերաշխ վիճակի մէջ չէր, այլ կար լարուածութիւն: Հայ կազմակերպութիւնները հակադրուած էին իրարու, հետեւաբար Միութիւնն ալ ընդհանրապէս չէր գործակցեր որեւէ հայկական կազմակերպութեան հետ:

Իւրաքանչիւր թերթ ընդհանրապէս կ’անդրադառնար միմիայն իր շրջանակի ձեռնարկներուն: 1958-1961 տարիներուն, ՀԲԸՄ-ի Յուշարարը եւ Խօսնակը ինչպէս նաեւ ՌԱԿ-ի Զարթօնքը, եւ Տիկ. Սիրան Սեզայի Երիտասարդ Հայուհին կ’անդրադառնային ՀՀՈՄ-ի ձեռնարկներուն[95]:

 

1968-էն սկսեալ Միութիւնը կը սկսի համագործակցիլ հայկական այլ երիտասարդական-ուսանողական կազմակերպութիւններու հետ միայն Ապրիլեան յիշատակութեան առթիւ եւ Հայկական Դատի հետապնդման համար: Ան մաս կը կազմէ Լիբանանահայ Համալսարանականներու Միացեալ Մարմինին[96]: Այդ տարի այս Մարմինը կը կազմակերպէ միացեալ չորս ձեռնարկներ հայկական վեց ուսանողական միութիւններու հետ[97]: Անոնցմէ առաջինը՝ Ցեղասպանութեան նուիրուած նկարչական ցուցահանդէս մըն էր, որ տեղի կ’ունենայ 24 Ապրիլ 1968-ին, Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի «Ուէսթ Հոլէն» ներս: Այդ օր բացման խօսքը կը կատարէ Միացեալ Մարմնի ատենապետ եւ ՀՀՈՄ-ի անդամ՝ Հրայր Գաֆէսեան:[98]

 

6 Ապրիլ 1970-ին, Լիբանանահայ Համալսարանականներու Միացեալ Մարմինի կազմակերպութեամբ, նաեւ տեղի կ’ունենայ խաղաղ ցոյց մը խանգարելու Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանի «Ուէսթ Հոլ»էն ներս կատարուելիք թրքական ցուցահանդէս մը: Սոյն ցոյցին կը մասնակցին Լիբանանեան տարբեր համալսարաններէ հայ ուսանողներ: Անոնք կը հասնին իրենց նպատակին: Ոեւէ այցելու չկրնար հասնիլ սրահ: Միեւնոյն ժամանակ ցոյցի մասնակիցները Ցեղասպանութեան վերաբերեալ բացիկներ կը բաժնեն անցորդներուն ճանաչողութիւն տարածելու միտումով:[99]

Միութիւնը ապաքաղաքական կազմակերպութիւն մը ըլլալով հանդերձ, որոշ տօնական առիթներով կը գործակցի իրեն գաղափարակից ՌԱԿ Մկրտիչ Փորթուգալեան Ուսանողական Ակումբին հետ: Օրինակ` 24 Ապրիլ 1972-ին, Փորթուգալեան Ակումբին հետ կը կազմակերպէ Ապրիլ 24-ին նուիրուած ձեռնարկ մը Գալուստ Կիւլպէնկեան սրահէն ներս[100]:

 

Իսկ, 10 Մայիս 1982-ին տեղի կ’ունենայ համաժողովրդական հաւաք նուիրուած Վանի եւ Սարդարապատի հերոսամարտերուն եւ Հայկական Հարցին, Պէյրութի Վահան Թէքէեան Վարժարանի Պարսամեան սրահին մէջ, բանախօսութեամբ` մտաւորական Լեւոն Վարդանի:

 

Այս միջոցառումը զուտ քաղաքական բնոյթ ունէր, նկատի ունենալով որ կը նշեն Արմենական Կուսակցութեան կատարած հերոսութիւնները եւ սրահի պատերուն վրայ կախուած էին Մկրտիչ Աւետիսեանի, Արմենակ Եկարեանի եւ Միհրան Տամատեանի նկարները[101]:

Այդ համագործակցութիւնը գոյութիւն ունէր, որովհետեւ այդ օրերուն սերտ գործակցութիւն կար Ռամկավար եւ Բարեգործականի շրջանակներուն միջեւ: Այս երեւոյթը ժամանակի ընթացքին կը նուազի: 2006-ին, Համալսարանական Վարչութեան նպատակն էր «շարունակել ՀԲԸՄ-ի եւ ՀԵԸ-ի գործունէութիւնները, համախմբել Հայ համալսարանականները կազմակերպելով զանազան ձեռնարկներ, շարունակել մնալ ոչ- քաղաքական կազմակերպութիւն [եւ] սերտ կապեր հաստատել համալսարանական կազմակերպութիւններու եւ ի մասնաւորի հայկական խմբաւորումներուն հետ[102]

 

Արդարեւ, Վարչութիւնը կը նախատեսէր գործակցիլ բոլորին հետ մէկդի դնելով քաղաքական տարակարծութիւնները:

 

ԱՄՓՈՓՈՒՄ, ԵԶՐԱՓԱԿՈՒՄ

          ՀԵԸ-ի Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւնը ըլլալով Լիբանահայ երիտասարդական կազմակերպութիւններէն մին, տարբեր շրջաններու կարեւոր դեր կատարած է Լիբանահայ գաղութէն ներս: Միութիւնը սկզբնական տարիներուն կ’աշխատէր բարելաւել Լիբանահայ գաղութի վիճակը ուսում տալով մեծ թիւով մանուկներու, իսկ աւելի ուշ կ’աշխատէր հայ դատը ծանօթացնել օտարներուն եւ պահպանել հայկական արժէքները միեւնոյն ժամանակ ծառայելով Լիբանանեան հայրենիքին:

Անոր անդամներուն մեծամասնութիւնը այսօր կը գրաւէ բարձր դիրքեր տարբեր երկիրներու մէջ: 1940-2015 երկարող տարիներուն ընթացքին, Միութիւնը ունեցած է իր վերիվայրումները: Լիբանահայ գաղութէն ներս իր կատարած դերը աւելի կը յստականայ ուսումնասիրելով այլ կազմակերպութիւններու երիտասարդական միութիւններու պատմութիւնները:

 

[1] ՀԲԸՄ-ի Լիբանանի շրջանակի Խօսնակ ամսաթերթը սկսած է հրատարակուիլ Սեպտեմբեր 1957-ին:

[2] Զարթօնք օրկանն է Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան Լիբանանի շրջանակին, որ կը հրատարակուի Սեպտեմբեր 1937-էն ի վեր:

[3] 35 Տարի Յուշամատեան ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան եւ ՀԲԸՄ-ի Ցկեանս Նախագահ Տիար Ալեք Մանուկեանի Նախագահութեան 20-Ամեակին, խմբ. Սերգօ Քաջիկեանի, Ռոզէթ Ալեմեանի, Տոքթ. Սիմոն Սիմոնեանի եւ Յովիկ Ներսէսեանի, Պէյրութ, Տպ. Թեքնոփրես, 1975:

[4] Մեր շնորհակալութիւնը Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանին իր տրամադրած նիւթերուն համար:

[5] «Հայ Երիտասարդութիւնը,» Ազդակ, 29 Յունուար 1949:

[6] «Հայ Երիտասարդութիւնը,» Ազդակ, 19 Մարտ 1948:

[7] Կարօ Սասունի, «Երիտասարդ Սերունդի Յեղափոխական Դաստիարակութիւնը,» Ազդակ Շաբաթօրեակ, 9 Ապրիլ 1948:

[8] «Ժամ Մը Հայ Երիտասարդին Հետ,» Արարատ, 22 Դեկտեմբեր 1948:

[9] «Պէյրութահայ Երիտասարդութիւնը Ա.,» Արարատ, 6 Փետրուար 1949:

[10] «Պէյրութահայ Երիտասարդութիւնը Բ.,» Արարատ, 8 Փետրուար 1949:

[11] «Պէյրութահայ Երիտասարդութիւնը Գ.,» Արարատ, 9 Փետրուար 1949:

[12] Ռամկավար-Բարեգործական կ’ըսենք որովհետեւ այդ օրերուն ընդհանրապէս Բարեգործականի եւ Ռամկավար Կուսակցութեան ղեկավարութիւնը կը բաղկանար զոյգ կազմակերպութիւններու մէջ պաշտօն ստանձնած աձներէ: Բարեգործականը կ’ունենայ իր Խօսնակ պաշտօնաթերթը Սեպտեմբեր 1957-ին:

[13] «Պատուաբեր Հունձք,» Զարթօնք, 12 Յուլիս 1949:

[14] Ընդհանրապէս շրջանաւարտ-շրջանաւարտուհիները անդամ էին ՀԵԸ-ի Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան:

[15] «Հայ Շրջանաւարտներուն Առաքելութիւնը,» Զարթօնք, 20 Յուլիս 1952:

[16] Շաւան Սեւյօնքեան կը դառնայ վիրաբոյժ-ատամնաբոյժ եւ ուսումը ստանալէ ետք կը վերադառնայ Գահիրէ: Տես՝ Արեւի ծանուցումը 5 Յունուար 1942-ի համարին մէջ:

[17] Հրաչեայ Սեդրակեան ծնած է Եոզկաթ 1916-ին, ան իր համալսարանական ուսումը կը ստանայ իրաւաբանութեան մէջ Ժէզուիթներու Սէն Ժոզէֆ Համալսարանանէն ներս, ուրկէ կ’աւարտէ 1941-ին: Ան ճանչցուած է «Մեթր» անունով եւ եղած է հիմնադիրներէն Պէյրութի Թէքէեան Մշակութային Միութեան 1947-ին, ինչպէս նաեւ արտօնատէրը Պէյրութի Վահան Թէքէեան Վարժարանին:

[18] Ս. Յ. Գալֆաեան, «Հայ Համալսարանական Ուսանողներու Միութիւն,» Հայ Ուսանող, Փետրուար 1944, 23-24:

[19] Մեթր Հրաչ Սեդրակեան,  «Համալսարանականներու Միութեան 35-Ամեակին Առթիւ,» Յուշամատեան Նուիրուած ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան 35-Ամեակին եւ ՀԲԸՄ-ի Ցկեանս Նախագահ Տիար Ալեք Մանուկեանի Նախագահութեան 20-Ամեակին, Պէյրութ, 1975, էջ 47:

[20] «Ակնարկ Մը Պէյրութի Հայ Համալս. Միութեան Գործունէութեան Շուրջ,» Արեւ, 24 Դեկտեմբեր 1943:

[21] Սեդրակեան,  «Համալսարանականներու Միութեան 35-Ամեակին Առթիւ,» Յուշամատեան Նուիրուած ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան 35-Ամեակին եւ ՀԲԸՄ-ի Ցկեանս Նախագահ Տիար Ալեք Մանուկեանի Նախագահութեան 20-Ամեակին, Պէյրութ, 1975, էջ 47:

[22] «Ակնարկ Մը Պէյրութի Հայ Համալս. Միութեան Գործունէութեան Շուրջ,» Արեւ, 24 Դեկտեմբեր 1943:

[23] Գալֆաեան, «Հայ Համալսարանական Ուսանողներու Միութիւն,» Հայ Ուսանող, Փետրուար 1944, 23-24:

[24] «Աղուոր Ցերեկոյթ Մը,» Արեւ, 10 Հոկտեմբեր 1942:

[25] Զաւէն Մսըրլեան, «Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւն,» Մամուլէն Փրցուած Էջեր, Պէյրութ, 2013, 218:

[26] Նոյն, 221: Հայ Ուսանողը կը հրատարակուէր Պէյրութ, Գրիգոր Քէշիշեանի խմբագրութեամբ: Մեր տրամադրութեան տակ ունէինք Փետրուար 1944-ի թիւը: Երկար տարիներ անձայն մնալէ ետք, 1999-ին ՀԵԸ-ի Համլասարանականները կ’ունենան քառալեզուով հրատարակուող Briefly պաշտօնաթերթը, որ առիթը կ’ընծայէր ՀԵԸ-ական Համալսարանականներուն իրենց ճիւղերուն վերաբերեալ յօդուածներ գրելու:

[27] Գալֆաեան, «Հայ Համալսարանական Ուսանողներու Միութիւն,» Հայ Ուսանող, Փետրուար 1944, 23:

[28] Վաղարշ Սուէտացի, «Հայ Համալսարանականներ,» Զարթօնք, 24 Դեկտեմբեր 1940:

[29] «Հայ Ուսանողութեան Դերը Հայկական Վերածնունդին Մէջ,» Զարթօնք, 16 Մարտ 1948:

[30] «Մեր Ուսանողական Միութիւնները,» Զարթօնք, 9 Մարտ 1953:

[31] Պետիկ Թորոսեան, «Հարցազրոյց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանի Հետ,» Խօսնակ, Յունուար 2016, 39: Տես՝ Զաւէն Մսըրլեան, «Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւն,» Մամուլէն Փրցուած Էջեր, Պէյրութ, 2013, 222: Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեան ատենապետած է ՀԵԸ-ի Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւնը 1958-1961, որմէ ետք ան դարձած է անդամ ՀԵԸ-ի Լիբանանի Կեդրոնական Վարչութեան:

[32] ՀԲԸՄ-ՀԵԸ Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւն Ներքին Ծրագիր Կանոնագիր, Պէյրութ, 1961, 3:

[33] Նոյնը, 4:

[34] «Ակնարկ Մը Պէյրութի Հայ Համալս. Միութեան Գործունէութեան Շուրջ,» Արեւ, 24 Դեկտեմբեր 1943:

[35] Զաւէն Մսըրլեան, «Ինչ Կ’ակնկալենք Համալսարանական Ուսում Ստացած Հայ Ուսանողներէն,» Խօսնակ, Յունիս-Յուլիս-Օգոստոս 1963, 257-258-259:

[36] Մեթր Հրաչեայ Սեդրակեան, «Սրտի Խօսք՝ Ուղղուած ՀԵԸի Համալսարանականներուն,» Խօսնակ, Յուլիս-Սեպտեմբեր 1980, 28-29:

[37] ՀԲԸՄ-ՀԵԸ Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութիւն Ներքին Ծրագիր Կանոնագիր, Պէյրութ, 1961, 5-6:

[38] Նոյնը, 9:

[39] Պետիկ Թորոսեան, «Հարցազրոյց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանի Հետ,» Խօսնակ, Յունուար 2016, 38:

[40] Հարցազրոյց Միութեան նախկին վարչական անդամներէն Տիկ. Արփի Հաճընլեան-Խաչիկեանի հետ, 20 Նոյեմբեր 2015:

[41] Տես՝ «Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան Ձեռնարկները,» Զարթօնք, 16 Յունուար 1948:

[42] Աւելի մանրամասնութեան համար տես՝ Յակոբ Գասարճեանի Նուիրում ՌԱԿի Ճամբով Յիսնամեայ Գործունէութեան Արձանագրութիւն, Երեւան, Տիգրան Մեծ հրատարակչատուն, 2016:

[43] Տես՝ Յուշամատեան Նուիրուած ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան 35-Ամեակին եւ ՀԲԸՄ-ի Ցկեանս Նախագահ Ալեք Մանուկեանի Նախագահութեան 20-Ամեակին գիրքը: Իսկ 1975-էն ետք կարգ մը ատենապետներու անուններ առնուած են Խօսնակի մէջ երեւցող յօդուածներէն:

[44] Թորոսեան, «Հարցազրոյց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանի Հետ,» Խօսնակ, Յունուար 2016, 38:

[45] Հարցազրոյց ՀԲԸՄ-ի Խօսնակի նախկին խմբագիր Պարոյր Աղպաշեանի հետ, 11 Նոյեմբեր 2015:

[46] Հարցազրոյց Տիկ. Արփի Հաճընլեան-Խաչիկեանի հետ, 20 Նոյեմբեր 2015:

[47] Թորոսեան, «Հարցազրոյց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանի Հետ,» Խօսնակ, Յունուար 2016, 38-39:

[48] Հարցազրոյց Տիկ. Արփի Հաճընլեան-Խաչիկեանի հետ, 20 Նոյեմբեր 2015:

[49] Հարցազրոյց Տոքթ. Սիմոն Սիմոնեանի հետ, 4 Նոյեմբեր 2015: Տոքթ. Սիմոն Սիմոնեան ատենապետած է ՀԵԸ-ի Համալսարանական Միութիւնը 1975-ին:

[50] Գալֆաեան, «Հայ Համալսարանական Ուսանողականներու Միութիւնը,» Հայ Ուսանող, Փետրուար 1944, 23-24:

[51] Հարցազրոյց Տիկ. Արփի Հաճընլեան-Խաչիկեանի հետ, 20 Նոյեմբեր 2015:

[52] Այսպէս կը նշէ Միութեան վարչական անդամներէն Յակոբ Նորաշխարհեան իր բացման խօսքին մէջ: Տես՝ «Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան Ձեռնարկները,» Զարթօնք, 16 Յունուար 1948:

[53] «Հայ Համալս. Ուս. Միութեան Դասախօսութիւնը,» Զարթօնք, 29 Յունուար 1948:

[54] «Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան Ձեռնարկները,» Զարթօնք, 30 Յունուար 1968:

[55] «Մահաթմա Կանտիի Ծննդեան Հարիւրամեակին Առիթով,» Խօսնակ, Հոկտեմբեր-Նոյեմբեր-Դեկտեմբեր 1968, 60:

[56] 1961, 1970, 1975 եւ 1980 տարիներուն ՀՀՈՄ-ը նշած է իր հիմնադրութեան տարեդարձները:

[57] «35-Ամեակի Ճաշկերոյթ-Պարահանդէս,» Խօսնակ, Մայիս 1975:

[58] Սարգիս Քաջիկեան, «35Ամեակի Եզրափակիչ Տօնակատարութիւն,» Խօսնակ, Մայիս 1975:

[59] Եղիկ Պենլեան, «ՀԵԸ-ի Համալսարանականներու Վարչութեան Գործունէութիւնները,» Խօսնակ, Յունիս-Սեպտեմբեր 1998, 51:

[60] Գ.Ս., «Դասախօսական Երեկոյ,» Խօսնակ, Յունուար-Փետրուար-Մարտ 2003, 77:

[61] Պետիկ Թորոսեան, «Հարցազրոյց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանի Հետ,» Խօսնակ, Յունուար 2016, 40:

[62] ՀԲԸՄ-ի «Մշակոյթի Օր»ը շարունակութիւնն է Բարեգործականի «Որբերու Կիրակի»ին, որ 1923-էն սկսեալ, կը կազմակերպուէր իւրաքանչիւր տարուան Դեկտեմբեր 6-ին: Այդ օրը հանքանակութիւններ կը հաւաքուէր նպաստելու համար Մեծ Եղեռնի որբ-որբուհիներուն:

[63] Հարցազրոյց Տիկ. Արփի Հաճընլեան-Խաչիկեանի հետ, 20 Նոյեմբեր 2015: Տիկ. Խաչիկեան ստանձնած է նախկին ատենադպրուհիի պաշտօնը: ՀԲԸՄ-ի Դարուհի Յակոբեան Վարժարանը աւարտելէ ետք, ան շարունակած է իր ուսումը Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանէն ներս մասնագիտանալով Անգլիական Գրականութեան մէջ:

[64] Թորոսեան, «Հարցազրոյց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանի Հետ,» Խօսնակ, Յունուար 2016, 39:

[65] «Առատ Հունձք,» Զարթօնք, 16 Յուլիս 1968:

[66] Սեդրակեան,  «Համալսարանականներու Միութեան 35-Ամեակին Առթիւ,» Յուշամատեան Նուիրուած ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան 35-Ամեակին եւ ՀԲԸՄ-ի Ցկեանս Նախագահ Տիար Ալեք Մանուկեանի Նախագահութեան 20-Ամեակին, էջ 48:

[67] Տոքթ. Ժոզէֆ Գարայեան, Յուշամատեան Նուիրուած ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան 35-Ամեակին եւ ՀԲԸՄ-ի Ցկեանս Նախագահ Տիար Ալեք Մանուկեանի Նախագահութեան 20-Ամեակին, Պէյրութ, 1975, էջ 50:

[68] «Ոգեկոչում Ապրիլ 24-ի,» Խօսնակ, Դեկտեմբեր 1975-Յունիս 1977, 49-50:

[69] «ՀԵԸի Համալսարանականներու Ապրիլեան Ձեռնարկը,» Խօսնակ, Մայիս 1979, 18:

[70] «Մշակութային Եռօրեայ Նուիրուած՝ Ապրիլ 24-ին,» Խօսնակ, Մայիս 1978, 11-12-13:

[71] «Հայ Գիրքը Ի Պատուի (ՀԵԸի Համալսարանականներու Գիրքի Ցուցադրութեան Առիթով),» Խօսնակ, Ապրիլ 1983, 2:

[72] «Հայկական Գիրքերու Ցուցադրութիւն,» Խօսնակ, Յունիս 1983, 16:

[73] «Մեծ Եղեռնի Ոգեկոչում,» Խօսնակ, Մարտ-Ապրիլ 1999, 24:

[74] Դոկտ. Պլոքսհամ արդի պատմութեան դասախօս է Էտինպըրկ Համալսարանէն ներս եւ ցեղասպանութեան մասին գիրքեր հեղինակած է ինչպէս Genocide on Trial: War Crimes Trials and the Formation of Holocaust History and Memory (2001), The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians (2005), The Holocaust: Critical Historical Approaches (2005), Genocide, The World Wars, and the Unweaving of Europe: essays by Donald Bloxham (2008), The Final Solution: A Genocide (2009):

[75] Խ.Գ., «Հայկական Ցեղասպանութեան 91-Ամեակին Նուիրուած Դասախօսութիւն,» Խօսնակ, Ապրիլ-Մայիս-Յունիս 2006, 49:

[76] Խաչիկ Գարամանուկեան, «ՀԵԸ-ականներու Աննախընթաց Ապրիլեան Շարժումը Լիբանանի Եօթը Գլխաւոր Համալսարաններէն Ներս,» Խօսնակ, Մարտ-Ապրիլ 2007, 15:

[77] «Հաղորդագրութիւն,» Խօսնակ, Մարտ-Ապրիլ 2007, 12:

[78] «ՀԵԸ-ի Համալսարանական Միութիւնը Կրկին Պատնէշի Վրայ,» Խօսնակ, Մարտ-Ապրիլ 2008, 55:

[79] Դոկտ. Պիորնլանտ Դանիացի պատմաբան է: Ան կը թարգմանէ Հայոց Ցեղասպանութեան վերաբերեալ դանիական վաւերաթուղթեր:

[80] «Դոկտ. Մաթիաս Պժորնլանտ ՀԲԸՄ-ի Ե. ու Ա. Տեմիրճեան Կեդրոնի Մէջ,» Խօսնակ, Մարտ-Ապրիլ 2008, 55-56:

[81] ««Մեր Անցեալը Պէտք Ունի Բուժումի… Արիւն Տո’ւր,» Խօսնակ, Ապրիլ 2014, 25-26:

[82] Պետիկ Թորոսեան, «Ասորիներու Դէմ Գործուած Ցեղասպանութիւնը ՀԲԸՄ-ՀԵԸ-ի Հայմալասարանականներու Վարչութեան Իւրայատուկ Դասախօսական Երեկոն,» Խօսնակ, Մարտ 2015, 12:

[83] Գալֆաեան, «Հայ Համալսարանական Ուսանողներու Միութիւն,» Հայ Ուսանող, Փետրուար 1944, 23:

[84] «Աղուոր Ցերեկոյթ Մը,» Արեւ, 10 Հոկտեմբեր 1942:

[85] Տոքթ. Ժոզէֆ Գարայեան, Յուշամատեան Նուիրուած ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան 35-Ամեակին եւ ՀԲԸՄ-ի Ցկեանս Նախագահ Տիար Ալեք Մանուկեանի Նախագահութեան 20-Ամեակին, Պէյրութ, 1975, էջ 49:

[86] «Հայ Համալսարանական Ուսանողական Միութեան Գեղարուեստական Համոյթը,» Զարթօնք, 17 Մայիս 1953:

[87] Թորոսեան, «Հարցազրոյց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանի Հետ,» Խօսնակ, Յունուար 2016, 40:

[88] Հարցազրոյց Յովիկ Նէրսէսեանի հետ, 15 Նոյեմբեր 2015: 1971-1972-ին Յովիկ Ներսէսեան եղած է անդամ ՀԵԸ-ի Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան եւ 1975-ին եղած է ընդհանուր քարտուղարը Համալսարանականներու 35-ամեակին եւ ՀԲԸՄ-ի Նախագահ Ալեք Մանուկեանի նախագահութեան 20-ամեակին նուիրուած յուշամատեանի պատրաստութեան:

[89] Գալֆաեան, «Հայ Համալսարանական Ուսանողականներու Միութիւնը,» Հայ Ուսանող, Փետրուար 1944, 24:

[90] «Վիճաբանական Ասուլիս,» Խօսնակ, Փետրուար 1979, 24-25:

[91] «ՀԵԸ-ի Համալսարանականներու Բարեսիրական Աշխատանքներէն,» Խօսնակ, Յուլիս-Օգոստոս-Սեպտեմպեր 2006, 49:

[92] Թղթակից, «Հայրենական Տպաւորութիւններու Խանդավառ Երեկոն Զարեհ-Նուպար Ակումբի Մէջ,» Զարթօնք, 18 Դեկտեմբեր 1958:

[93] «Հայ Համալսարանականներու Խօսքը Վեհ. Վազգէն Ա. Կաթ.ին,» Զարթօնք, 27 Դեկտեմբեր 1958:

[94] «Հայ Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան Գինեձօնը Ի Պատիւ Հայրենի Հիւրերու,» Խօսնակ, Մարտէն Յունիս 1966, 204-205:

[95] Թորոսեան, «Հարցազրոյց Դոկտ. Զաւէն Մսըրլեանի Հետ,» Խօսնակ, Յունուար 2016, 38, 40:

[96] Հարցազրոյց Պրն Հրայր Գաֆէսեանի հետ, 11 Յունուար 2018:

[97] Հրազդան, «Յուշահանդէսներ՝ Ապրիլեան Նահատակներու,» Ազդակ, 30 Ապրիլ 1968: Այդ միութիւններն էին՝ ՍԴՀԿ Տխրունի Ուսանողական-Երիտասարդական Միութիւնը, ՀՅԴ Զաւարեան Ուսանողական Միութիւնը, ՌԱԿ Մ. Փորթուգալեան Ուսանողական Ակումբը, Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ Համալսարանական Ուսանողական Միութիւնը, Հայկազեան Գոլէճի Հայկական Ակումբը եւ ՀՄՄ Համալսարանական Միութիւնը: Հետագային, այս կազմակերպութիւններուն շարքին կը միանան նաեւ Դանիէլ Վարուժան Հայ Կաթողիկէ Ուսանողական-Երիտասարդական Միութիւնը, Լիբանանահայ Համայնավարներու Ուսանողական Շարժումը եւ Հայ Աւետարանական Եկեղեցիներու Քրիստոնէական Ջանից Միութիւնը:

[98] Հարցազրոյց՝ Պրն. Հրայր Գաֆէսեանի հետ, 11 Յունուար 2018:

[99] Հարցազրոց՝ Պրն Հրայր Գաֆէսեանի հետ, 11 Յունուար 2018:

[100] Յուշամատեան Նուիրուած ՀԵԸ-ի Համալսարանական Ուսանողաց Միութեան 35-Ամեակին եւ ՀԲԸՄ-ի Ցկեանս Նախագահ Տիար Ալեք Մանուկեանի Նախագահութեան 20-Ամեակին, Պէյրութ, 1975, էջ 36:

[101] «Համաժողովրդական Հաւաք-Հանդիպում Նուիրուած Վանի եւ Սարդարապատի Հերոսամարտերուն եւ Հայկական Հարցին,» Խօսնակ, Յունիս-Սեպտեմբեր 1982, 10, 11, 14:

[102] Հ. Մելքոնեան, «ՀԵԸ-ի Համալսարանականներու Հանդիպումը,» Խօսնակ, Յունուար-Փետրուար-Մարտ 2006, 55:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here