Շուէտական Գաղտնի Փաստաթուղթերը Հայասպանութեան Մասին

0
360

Յարութիւն Իսկահատեան- ՊԱՅՔԱՐ 88

Այն բոլոր երկիրները որոնք դիւանագիտական ներկայաուցչութիւն կամ կրօնական առաքելութեան (միսիոնարութիւն) գործիչներ  ունէին Օսմանեան Պետութեան մէջ, լաւապէս իրազէկ դարձած էին 1915-ի հայոց Մեծ եղեռնի անցուդարձերուն: Այս տեսակէտով անոնցմէ ամենէն հարուստն էր Գերմանիան, որ Կ. Պոլսոյ մէջ դեսպան  ունէր եւ երկրին մեծ քաղաքներուն մէջ հիւպատոսներ, գերմանական միսիոնարութեան գործիչներէն զատ: Դաշնակից պետութիւնները ինչպէս Ֆրանսա եւ Մեծն Բրիտանիա իրենց դեսպաններն ու հիւպատոսները տուն կանչեցին 1914-ի ամրան, երբ Թուրքիա պատերազմի մէջ մտաւ անոնց դէմ: Թուրքիոյ մէջ գտնուող ամերիկեան դիւանագիտական մարմինը ամենէն հարուստ ու լաւ աղբիւրն էր Հայասպանութեան մասին խօսող մինչեւ 1917-ի գարունը երբ Ամերիկա պատերազմի մէջ մտաւ Թուրքիոյ եւ Գերմանիոյ դէմ: Շուէտ միշտ եղած էր Գերմանիոյ ազդեցութեան տակ ու այդպէս ալ կը շարունակէր: Բայց այս իրողութիւնը բնաւ արգելք մը չէր անոր կարգ մը դիւանագէտներուն համար որպէսզի առարկայականօրէն վկայեն հայոց տառապանքներուն եւ հայոց դէմ թուրքերու բարբարոսութիւններուն մասին (http://maviboncuk.blogspot.com/2012/10/swedish-diplomats-in-ottoman-empire.html համացանցային կայք): Փէր Կիւսթաւ Օկիւսթ Քոսվա Անքարսվարտ (1865 –1953) իբրեւ դեսպան 1905-1920 կը ներկայացնէր Շուէտի պետութիւնը Կ. Պոլսոյ մէջ: Ան ականատես վկայող մը եղած է Հայասպանութեան իր կառավարութեան ղրկած բազմաթիւ զեկուցումներով՝ որոնմէ են «Հայ Ազգին Բնաջնջումը», «Անճիտել Հայերը», «Սրբե­լով Հայ Ազ­գը» եւայլն ( https://en.wikipedia.org/wiki/Cossva_Anckarsv%C3%A4rd համացանցային կայք):

Գերմանիա զօրացնելու համար իր ազդեցութիւնը շուէտական տեղեկատուութեան վրայ, 1915-ին գաղտնաբար մեծ թիւով բաժնետոմսեր կը գնէ շուէտական «Աֆթոնպլատէթ» եւ «Տակէն» թերթերու սեփականտիրութեան  մէջ: Յիշուած երկու թերթերուն տպաքանակը 92 հազար էր միասնաբար գրեթէ հաւասար դաշնակիցներու բարեկամ շուէտական «Տակընզ Նայհիթեր» եւ «Սոցեալ-Տեմոքրաթեն» թերթերու ընդհանուր տպաքանակին: Հակառակ այս եւ նման իրողութիւններու, որոնք շուէտական բազմաթիւ թերթեր գերմանական ազդեցութեան տակ կը պահէին, կը գտնուէին անդին մեծ թիւով շուէտական այլ թերթեր, որոնք ստոյգ լուրեր կը հրատարակէին Թուրքիոյ ներքին իրադարձութիւններու, հայոց կոտորածներու եւ բռնագաղթերու մասին:

Հայասպանութիւնը ուսումնասիրող Վահագն Աւետեանը այս մասին պատրաստած է զեկուցում մը՝ «Հայոց Ցեղասպանութիւնը Շուէտական Պաշտօնական Տեղեկագրութեանց Ընդմէջէն» վերնագիրով եւ ներկայացուցած Սթոքհոլմի Սէոտըրթէորն Համալսարանի մէկ գիտաժողովին, որուն ընթացքին արծարծուած են Հայասպանութեան վերաբերեալ զանազան նիւթեր «Ցեղասպանութեան Ժամանակէն 1915-2015, Զեկուցում Հայոց Ցեղասպանութեան Եւ Ասորական Կոտորածներու Մասին- 2015, Սթուտիոֆորպունտէթ Պիլտա Հրատ., Սթոքհոլմ, Շուէտ» (In Times of Genocide 1915-2015: Report from a conference on the Armenian Genocide and Syriac Seyfo- publisher: Studieförbundet Bilda, 2015, Stolkholm, Sweden) խորագրին տակ:

Վահագն Աւետեան կ’ըսէ թէ ամերիկեան դիւանագիտական մարմինը, ամերիկացի ուսուցիչները, բժշկական ասպարէզին մէջ գործողներն ու միսիոնարները  առաւելագոյն չափով կրցած են հայոց տառապանքներուն եւ թրքական վայրագութիւններուն մասին հաղորդել միջազգային հանրային կարծեքին մինչեւ Ամերիկայի պատերազմին մէջ մտնելը, ինչպէս յիշեցինք վերը: Ամերիկեան դեսպանին եւ հիւպատոսներուն մեկնելէն ետք, Կ. Պոլսոյ շուէտական դեսպանատունն է որ անոր գործերը վարած է: Այս պատճառաւ շուէտական ներկայացուցչութիւնը իր պաշտօնէութիւնը աւելցուցած է եւ ամերիկեան գործերու պատասխանատու նշանակած Գ. Ահըլկրէնը:

Ժամանակաւորապէս Պարսկաստան հաստատուած շուէտացի զինուորական կցորդ՝ Կիւսթավ Հիալմար Փրավից, որ Կ. Պոլսէն իրանեան սահման թուրք վառորդի մը հետ ճամբորդած էր, հայոց եւ հրեաներու դէմ նախապաշարուած ըլլալով, ոչ առարկայական մօտեցում եւ սխալ դիրքորոշում բռնած էր Հայասպանութեան հանդէպ: Երբ ան վերադարձած է Շուէտ, 23 Ապրիլ 1917-ին հրատարակած է գիրք մը, որուն մէջ կը հերքէ հայոց մասին պատմուած իրականութիւնները, ընդունելով հանդերձ թէ տեսած էր հայերու դիակներ եւ մահանալու մօտ հայեր, որոնք հաց կը խնդրէին: Հայոց Ցեղասպանութիւնը դրժողներ, մանաւանդ թուրք դրժողականներ անոր գրութիւնները լայնօրէն կը շահագործեն:

Վերոյիշեալ կերպարին հակառակ, Կ. Պոլսոյ մէջ շուէտական դեսպանատան զինուորական կցորդ հարիւրապետ (աւելի ուշ՝ հազարապետ) Քարլ Այնար աֆ Վիրսէն ( 1875–1946) Հայասպանութեան պերճախօս ականատես վկայ մըն է:   Ան դեսպանատան մէջ գործած է 1915-էն մինչեւ 1920: Այդ ժամանակաշրջանի անցուդարձերուն մասին ան կանոնաւորաբար տեղեկացուցած է Շուէտի դեսպան Փէր Կիւսթաւ Օկիւսթ Քոսվա Անքարսվարտը գաղտնի զեկուցումներով:

Այնար աֆ Վիրսէն 1942-ին հրատարակած է «Յուշեր Խաղաղութենէն Ու Պատերազմէն» խորագիրով իր տպաւորութիւններու գիրքը, որուն մէջ լման գլուխ մը յատկացուցած է Հայասպանութեան՝ «Ամբողջ Ազգի Մը Բնաջնջումը» վերնագիրով: Հայոց սարսափելի վիճակը նկարագրելով ան կ’ըսէ. «Թուրքիոյ մէջ կեցութեանս առաջին տարին ականատես դարձայ անհաւատալի ողբերգութեան մը, որ աշխարհի պատմութեան մէջ տեղ կը գրաւէ՝ իբր հայոց բնաջնջումը: Հայոց իրերայաջորդ բռնագաղթերը լոկ ծածկոյթ մըն էին այդ բնաջնջումին: Տեղահանութիւնները երեւոյթապէս կը նպակադրէին հայերը տեղափոխել Միջագետքի հիւսիսային անապատները, սակայն անոնք խորքին մէջ նպատակ ունէին բնաջնջել հայութիւնը, որպէսզի Փոքր Ասիոյ մէջ ամրապնդուի թուրք տարրին գերիշխանութիւնը»: Ան կը շեշտէ որ թրքական ղեկավարութիւնը հրամանները բերանացի ու ծայրահեղ խորամանկութեամբ կու տար, ամէն բան գաղտնի մթնոլորտի մէջ պահելով:

Շրջելով Թուրքիոյ բոլոր կողմերը ան մօտէն հետեւած ու ծանօթացած էր թրքական եւ գերմանական զինուորական հաստատութիւններու գործելակերպին: Այն օրերուն տարածուած համաճարակին մասին խօսելով Այնար աֆ Վիրսէն կ’ըսէ. «Հայոց հալածանքները մեծ դեր խաղացած են համաճարակի տարածման մէջ, որովհետեւ բռնագաղթի ճանապարհներուն վրայ հիւանդութիւններէն ու սաստիկ  տառապանքներէն հայոցմէ հարիւր հազարներով մահացած են»:

Վիրսէնի խորհրդածութիւններն ու դիտարկութիւնը շատ կարեւոր հակաճառութիւն մըն են թրքական ոււրացման, որովհետեւ ան կը շեշտէ գործուած ոճիրին կանխամտածուած բնոյթը երբ կ’ըսէ. «Անոնք որոնք ողղակի չէին սպաննուած, աւելի ուշ ենթարուեցան մտադրաբար ու կանխապէս (շեշտադրումը իմն է- Յ.Ի.) ստեղծուած յոռի պայմաններու եւ այդպիսով փճացան»: Այս կէտը՝ Հայասպանութեան կանխամտածուած բնոյթը զօրաւոր փաստարկ մըն է, որ Մ. Ա. Կ.-ի Ցեղասպանութեան Բանձեւին համաձայն թուրքերը կը դատապարտէ յետադարձ ազդեցութեան զօրութեամբ: Թուրքերը միշտ հայոց բռնագաղթերը պաշտօնական ատեաններու եւ զեկուցումներու մէջ կը կոչեն «վերատեղաւորում» (relocation): Այս մասին Թաներ Աքչամ կ’ըսէ թէ Հայասպանութեան կանխամտածուած բնոյթը յստակ է երբ նկատի առնենք վերատեղաւորումներու ձեւերը, արագութիւնն ու բոլորվին առանց պատրաստութեան ժամանակ տալու իրողութիւնները: «Վերատեղաւորումները կամ բռնագաղթերը հաւասար էին մահուան» (շեշտադրումը իմն է- Յ.Ի.), կը հաստատէ Թաներ Աքչամ:

Վիրսէն կ’ըսէ թէ Օսմանեան կառավարութեան կիռարկած միջոցառումերուն հետեւանքով մէկ միլիոն հայեր մահացած են: Եթէ նկատի ունենանք այս թիւը ըստ օսմանեան պաշտօնական տուեալներուն՝ որ Օսմանեան Պետութեան մէջ հայոց ազգաբանկչութեան թիւը երկու միլիոն կը ներկայացնէ,  ուրեմն հայոց կէսը փճացած է: Սա համեմատական մեծ կորուստ մըն է: Այնար աֆ Վիրսէն կ’եզրակացնէ ըսելով. «Փոքր Ասիոյ հայոց բնաջնջումի իրողութիւնը կը գրգռէ բոլոր մարդկութեան զգացումները: Հայոց Ցեղասպանութիւնը վերջին քանի մը դարերու ընթացքին գործուած ամենէն մեծ ոճիրն է: Հայկական հարցը լուծելու թրքական այս ձեւը շատ ընդվզեցուցիչ է: Տակաւին աչքերուս առջեւ կը պատկերացնեմ Թալաաթը, որ կ’ըսէ. «Հայկական հարցը լուծուած է»: Համամիտ եմ Կ. Պոլսոյ մէջ Գերմանիոյ լիազօր դեսպան՝ Զօրավար ֆոն Լոսսովի ըսածին երբ ան ականջիս գաղտնաբար փսփսաց. «Հայկական կոտորածները աշխարհի պատմութեան մէջ ամենէն մեծ վայրագութիւններն են», հակառակ անոր որ ան որոշ չափով համաձայն էր հայոց դէմ թուրքերու գործադրած միջոցառումներուն»:

Հակառակ Հայասպանութեան փաստը ամրապնդող բազմաթիւ փաստարկներուն, որոնք ոչ միայն շուէտական պետական գաղտնի տեղեկատուութեանց մէջ կան, այլ նաեւ եւրոպական ու տարբեր երկիրներու պետական արխիւներուն մէջ գոյութիւն ունին, տակաւին իրենք զիրենք «ազատութեան» խորհրդանիշ յորջորջող առանցքի անդամները՝ Ա. Մ. Ն., Իսրայէլ եւ Մեծն Բրիտանիա իրենց ստրկամիտ մանկլաւիկներով կը յամառին դէմ կենալ ճշմարտութեան, յիշեցնելով մեզի ջայլամի «հնարամտութիւն»ը: Հայասպանութիւնը՝ անոնք երբեմն Ցեղասպանութիւն կը կոչեն ու երբեմն կը հրաժարին անկէ, ի զուր թեքերելով քաղաքական սուտի ու նենգութեան խաւարի արահետներուն  մէջ, երկդիմի արտայայտութիւններ որոճալով եւ բառախաղեր սարքելով իրականութեան դիմաց:

Ի հեճուկս այս երեւոյթին, մեզի՝ հայերո՛ւս կը մնայ վճռակամ ըլլալ եւ ճիգ չխնայել բոլորին ճանչցնել տալու Հայասպանութիւնը եւ ազատագրելու համար Հայաստանի բռնագրաւուած հատուածը կարելի բոլոր միջոցներով:

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here