Գէորգ Հինդլեանի Վերապրողներու Վկայութիւններու Լոյսին Տակ Կատարած Խորհրդածութիւնները Հայասպանութեան Մասին

0
295

Յարութիւն Իսկահատեան- Պայքար 96

Գէորգ Հինդլեան իր մանկութեան բազմաթիւ անգամներ ժանտատեսիլ ու ահռելի դրուագներ  լսած էր Հայասպանութեան մասին վերապրած ականատես վկաներու բերնէն: Անոնց Երուսաղէմի տան հասարակաց բակը կը հաւաքուէին հայ դրացիները ու կը զրուցէին հին օրերէն: Գէորգ Հինդլեանի այրիացած մեծ մայրը շատերու նման կրկին չէր ամուսնացած: Ամէն Կիրակի Գէորգի հօրեղբայրը իրենց կ’այցելէր եւ իր հօր ու մեծ մօր հետ զրոյցի կը բռնուէր, յիշելով Կեսարիոյ հին օրերը: Անոնք սրտի կսկիծով իրարու կը պատմէին կորսուած հայրենիքի, ձմրան ցուրտի, Ս. Կարապետ Վանքի ուխտաւորներուն եւ այլ նիւթերու մասին: Հայրն ու հօրեղբայրը Երուսաղէմի Ս. Յակոբ եկեղեցւոյ երգչախումբէն կ’երգէին ու բոլոր շարականները լաւ գիտէին: Անոնք կը խօսէին երեւելի հայոց՝ ինչպէս Կիւլպէնկեան, Խուպեսէրեան եւ Պայլոզեան ընտանիքներուն մասին, որոնք բարերարութիւն ըրած էին եկեղեցւոյ: Անոնց ամենէն հետաքրքրական զրոյցը կը դառնար ձմրան օրերուն տան մէջ կրակին շուրջ հաւաքուելով հեքիաթներ պատմելու մասին: Թէ՛ բակին մէջ եւ թէ՛ տան խօսակցութիւնները կ’ընդգրկէին Կեսարիոյ կեանքէն դրուագներ եւ նիւթեր՝ ինչպէս Երուսէղէմէն վերադարձող ուխտաւորներու ընդունելութեան կամ տօնական օրերու ամերիկեան միսիոնարութեան կողմէ դպրոցներու եւ հիւանդանոցներու մէջ նուէրներ բաժնելու մասին: Իւրաքանչիւր բռնագաղթուած հայ ընտանիք ինքնուրոյն յուշեր ունէր իր բնաօրրանէն՝ «կորսուած դրախտ»էն:

Գէորգ Հինդլեանի ծնողները Թալասէն (տե՛ս Թալաս կամ Տալաս-Գիւղաքաղաք պատմական Փոքր Հայքում, Կեսարիայի նահանգում, Կեսարիա քաղաքից մօտ հինգ քլմ. հարաւ-արեւելք…Մեծ Եղեռնի նախօրեակին ունէր 20000 բնակիչ, որից 7000-ը՝ հայեր, միւսները թուրքեր, յոյներ…- Թադեւոս Յակոբեան, Ստեփան ՄելիքԲախշեան, Յովհաննէս Բարսեղեան, «Հայաստանի եւ Յարակից Շրջանների Տեղանունների Բառարան», Ա. հատոր, Երեւանի Համալսարանի հրատարակչութիւն, Երեւան, 1998, համացանցային կայք էջ 1432-1433/4814) բռնագաղթուած էին 1915-ին: Գէորգ Հինդլեան մանկութեան տարիներուն դոյզն գաղափար իսկ չունէր Թալասի մասին: Ան թէեւ լսած էր իր մեծ հօր մասին սակայն անոր լուսանկարը չէր տեսած բնաւ: Չէր տեսած նաեւ բռնագաղթի ճամբուն վրայ նահատակ ինկած իր չորս տարեկան հօրեղբօր լուսանկարը: Բայց եւ այնպէս անոր մտքին մէջ ցցուն կերպով տպաւորուած էին նկարագրութիւններով լեցուն պատումներ՝ բռնագաղթի, ծեծի, բանտարկութեան, անօթութեան, ծարաւի, տառապանքի ու մահուան մասին:

Թէեւ ոչ ականատես, սակայն Հայասպանութեան լաւատեղեակ ականջալուր վկայ մը դարձած էր Հինդլեան, որ յիսուն տարի շարունակ ամենօրեայ իր խորհրդածութիւններով կը յիշեր Հայոց Ցեղասպանութեան դրուագները: 1965-ի Ապրիլ 24-ի օրը ան ներկայ կը գտնուի Հայոց Ցեղասպանութեան Յիսնամաեակի բացառիկ ոգեկոչման հանդիսութեան Պէյրութի մէջ: Այնուհետեւ ան աւելի մօտէն կը հետաքրքրուի Հայասպանութեան հարցով: Գէորգ Հինդլեան երկարամեայ ուսումնասիրութիւն կը կատարէ այս մարզին մէջ եւ 2015-ին, Հայոց Ցեղասպանութեան հարիւրամեակի առիթով կը մասնակցի Շուէտի Սէոտըրթէորն Համալսարանի Գիտաժողովին՝ «Ցեղասպանութեան Ժամանակը 1915-2015, Զեկուցում Հայոց Ցեղասպանութեան Մասին- 2015, Սթուտիոֆորպունտէթ Պիլտա Հրատ., Սթոքհոլմ, Շուէտ» (In Times of Genocide 1915-2015: Report from a conference on the Armenian Genocide and Syriac Seyfo- publisher: Studieförbundet Bilda, 2015, Stolkholm, Sweden) խորագրին տակ ներկայացնելով իր զեկուցումը:

Գէորգ Հինդլեան առիթը կ’ունենայ ներկայ գտնուելու իր հօր ու պատմաբան Վահագն Տատրեանի խօսակցութիւններուն իրենց տան մէջ: Տատրեան վեց շաբաթ Երուսաղէմ կը մնայ ու կ’ուսումնասիրէ Հայասպանութեան մասին վանքին մէջ գտնուող արխիւները: 1918-ի զինադադարէն ետք, Գէորգի հայրը Կ. Պոլսոյ մէջ կը ծառայէր բրիտանական բանակին իբրեւ թարգմանիչ: 1919-ին Կ. Պոլսոյ մէջ տեղի ունեցան Հայոց Ցեղասանութիւնը գործադրող ոճրագործ թուրք պատասխանատուներու դատավարութիւնները: Երկար պրպտումներէ յետոյ Տատրեան կարգ մը տեղեկագրութիւններէ յուսախափ եղած էր, որովհետեւ անոնք բաւարար ու լրացուցիչ տեղեկութիւններ չէին պարունակէր այդ դատավարութիւններուն մասին: Գէորգ Հինդլեան եկած է այն եզրակացութեան թէ ուսումնասիրութեան գոհացուցիչ չափանիշի մը հասնելու համար պէտք է դիմել վերապրողներու վկայութիւններուն: 1970-ական թուականներուն տակաւին բազմաթիւ վերապրող ականատես վկաներ կ’ապրէին եւ կարելի էր անոնց պատումներէն ուսումնասիրութիւն մը կատարել: Ներկայիս երբ այլեւս գրեթէ չկան Հայասպանութեան ականատես վկաները աշխարհի վրայ, մենք ունինք անոնց յուշագրութիւնները, զորս խնամքով եւ արհեստավարժութեամբ անհրաժեշտ է օգտագործել Հայասպանութեան ուսունմասիրութեան նպատակին համար: Հիմնուելով այս գաղափարին վրայ, Գէորգ Հինդլեան քառասուն տարուան ընթացքին հարցուփորձած է Հայասպանութենէն 800 ականատես վկայ վերապրողներ: Եթէ երբեք Հինդլեան անոնց պատումները գրի չառներ, այդ բոլոր տեղեկութիւնները անոնց հետ գերեզման պիտի մտնէին:

Մեկնելով իր հարցուփորձողի փորձառութենէն, Գէորգ Հինդլեան 800 վերապրող ականատես վկաներու դառն ապրումներուն մասին հետեւեալը կը գրէ. «Անոնց միտքերը դառն յուշերով լեցուն էին: Երբեմն ամիսներ կամ տարիներ ետք կ’ըմբռնէի անոնց ճիշդ տրամադրութիւնները, կը վերապրէի անոնց տառապած հոգեբանական յետցնցումները, անոնց հետ կ’ընկղմէի ամբողջական կործանումի անդունդը: Անոնց առանձնութեան ու թշուառութեան ընկերն էի: Մտովին կը մտնէի անոնց բանտերուն խցիկները: Ամէն անգամ որ կը զրուցէի վերապրողի մը հետ, սրտի տարբեր տրոփում կը զգայի, շնչառութեան՝ տարբեր եղանակ մը»: Հինդլեան կ’աւելցնէ թէ Հայոց Ցեղասպանութեան պատմագրութիւնը բոլորովին տարբեր պիտի ըլլար առանց ականատես վկաներու պատումներուն, որովհետեւ մենք պիտի չճանչնայինք ոճիրներու հեղինակներն ու վայրերը:

Վերապրողներու բերնէն մենք կ’իմանանք «սպանդանոց դարձած դաշտերուն, [հայու] արիւն ծծած հողերուն ու վայրերուն, գետերու, որոնց ջուրերուն երեսը ծփացող դիակներուն, ձորերու անուններուն, հազարաւոր նահատակներու գերեզման դարձած վայրերուն, լեռնային կիրճերը՝ իբրեւ լարուած թակարդներու մասին»: Հինդլեան կ’աւելցնէ թէ ականատես վկաներու խօսքերէն  մենք կը գիտնանք հայ նահատակներու հաւաքական գերեզմաններուն վայրերը: Վերապրողներու մահու եւ կենաց պատումները պարտութեան կը մատնեն թրքական զինուորական գազանային ոճրային տրամաբանութիւնը: Անոնք՝ վերապրողները, իրենց արիւնով կը դիմադրեն չարին եւ վերստին ապրելով կը քօղազերծեն թուրքին չարափաստիկ ծրագիրները, որոնց միակ նպատակը բնաջնջել էր Հայը: Թէեւ ոճիրները գործադրող թուրքերը, քիւրտերը եւ չէրքէզները հերոսութիւն մը կատարողի նման կը յոխորտան՝ իբրեւ թէ բազում ոճիր գործելը անոնց նոր եռանդ եւ ոյժ կու տայ, սակայն վերապրող հայերը կը մնան միակ մարդկային գոյութեան խորհրդանիշը այս անմարդկային աշխարհին  մէջ:

Գէորգ Հինդլեան ընդվզումով կ’ըսէ. «Ի տես այս բոլորին, ես յաճախ ինքզինքիս հարց կու տամ թէ ինչ բանն էր որ մղեց այս անհատ ոճրագործները հայերու բազում չարչարանք պատճառելու. նեղելու եւ սպաննելու մարդիկ, որոնց բնաւ չէին հանդիպած ու առաջին անգամ կը տեսնէին: Հոս մտքիս մէջ կը ծագի մեծ հարցումը՝ ԻՆՉՈ՞Ի»:

Հեղինակը՝ Գէորգ Հինդլեան իբրեւ եզրակացութիւն կը կեդրոնանայ մարդկային արժէքներու վրայ եւ ցոյց կու տայ անմարդկային արարքներու կործանիչ դերը պատմութեան մէջ: Ան կ’ըսէ թէ երբեմն անհատի մը հոգեբանութեան մէջ կ’իշխեն թէ՛ մարդկայինը եւ թէ՛ անմարդկայինը: Իբրեւ օրինակ, ան կը յառաջադրէ Ճեմալ փաշայի պարագան: Ճեմալ փաշա հակառակ մարդակերպ հրէշ մը ըլլալուն, 1915-1918 թուականներուն հազարաւոր հայոց կեանքերը փրկած է Մեծն Սուրիոյ կառավարիչի իր հանգամանքով: Մարդ միշտ կը միտի մարդկայինը փնտռել նոյնիսկ բոլոր չարիքներուն մէջ եւ անմիջապէս կը հակի չարագործին ներելու գաղափարին:

Պիտի ուզէի յստակացնել թէ  ներելու գաղափարը ծնունդ է միայն զգացական հոգեբանութեան մը եւ երբեմն ալ հիւանդագին ստորակայական հոգեբանութեան դրսեւորում մըն է այդ: Հայը պէտք է ըլլայ տրամաբանական, արդար եւ խիզախ: Միլիոնաւոր Հայ անմեղ զոհերու արիւն թափուած է եւ հայոց ընդհանուր մարդկային տեղաշարժ մը կատարուած է աւելի քան հարիւր տարի առաջ, բնօրրանէն բռնագաղթեցնելով բնիկ Հայերը: Անշո՛ւշտ որ Հայ ժողովուրդը չի մոռնար կատարուածը եւ հատուցում կը պահանջէ իր նախնիներու նկատմամբ կատարուած անմարդկայնութեան եւ Թուրքիոյ կողմէ իր բռնագրաւուած հողերու ազատագրումով ու իրեն վերադարձով, ինչպէս նաեւ հատուցում՝ բոլոր մակարդակներու վրայ:

Երբ հայը ստանայ իր բոլոր իրաւունքները, այն ատեն միայն կարելի է մտածել ոճրագործը ներելու հնարաւորութեան մասին:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here