Վասպուրականցի Գաղթականները Օտար Հողի Վրայ՝ Պաաքուպայի Մէջ

0
210

ՊԱՅՔԱՐ 107 –Յարութիւն Իսկահատեան- Պէյրութ

Վասպուրականի հայ գաղթականները անգլիացիներու միջոցով կը հաստատուին Պաղտատի մօտ գտնուող Պաաքուպա աւանի վրաններուն տակ: Թեհրանի Եղբայրական Օգնութեան Կոմիտէն իր նպաստը կը բերէ անմիջապէս օգնելով Պաաքուպայի հայ գաղթականներուն: Այդ միութիւնը իր ներկայացուցիչ Վեր. Արսէն Ա. Կէօրկիզեանը Պաաքուպա կը ղրկէ, որ հոն հասնելով անմիջապէս գաղթակայանի վերահսկիչ անգլիացի հազարապետ Օսթինին կը ներկայանայ եւ իր ներկայացուցչութիւնը հաստատող պաշտօնագիրը անոր ցոյց կու տայ: Երկու օր ետք Վեր. Կէօրկիզեան կը ներկայանայ Պաղտատի հայոց առաջնորդ Մուշեղ Արք. Սերոբեանին, որ կը խոստանայ գործակցիլ անոր հետ: Մուշեղ Արք. 1918-ի Հոկտեմբերին  Պաղտատի Տէր Վահան քհնյ. Թաճիրեանը Պաաքուպա կը ղրկէ, ժողովուրդին պէտքերուն վերահասու ըլլալու համար: Ան կը գործակցի տեղւոյն քահանայ վանեցի Տէր Յովհաննէս Սիմոնեանի հետ: Պաղտատի հայերը կը ձեռնարկեն որբահաւաքի եւ Պաաքուպայի մէջ կը հիմնեն որբանոց մը:

Վեր. Արսէն Ա. Կէօրկիզեան իր յուշագիրքին՝ «Մեր Ազգային Գոյապայքարը – 1915-1922, Զուլումի Տարիներ»   (հրատարակուած իբրեւ «Զարթօնք»ի թերթօն թիւ 63, Պէյրութ, 1967,  միջակ չափի 505 էջ), 152-158-րդ էջերուն մէջ կը նկարագրէ կեանքը Պաաքուպայի վրանաքաղաքին մէջ, որ Պաղտատէն 48 քիլոմեթր դէպի արեւելք պտղատու ծառերով գիւղաքաղաք մըն է: Անկէ կէս ժամ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուի նոյն անունով Տիալա գետի եզերքին թերակղզիի ձեւ ունեցող անապատային վայր մը, ուր Վասպուրականի հայոց վրանաքաղաքը հիմնուած էր անգլիացիներու կողմէ: 60-70 հազար հայ եւ ասորի գաղթականներ կ’ապրէին սպիտակ վրանաքաղաքին մէջ: Հետզհետէ գաղթակայանին բնակչութեան թիւը կ’աւելնար, որովհետեւ թուրքերու ձեռքով բռնագաղթուած ու Միջագետքի զանազան վայրերուն մէջ տարտղնուած հայ կիներն ու աղջիկները կը բերուէին հոն: Անգլիական իշխանութիւնը հիմնած էր նաեւ 300 մահճակալներով հիւանդանոց մը վրանաքաղաքին կողքը: Կային նաեւ երկու որբանոցներ, 750 հայ եւ 1000 ասորի երկսեռ  որբերու համար: Անգլիական իշխանութիւնը լաւ հոգ կը տանէր հայ ու ասորի գաղթականներուն: Ամէն օր Պաղտատէն ահագին մթերք կը ղրկուէր գաղթակայան, կերակրելու համար այս բազմահազար գաղթականները:  Անգլիացիները այր մարդոց գործ կը հայթայթէին ճանապարհաշինութեան մէջ: Հազիւ թէ գաղթակայանը հիմնուած էր, Պաղտատի հրեաները սկսած էին սպրդիլ հոն եւ փոքրիկ կրպակներ բանալով առեւտուր ընել: Վանեցի ճարպիկ առեւտրականներ իրենց կարգին հազար դժուարութեամբ առեւտուրի եւ արհեստի գործերու կը ձեռնարկեն: Անոնք կը բանան կօշկակարի, սափրիչի, դերձակի, ջուլհակի եւ այլ արհեստներու խանութներ:

Վեր. Արսէն Ա. Կէօրկիզեան ազգային ու կրօնական առողջ գիտակցութեամբ եւ  յուզումնախառն ուրախութեամբ կ’արտայայտուի Պաաքուպայի գաղթակայանի կեանքի բարելաւման մասին ու կ’ըսէ. «Ու երբ այսպէս առօրեայ ու տնտեսական կեանքը իր սովորական հունին մէջ մտնել սկսած էր [Պաաքուպայի գաղթակայանին մէջ], ժողովուրդը մտածեց նաեւ իր հոգեւոր կեանքին մասին: Ժամ ու ժամատուն ունենալ, իր հայրերուն Աստուածը պաշտել, քրիստոնէական կրօնքը կանգուն պահել, որուն համար տուած էր իր տունն ու տեղը,  իր հայրենիքն ու կեանքը»: Գաղթակայանին մէջ քահանաներն ու վարդապետները գործի կը լծուին, որպէսզի եկեղեցական ծեսերէն ու արարողութիւններէն բացի կատարեն պսակադրութիւն, մկրտութիւն եւ թաղում: Եկեղեցիի նմանող կառոյց մը կը շինուի եւ քանի մը քահանաներ ու վարդապետներ փոխն ի փոխ առտու եւ իրիկուն ժամերգութիւններ կը կատարեն: Վեր. Կէօրկիզեան ամէն կիրակի բացօդեայ պաշտամունքներ կը կատարէ «հոգեպէս մխիթարելու համար եւ հաւատքի սիւնը կանգուն պահել տալու մեր բնաւէր, հայրենազուրկ ու տանջուած ժողովուրդի հոգիին մէջ…»:

Այդ օրերուն անգլիական արշաւախումբի մը հետ Լոնտոնէն Պաղտատ կը հասնի Անգլիոյ Արտաքին Գործոց նախարարութեան մէջ տեղեկատուի պաշտօն ունեցող եւ Վեր. Կէօրկիզեանի վաղածանոօթ Արշակ Սաֆրաստեանը: Վեր. Կէօրկիզեանն ու քանի մը պատասխանատուներ Սաֆրաստեանին հետ ժողով կը գումարեն բարելաւելու Պաաքուպայի գաղթականներու կեանքը: Երկու օր Պազտատ մնալէ յետոյ Արշակ Սաֆրաստեան նոյն արշաւախումբին հետ կը մեկնի Պաքու, ուր այն օրերուն կը զուգադիպի Լենինի կողմէ Կովկասի համար արտակարգ լիազօրութեամբ կոմիսար նշանակուած Ստեփան Շահումեանի եւ գործակիցներուն  ձերբակալութիւնն ու գնդակահարութիւնը: Հոս Վեր. Կէօրկիզեան կը յիշէ թէ. «Անգլիական արշաւախումբը չկրցաւ երկար ատեն պահել Պաքուի ճակատը եւ գերման-թուրք բանակը, ատրպէյճանցիներու դաւադրութեամբ եւ օգնութեամբ գրաւեց Պաքուն ու տիրացաւ անոր նաւթահորերուն»:

Զինադադարէն ետք Կ. Պոլսոյ աքսորեալ Պատրիարքը՝ Զաւէն Արք. Եղիայեան Մուսուլէն Պաղտատ կու գայ 18 Դեկտեմբեր 1918-ին եւ հինգ օր իր եղբօր մօտ հանգստանալէ յետոյ կ’այցելէ Պաաքուպայի վրանաքաղաքը: Համատանի մէջ կարգ մը հայ պատասխանատուներու կողմէ հիմնուած էր հայկական զօրագունդ մը, որուն զինուորներուն համար անգլիական կարգադրութիւն մը տնօրինուած էր եւ հարկ էր որ իւրաքանչիւր հայ զինուոր ստորագրեր այդ կարգադրութեան հիման վրայ գրուած համաձայնագիր մը: Այս կամ այն պատճառներով եւ կուսակցական անհամաձայնութեան պատճառով հայ զինուորները Պաաքուպայի մէջ կը մերժեն ստորագրել այդ համաձայնագիրը՝ վախնալով որ անգլիական իշխանութիւնը զիրենք օգտագործէ Հայաստանէն բացի այլ վայրերու մէջ: Ուստի անգլիական իշխանութիւնը կը կազմալուծէ այս զօրագունդը եւ զինաթափ կ’ընէ բոլոր հայ զինուորները: Այս մասին Վեր. Արսէն Ա. Կէօրկիզեան մանրամասնօրէն կ’անդրադառնայ իր յուշագիրքին 162-174րդ էջերուն մէջ:

Վեր. Կէօրկիզեան իր յուշագիրքի 174-178-րդ էջերուն մէջ Իրաքի հայոց դէպի Փարիզ Ազգային Պատուիրակութեան Ժողովին  ղրկելիք պատգամաւորի ընտրութեան մասին կ’անդրադառնայ: Նախ Պաաքուպայի գաղթականութիւնը ներկայացնող հինգ հոգի կ’ընտրուին: Անոնք են՝ Վահրամ Ծ. Վրդ. Կանաչեան, Լեւոն Շաղոյեան, Սամուէլ Մեսրոպեան, Հայրապետ Մելքումեան եւ Վեր. Արսէն Կէօրկիզեան: Երկար խորհրդակցութիւններէ եւ վէճերէ ետք Պաաքուպայի ներկայացուցչութեան եւ Պաղտատի Տարագրելոց Մարմինին միջեւ, Փրոֆ. Խաչատուրեան՝ Կարինի Սանասարեան վարժարանի նախկին ուսուցիչը կ’ընտրուի իբրեւ պատգամաւոր ու Փարիզ կը մեկնի: Միւս կողմէ Պաղտատի, Մուսուլի եւ Պասրայի հայկական գաղութներէն Տերվիշեան անունով հայ մը կ’ընտրուի իբրեւ պատգամաւոր եւ կը մեկնի Փարիզ: Այսպիսով իրաքահայ գաղութին մէջ ծայր տուած վէճերն ու վիճաբանութիւնները ժամանակաւորապէս վերջ կը գտնեն:

Վեր. Արսէն Ա. Կէօրկիզեան ընդհատելով իր պատումը կարեւոր կէտ մը կը մատնանշէ ըսելով. «Եթէ ուշի ուշով քննենք մեր ազգային աղէտներու իրական պատճառները, միշտ ալ պիտի տեսնենք որ այդ դժբախտութեանց մեծագոյն մասի պատճառը հեռատես եւ խոհուն առաջնորդներու պակասն է եղած: Միշտ ալ մեր հասարակական ու ազգային գործերու ղեկը կեդրոնացած է եղեր փառասէր ու թեթեւամիտ կարճատեսներու ձեռքը, որոնք ազգային շահերը աննկատ թողելով միայն անհատական եւ կուսակցական շահերը հետապնդած են»: Հեղինակը վատ առաջնորդներու գործելակերպին  կը վերագրէ «Վասպուրականի հերոս ժողովուրդի» աղիտաբեր ու ցաւալի կացութեան վախճանը:

Տարի մը ծառայելէ յետոյ Պաաքուպայի գաղթականութեան Վեր. Արսէն Ա. Կէօրկիզեան պաշտօնը կը թողու եւ կ’ուղղուի դէպի Թեհրան՝ Եղբայրական Օգնութեան Կոմիտէին տեղեկատուութիւն տալու: Հրապարակային զեկուցում մը տալէ յետոյ, Վեր. Կէօրկիզեան Թեհրանի անգլիական դեսպանատունը կ’երթայ եւ Պաքու մուտքի արտօնագիր կը խնդրէ: Անոր սիրով կը տրամադրուի այդ արտօնագիրն ու դիւրութիւններ, որով ան իր ճամբուն վրայ Ղազուինէն կ’անցնի եւ իր ընտանիքը առնելով Պաքու կը մեկնի: Զինադադարէն քանի մը ամիս առաջ Պաքուի թաթարները 27 հազար հայ կոտորած էին: Պաքու հասնելով Վեր. Կէօրկիզեան իր եղբայրն ու ընտանիքը ողջ-առողջ կը գտնէ, սակայն դժբախտաբար անոր հօրեղբօր կինն ու չորս երիտասարդ զաւակները սպաննուած էին: Հօրեղբայրը ողջ էր, բայց վիրաւոր: Պաքուէն հեռանալով եւ երկար ճամբորդութենէ ետք, Վեր. Կէօրկիզեան կը հասնի նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք՝ Երեւան:

Վեր. Արսէն Ա. Կէօրկիզեանի այդ ժամանակաշրջանի դէպքերու զարգացման ականատեսի հետաքրքրական յուշագրութիւնը կը շարունակուի, ըլլալով փաստացի վաւերագրութիւն մը աւելի քան հարիւր տարի առաջուան հայութեան ու Հայաստանի ապրած ելեւէջային իրականութեան շուրջ:

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here