Հայոց Շուետացի Մայրիկը՝ Ալմա Եոհանսոն

0
250

   Յարութիւն Իսկահատեան-Պէյրութ- ՊԱՅՔԱՐ 95

Պատմաբան Մարիա Սմապերկ, Շուէտի Լունտ Համալսարանի դասախօս, Հայոց Ցեղասպանութիւնը ուսումնասիրած եւ զեկուցում մը ներկայացուցած է Սթոքհոլմի Սէոտըրթէորն Համալսարանի մէկ գիտաժողովին, որուն ընթացքին արծարծուած են Հայասպանութեան վերաբերեալ զանազան նիւթեր: Սմապերկի տեղեկագրութիւնը կը կրէ «Հայոց Ցեղասպանութիւնը Եւ Ականատեսի Վկայութիւններ» (The Armenian Genocide and witness narratives) խորագրը: Անոր մէջ Մարիա Սմապերկ կը ներկայացնէ շուետացի միսիոնարուհի հայոց մայրիկ Ալմա Եոհանսոնի (1881-1974)  կեանքը, գործունէութիւնն ու վկայութիւնը Արեւմտեան Հայաստանի եւ Կիլիկիոյ մէջ:

Մարդասիարական նուիրեալ գործին ծառայող միսիոնարուհիները յաճախ կը նկատուին իբրեւ մայրիկներ, որոնք ամբողջ սերունդ մը կը պահէին: Այդ կիները ամբողջ սիրով համակուած էին իրենց նման ուրիշ ազգերու կիներու եւ աղջիկներու հանդէպ ու իրենց քրիստոնէական համոզումին եւ խղճին պարտքը  կը կատարէին: Հոս մարդ ինքնաբերաբար կը խորհրդածէ այն հսկայ տարբերութեան վրայ որ գոյութիւն ունի այս տեսակ սիրոյ եւ նուիրումի ու անդին այդ օրուան թուրք ու քիւրտ կիներու հայոց հանդէպ խորունկ ատելութեան միջեւ: Յաճախ ու բազմաթիւ վայրերու մէջ թուրք եւ քիւրտ էգերը խոհանոցի դանակներով եւ սուր գործիքներով անմեղ հայ կիներ ու երեխաներ խողխողած են ամենայն սարնասրտութեամբ:

Ալմա Եոհանսոն եւ անոր նման ազնուասիրտ օտարներ Հայասպանութեան տարիներուն կը փութային Օսմանեան Պետութեան տիրապետութեան տակ ապրող տառապեալներուն օգնութեան հասնիլ: Ալմա Եոհանսոն 1895-1896ի ապտիւլհամիտեան ջարդերէն քանի մը տարի ետք, «Աշխատող Միսիոնար Կիներու» կազմակերպութեան կողմէ 1902-ին Հայաստան ղրկուեցաւ ծառայելու համար հայ կիներու, որբերու եւ որբուհիներու: Մինչեւ 1915 ան գործեց Մեզիրէի եւ Մուշի զանազան որբանոցներու մէջ: Երբ ան զգաց թէ պէտք է հիւանդ ու ծննդաբերող կիներու մասնայատուկ կարիքներուն օգնութեան հասնի, ճիգ թափեց ու յաւելեալ դասընթացքներու հետեւեցաւ, կարենալ գլուխ հանելու համար այդ գործը:

Ալմա Եոհանսոն կը գիտակցէր այն իրողութեան թէ մարդկային ընկերութիւն մը քանդելու համար թշնամիին առաջին թիրախը մայրը կ’ըլլայ: Մա՛յրը, որ կը հոգայ ընտանիքը եւ կը պահապանէ զայն: Ուստի թրքական բարբարոսութիւններու հետեւանքով այրի մնացած մայրը ընտանիքի անդամներէն ամենէն խոցելի անձն է, որ ընտանիքը պահելու սիրոյն պարտադրուած է տունէն դուրս գտնուիլ յաճախ եւ զանազան նկարագիրներով մարդոց հետ շփման մէջ մտնել: Ալմա Եոհանսոնի համար կարեւոր առաքելութիւն մըն էր Օսմանեան Պետութեան մէջ այդ օրուան տիրող պայմաններուն տակ փրկել վտանգուած մայրերը եւ օգնել անոնց: Վերջ ի վերջոյ Ալմա Եոհանսոնն ու իր նմանները շուէտական յառաջացած ընկերութեան բարիքները հոգատարութեամբ հրամցուցին թրքական զուլումի տակ տառապող թշուառ ու ալեկոծ անիրաւ ընկերութեան հայ կիներուն, աղջիկներուն ու երեխաներուն:

Երբ Ալմա Եոհանսոն իբրեւ միսիոնարուհի Շուէտէն ուղղուեցաւ Հայաստան, ան տոգորուած էր մարդոց օգնելու քրիստոնէական եւ տիեզերական գաղափարաբանութեամբ: Ան ներքնապէս պատրաստ էր օգնելու բոլորին անխտիր՝ առանց նկատի առնելու անոնց ազգութիւնն ու ցեղային ծագումը: Ալմա Եոհանսոն գործակցեցաւ զանազան կազմակերպութիւններու հետ ի խնդիր կարիքաւորներու օգնութիւն հասցնելու առաքելութեան: Ան սորվեցաւ գերմաներէն, անգլերէն, ֆրանսերէն ու հայերէն, սքանտինաւեան լեզուներու կողքին: Եոհանսոն հետեւեցաւ թրքերէնի մասնաւոր դասընթացքներու:

Ալմա Եոհանսոն մեծցած էր աղքատ ընտանիքի մը մէջ: Հայրը պարզ հողագործ մըն էր: Երբ ան 19 տարեկան էր, լսեց Օսմանեան Պետութեան մէջ տառապող հայերու մասին: Այս եղաւ շարժառիթն ու մղիչ ոյժը, որ զինք առաջնորդեց մարդասիրական միութիւններու միջոցաւ մեկնիլ Հայաստան օգնելու համար թուրքերու, քիւրտերու եւ չէրքէզներու կողմէ անիրաւուած հայոց:

Եոհանսոն տարի մը հետեւեցաւ հիւանդապահութեան մասնաւոր դասընթացքներու Գերմանական Առաքելութեան Դպրոցին մէջ: Ապա ան Թուրքիոյ մէջ գործեց դանիական որբանոցի մը մէջ եւ աւելի ուշ՝ 1902-1907 Մեզիրէի Գերմանական Որբանոցին մէջ ծառայեց: 1907-ին ան մեկնեցաւ Սթոքհոլմ եւ հիւանդապահութեան յաւելեալ դասընթացքներու հետեւեցաւ: Ապա Եոհանսոն անցաւ Ժընեւ, հետեւեցաւ մանկաբարձութեան դասընթացքներուն եւ վկայուեցաւ իբրեւ դայեակ: 1910-1915 Ալմա Եոհանսոն աշխատեցաւ Նորվեկիական Միսիոնարութեան հետ, իսկ Մուշի մէջ մասնաւորաբար փորձառու հիւանդապահուհի Պոտիլ Պիոռնի մօտ:

Բազմաթիւ օտար միսիոնարներու նման Ալմա Եոհանսոն անցաւ բազում տառապանքներէ եւ ականատես դարձաւ թուրքերու կողմէ հայոց հալածանքներուն ու տառապանքներուն: Թուրքերը անոր աչքերուն առջեւ լքուած տան մը մէջ հաւաքեցին հայ որբերն ու որբուհիները ու կրակի տուին տունը: Հոգեպէս քանդուած, իր որբերը չկարենալ պաշտպանելու համար, սակայն իր տեսածը զեկուցելու հաստատ վճռակամութեամբ Եոհանսոն տառապալի ճամբորդութենէ մը ետք, 1915-ի ամրան սկիզբը հասաւ Կոնստանդնուպոլիս, ուր իր տեղեկագրութիւնը ներկայացուց բոլոր օտար դեսպաններուն: Անոր տուած վկայութիւնները Արեւմտեան երկիրներու դիւանագէտներուն՝ անմիջապէս հրատարակուեցան Եւրոպական եւ Ամերիկեան մամուլներուն մէջ:

Քանի մը տարի Շուէտի մէջ մնալով Եոհանսոն բուժուեցաւ իր յետցնցումային խանգարումներէն ու վերադարձաւ Կոնստանդնուպոլիս: Ան եկած էր դանիացի միսիոնարուհի Վիլհելմին Կռունգակընի հետ: Եոհանսոն գործեց «Օտար Առաքելութեանց Համար Ամերիկեան Յանձնակատարներու Խորհուրդ»ին (American Board of Commissioners for Foreign Missions) հետ հայ որբերու եւ այրիներու հոգածութիւն ընծայելով:

Շուէտուհի պատմաբան Մարիա Սմապերկ այսպիսով մեզի կը ներկայացնէ հայոց մայրիկ՝ Ալմա Եոհանսոնի առաքելութեան գաղտնիքը, որ համակ մարդասիրութիւն, խաղաղութիւն եւ բարիք սերմանել է: Եոհանսոն հայոց վրայ թուրքերու թափած ծծումբի ատելութեան դիմաց ձիթենիի ճիւղով քալեց կրակներու մէջ: Ան իր լրիւ փորձառութիւնն ու վկայութիւնը հրապարակեց աշխարհի առջեւ, սակայն այսօր աւելի քան հարիւր տարի անց աշխարհ եւ մանաւանդ ազատութեան ու մարդկային իրաւունքի իբր թէ ջատագով Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, Մեծն Բրիտանիա եւ Իսրայէլ երկերես եռեակը Թուրքիոյ հետ միասին՝ նենգամիտ յամառութեամբ ու աղուէսային «հնարամտութեամբ» կ’անգիտանայ Հայասպանութեան ճշմարտացիութիւնը: Այս ուրացումը չէզոք դիրք մը չի կրնար նկատուիլ հայոց կողմէ, որովհետեւ ան իրաւունք եւ ոյժ կու տայ մասնաւորաբար՝ ոճրագործ թուրքին եւ ընդհանրապէս՝ ոճրագործներուն: Այս դիրքորոշումը յստակօրէն բացասական է եւ վնասակար հայոցմէ աւելի մարդկութեան, որովհետեւ կը քաջալերէ ոճրագործն ու ոճրագործութիւնը, որոնք նոր մարդասպաններ ու ցեղասպաններ կը ծնին:

Այս մտածելակերպի եւ գործելակերպի յամառ ու հակատրամաբանական ուրացուման արդիւնքն էր որ ծնաւ հայկական զինեալ գործունէութիւնը 1975-1985 թուականներուն եւ գործնականապէս աւելի արդիւնք տուաւ քան մինչ այդ կիռարուած խաղաղ միջոցները: Այս ըսելով հայը պարզապէս պատմութեան համար կ’արձանագրէ խուլ ու կոյր ձեւացող միջազգային ընտանիքին առջեւ իրեն հանդէպ կատարուած ու շարունակուող անարդարութեան անընդունելիութիւնը: Յետադարձ հայեացք նետելով զինեալ գործունէութեան տարիներու նախօրեակին, կը տեսնենք որ  հայը յուսախափ եղած էր իրեն նկատմամբ աշխարհի խախուլ արդարութենէն եւ երկու չափ երկու կշիռի կացութենէն ու անոր իբր հետեւանք իր մէջ խմորուած էր Հայկական Հարցին լուծում գտնելու միակ այն միջոցը՝ այնպէս ինչպէս որ Պարոյր Սեւակ ըսած է. «Երբ չի մնում ելք ու ճար Խենթերն են գտնում հնար»:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here