Սրտբաց զրոյց հայ խմբագիրի մը հետ (Ի խորոց սրտի)

0
303

***Յունաստան կոչ ուղղած է՝ Թուրքիոյ հետեւելու միջազգային իրաւունքին եւ չխախտելու զայն (էջ 10):

—Սիրելի՛ բարեկամ, այստեղ ունինք անիմաստ բառակոյտ մը, անիմաստ, եթէ զայն մեկնաբանենք քու կիրարկած կէտադրութեամբդ:

Այսպէս կը գրէին հաւանաբար Բաբելոնի աշխտարակաշինութեան օրերուն, երբ տակաւին լեզուները խառնակ էին, որոմն ու ցորենը միատեղ կը բուսնէին, եւ կարելի չէր տակաւին զանզանել հրեան ու հեթանոսը:

Իսկ եթէ բութը դրուի Թուրքիոյ վրայ՝ «Յունաստան կոչ ուղղած է Թուրքիոյ՝ հետեւելու միջազգային իրաւունքին եւ չխախտելու զայն»,–  կը ստանանք  իսկական հաղորդում մը, որ ունի լիարժէք նշանակութիւն մը:

Արդարեւ՝

ա) Ո՞վ որու ինչ ուղղած է,– Յունաստան կոչ ուղղած է  Թուրքիոյ:

Այս բոլորը մէ՛կ կուռ նախադասութիւն է, կատարելապէս իմաստակիր՝ Յունաստան ենթակայով, կոչ ուղիղ խնդիրով, ուղղած է ստորոգիչով եւ Թուրքիոյ անուղղակի խնդիրով:

Իսկ նման  կառոյցի մը  մէջ ո՛չ մէկ բութ կրնայ մտնել:

Ճիշդ ինչպէս բութ չի մտներ հետեւեալ համարժէք նախադասութեան մէջ. «Ես «Մասիս»-ին յօդուած գրեցի»: Ես՝ ենթակայ, «Մասիսին»-   անուղղակի խնդիր, յօդուած՝ ուղիղ խնդիր, գրեցի՝ ստորոգիչ  կամ  «Դուն Թորոսին գիրք տուիր» եւ այլն:

բ)  Ինչպիսի՞ կոչ, ի՞նչ բովանդակութիւն ունեցող կոչ,–  հետեւելու միջազգային իրաւունքին եւ չխախտելու զայն:

Այս վերջինը, ուրեմն,  դերբայական դարձուած մըն է եւ որոշիչն է   «կոչ» ուղիղ խնդիրին:

Այսինքն՝ կը բացատրէ, կ’որոշադրէ կոչ գոյականին բովանդակութիւնը կամ ինչպիսութիւնը:

Թուրքիոյ յատուկ անունը մաս չի կազմեր  այս դերբայական դարձուածին, ան մաս կը կազմէ առաջինին՝ բո՛ւն՝ լրացեալ հիմնական  նախադասութեան:

Քանի՜-քանի՜ անգամ քեզի բացատրած եմ դերբայական դարձուածի կէտադրութեան օրէնքները, որոնք այնքան ալ դժուար չեն,   սակայն…ձայն բարբառոյ յանապատի:

Լեզուի իմացութիւնդ մէկ ոտքով կը կաղայ իր իբրեւ հետեւանքներով, իբրեւ արդիւնքներով,– որոնց մեծագոյն հեշտանքով ու երանութեամբ տեղ տուած ես այսօրուան թիւին մէջ, քիչ կը մնայ որ քանի մը հատն ալ քսուէին ընթերցողներուս  քիթին-բերնին,–  եւ արգելափակուածով ու փոխանցումներով, մինչ  կէտադրութեան իմացութիւնդ կը կաղայ երկու ոտքով:

Քանի մը օր առաջ արգելափակած էիր Մակեդոնիան,– որուն բաւական անդրադարձայ,– այսօր ալ արգելափակած ես նաւարկութիւնը.  սակայն  Մակեդոնիան եւ նաւարկութիւնը ո՛չ ոճրագործներ են, ո՛չ վայրենի գազաններ, որպէսզի հարկ ու կարելի ըլլայ արգելափակել  կամ ծակը խոթել, որպէսզի վտանգ մը չսպառնան  մարդկութեան, եւ առաջին հերթին՝ քու եւ իմ թանկագին  կեանքերուն:

Մեղք է քեզի, որքա՜ն բան զլացուած է ու պարզապէս չէ ուսուցուած քեզի,  եւ  ահագին բացեր ունիս, սակայն նուազագոյն ճիգը չես թափեր բան մը սորվելու եւ գիտութեան լոյսի ձեռքբերումին հաճոյքը համտեսելու ու վայելելու:

Կեանքէն որքա՜ն շատ  առնելիք ունիս, սակայն բնաւ այնտեղացի չես, եւ այս ընթացքիդ հետեւանքը կը կրեն ընթերցողներդ, ուսուցիչները, դպրոցականներն ու ապագայ լրագրողներն ալ, բայց նաեւ ամբողջ սփիւռքը, որուն բարի օրինակ դառնալ ենթադրուած էիք…

*      *

*

Երէկուան թիւին մէջ Միացեալ Նահանգները նո՛յն յօդուածին  մէջ,– քանի՜երորդը ըլլալով եւ աճպարարական ո՛ր հնարքով,–  երկու անգամ եզակի է, մէկ անգամ յոգնակի. կարելի՞ է պատկերացնել լեզուական ասկէ աւելի մեծ ու ամօթալի գայթակղութիւն, որ ատենը մէյ մը կանոնաւորապէս  կը ցուցադրուի մասնաւորաբր քու խմբագրած էջերուդ վրայ:

Ահաւասիկ.

«Եթէ Միացեալ Նահանգներ միջին հասողութեամբ հրթիռներ տեղակայէ (եզակի) Եւրոպայի Մէջ

Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութին յայտնած է, որ եթէ Միացեալ Նահանգներ միջին հասողութեամբ հրթիռներ տեղակայէ  (եզակի)  Եւրոպայի մէջ, ապա Մոսկուան ստիպուած պիտի ըլլայ թիրախ դարձնել այն երկիրները, ուր տեղակայուած են անոնք:

Միացեալ Նահանգներու նախագահ Տանըլտ Թրամփ 21 հոկտեմբերին յայտարարեց, որ Միացեալ Նահանգներ դուրս պիտի գան (յոգնակի) 1987-ին ստորագրուած Փոքր եւ միջին հասողութեամբ հրթիռները կրճատելու պայմանագիրէն` պնդելով, որ Մոսկուան կը խախտէ պայմանագիրը»:

Տարիները այսպէս յումպէտս կը թաւալին, եւ դուն չես յաջողիր որոշել, թէ այս «Միացեալ Նահանգներ» կոչուած լեզուական   անէծքը եզակի՞  է, թէ՞ յոգնակի:

Ծանօթ.– Միւս կողմէ՝  պնդելով-էն առաջ եկող բութը դա՛րձեալ սխալ է. այս բառով կը սկսի դերբայական դարձուած մը, որ ձեւի պարագան է յայտարարեց սորոգիչին.

– Ինչպէ՞ս յայտարարեց,– պնդելով:

Քու կէտադրութեամբդ՝ ան լրացումն է  զինք կանխող ստորադաս նախադասութեան՝ «որ Միացեալ Նահանգներ դուրս պիտի գան  1987-ին ստորագրուած Փոքր եւ միջին հասողութեամբ հրթիռները կրճատելու պայմանագիրէն», որուն հետ առնչութիւն չունի՜ պնդելով-ը:

Այս պարագային այս ստորադաս նախադասութիւնը միջանկեալ բնոյթ ունի եւ առջեւէն ու ետեւէն կը տրոհուի ստորակէտերով: Այլ խօսքով՝ պնդելով-էն առաջ եւս պէտք է ստորակէտ գայ եւ ո՛չ թէ բութ:

*      *

*

Յ. Գ.

19-րդ դարուն Պոլսոյ պատրիարքարանի  Սուրբ Խաչ  հիւանդանոցի շրջափակին մէջ  ,– թերեւս նաեւ այլուր,– ջղագարներն ու  մտային հիւանդները կ’արգելափակէին յատուկ   խուցերու մէջ եւ օրական քանի մը անգամ  անողոքաբար կը ծեծեէին՝ համոզուած, թէ  այդպիսով պիտի բուժեն զանոնք: Այս համոզումը ունէին օրուան պատրիարքները, բժիշկները, ամիրաները, ազգային ջոջերը, հիւանդապահները եւ ուրիշներ,  այսինքն՝ ազգին «առողջ խաւը», մինչդեռ  ազգը շատ աւելի  շահած կ’ըլլար,   եթէ այդ խուցերուն մէջ արգելափակէին ու անխնայ ծեծէին նոյնինքն օրուան պատրիարքները, բժիշկները, ջոջերը եւ այդ որոշումները տուող  մարդոց խաժամուժը:

Գալով մեր ժամանակներուն՝ յանձնարարելի է, որ Նոր Հայաստանի իշխանութիւնները «Նոր Հայաստան՝ նոր հայերէն» կարգախօսի հիմամբ, ազնիւ թելադրանքով ու մղումով՝ արգելափակեն բոլոր անոնք, որոնք կ’աղաւաղեն մեր լեզուն՝ սկսած Երեւանի ու ամբողջ Հայաստանի օտարահունչ ցուցանակներու  հեղինակներէն ու տէրերէն,  օտար բառեր գործածող հայանուն ընկեցիկներէն՝ խմբագիրներէն, խօսնակներէն, գրագէտներէն ու յօդուածագիրներէն եւ քաղաքացիներէն,  ապա անցնին սփիւռք,– չէ՞ որ «մէկ ժողովուրդ ու մէկ մշակոյթ» կը կազմենք,– եւ նոյն ոճով ու ոգիով բարեկարգեն  մեր լեզուական բարքերը եւս՝ մեր կողմերը առաքելով «Հայոց լեզուի ծուռերու» քանի մը տասնեակ ջոկատներ ու գրոհայիններ՝ այդ նուիրական առաքելութիւնը  սկսելով մեր խմբագրատուներէն եւ խմբագիրներէն, դպրոցներէն, գրասենեակներէն, ի պահանջել հարկին նաեւ ժողովասրահներէն եւ մասամբ նորին : Հունձքը շատ առատ պիտի ըլլայ, թող վստահ ըլլան:

Այս ջոկատները պարտին իրենց հետ հայոց լեզուի ուսուցիչներ եւս ունենանլ,– ես թեկնածու եմ, հաւանաբար Յակոբ Պալեանն ալ, Պարոյր Աղպաշեանը, Ռոպեր Հատտէճեանը եւ ուրիշներ,– որոնք պիտի սորվեցնեն տարրական հայերէնի հիմունքները ու գործեն  այնքան, մինչեւ արգելափակեալները սորվին զանոնք, համապատասխան քննութիւն մը անցընեն, ապա ազատ արձակուին ի լոյս աշխարհ:

Ինչպէս կը տեսնէք, ասպարէզը շատ ընդարձակ է, խոստմնալից ու առինքնող:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here