Զէյթունի Հայոց Իրավիճակը 1915-ի սկիզբը Ըստ Գերմանացի Միսիոնար Քարլ Պլանքի

0
95

Յարութիւն Իսկահատեան-Baikar 108

Գերմանիոյ Հալէպի հիւպատոս Վալթեր Ռէօսսլեր, գերմանացի միսիոնար Քարլ Պլանք եւ այլ օտարականներ իրենց ներկայացուցած պետութեանց շահերէն ելած ջանք թափած են, թէեւ հակասական կեցուածքներով, որպէսզի ձեւով մը կանխեն հակահայկական թրքական վայրագութեան դէպքերն ու աղէտները եւ խաղաղութիւն հաստատեն գոնէ իրենց պաշտօնավարած շրջաններուն մէջ: Սակայն անոնց համար այս խաղաղութեան հասկացողութիւնը բացայայտօրէն պայմանաւորուած էր թուրքերու գերիշխանութեան առկայութեամբ: Եթէ երբեք գերմանացի միսիոնարներն ու հիւպատոսները եւ ոչ պաշտօնական Գերմանիան՝ չէին ուզեր որ հայու եւ թուրքի արիւն հոսի, անոնք հետամուտ կ՛ըլլային պահպանելու Օսմանեան Պետութեան մէջ թրքական գերակայութիւնը բոլոր քաղաքացիներուն վրայ: Անոնք կ’ուզէին որ հայը միշտ ենթարկուի թուրքին եւ այս դրութիւնը կը կոչէին «երկրին (Օսմանեան Պետութեան) մէջ կարգ ու կանոնի պահպանում»:

Այս իրողութեան լոյսին տակ «Արեւելքի Մէջ Յանուն Քրիստոնէական Բարեսիրութեան» գերմանական միութեան միսիոնար եւ Մեծ Եղեռնի ականատես վկայ Քարլ Պլանք, հայոց իրաւազրկման եւ տառապանքներուն վերաբերեալ իր տեսածներուն ու լսածներուն մասին բազմաթիւ հեռագիրներ ղրկած է միութեան մեծաւոր [Ֆրետերիխ] Շուխարտթին (Մայնի Ֆրանքֆուրթ, Գերմանիա): Վերոնշեալ հեռագիրներէն մէկը՝ թուագրեալ 6 Ապրիլ 1915, Պլանքի կողմէ Շուխարտթին ուղարկուած Մարաշէն՝ կը տեղեկագրէ Զէյթունի ընդհանուր իրավիճակին մասին: Սոյն տեղեկագիրը լոյս տեսած է Վոլֆկանկ Կուսթի, «Հայերի Ցեղասպանութիւնը 1915-1916. Գերմանիոյ Արտաքին Գործերի Նախարարութեան Քաղաքական Արխիւի Փաստաթղթերից» (The Armenian Genocide: Evidence from the German Foreign Office Archives 1915-1916, գերմաներէնէ թարգմանեց եւ հրատարակութեան պատրաստեց Ռուզան Պորիսի Եորտանեան, «Հայաստան» հրատարակչութիւն, Երեւան, միջակ չափի 482 էջ) հատորին էջերուն 151-153-րդ մէջ:

Պլանք իր հեռագիրը կը սկսի այսպէս. «Մարտի սկիզբից քրիստոնեաների համար այստեղ դժուարին ժամանակներ են, քանի որ աւազակների (էշքիարների) հետ, որոնք դեռեւս Զէյթունի լեռներում են, կառավարութեան հետ բախման արդիւնքում, բաւականին շատ ժանտարմներ են սպաննուել»: Հոս կ’արժէ կանգ առնել ցոյց տալու համար թէ Պլանք իբր թէ այդք՜ան իր մարդասիրութեան եւ հայասիրութեան դրսեւորումին, կը յամառի բազմիցս անգամ հայ ազատամարտիկները աւազակ (էշքիար) բառով որակել, ինքզինք հակասելով: Հեռագրին մէջ, քանի մը տող անդին, Պլանք ամփոփ պատմականը կ’ընէ այս հայ «աւազակ»ներուն ըսելով. «Ընդհանրապէս զօրակոչից յետոյ շատ բուռն շաբաթներ էին, քանի որ կառավարութիւնը զինուորների զօրակոչով ու կենդանիների առգրաւմամբ, ճնշել է առհասարկ քրիստոնեաներին, վերջիններս միշտ լռում էին, թէկուզ տնքալով: Բայց ի վերջոյ եկաւ ժամանակը, երբ այդ ճնշումն այնքան ծանրացաւ, որ նրանք զէնք վերցրին դիմադրելու (ընդգծումը իմն է- Յ. Ի.)»: Պարոն Քարլ Պլանք, ի բերանէ քումմէ դատեցա՛ր: Եթէ երբեք հայ երիտասարդները թրքական ճնշումին դիմադրելու համար զէնք բարձրացուցին եւ լեռները ապաստանեցան պայքարելու իրենց եւ իրենց ընտանիքներու ապահովութեան համար, ինչպէ՞ս դուք զանոնք աւազակ կը կոչէք: Քարլ Պլանք ինքզինք հակասելով տակաւին կը շարունակէ. «Անպատշաճ վերաբերմունքի հետեւանքով զօրակոչուած քրիստոնեաներից շատերը դասալիք դարձան: Պետական պաշտօնեաների խոստումները չկատարուեցին, դեռ աւելին՝ յաճախ կատարւում էր ճիշդ հակառակը: Զինակոչներն ստիպուած էին տառապել սովից: Տարածուած էր նաեւ ծեծը»: Պլանք կը շարունակէ նկարագրել հայ զինուորներուն թշուառ վիճակը օսմանեան բանակին մէջ յիշելով որ անոնցմէ զենքերն ալ գրաւուած էին եւ նոյնիսկ՝ համազգեստները, ու հայ զինուորը ոչ մէկ բան ունէր այլեւս: Ի տես հայ զինուորներու այդ դրութեան, թուրքերը բացայայտօրէն կը պատրաստուին յարձակիլ անոնց վրայ ու յօշոտել զանոնք, որոնք յարմար  մէկ պահուն փախուստ կու տան, լեռները կ’ապաստանին եւ ինքնապաշտպանութեան համար զէնք կը վերցնեն բարբարոս թուրքերուն եւ քիւրտերուն դէմ: Ահաւասիկ այս ազատամարտիկներն են, որոնց Քարլ Պլանք աւազակ կը կոչէ:

Թրքական կառավարութիւնը կը սկսի հետապնդել հայ ազատատենչ երիտասարդները: Պլանք կը գրէ. «Թուրք ժողովուրդի մէջ ասեկոսներուն վերջ չկար»: Կը պարզուի թէ թրքական գաղտնի սպասարկութիւնն ու բանակի լրտեսները ազատութեան համար պայքարող հայ երիտասարդներու հասցէին սուտ պատմութիւններ կը շինեն, զանոնք իբրեւ անօրէններ ու աւազակներ կ’ամբաստանեն որպէսզի ժողովուրդին եւ մանաւանդ օտար հիւպատոսներուն ու միսիոնարներուն միտքերը շփոթեցնեն, հայոց դէմ իրենց գործած եւ գործելիք ոճիրները արդարացնելու համար:

Քարլ Պլանք արիւնահեղութիւնը կասեցնելու կոչ ուղղողի քօղին տակ իր մտահոգութիւնը կը յայտնէ թուրք ոստիկան-զինուորներու սպանութեան պարագան շեշտելով երբ կ’ըսէ. «Զէյթունի լեռներում… բաւականին շատ ժանտարմներ են ապաննուել»: Մարդկային կորուստները ողբալէ աւելի Պլանք իբրեւ գերմանական պետութեան շահերը պաշտպանող՝ կը ցաւի Գերմանիոյ դաշնակից Օսմանեան Պետութեան այս ռազմական կորուստին համար:

Զէյթունի հայոց հոգեկան վիճակը սարսափելի էր: Պլանք այդ կացութեան մասին կ’ըսէ. «Ջարդի մտավախութիւնն, ի հարկէ ծանրացել էր հոգիներին»: Հետզհետէ բանակէն աւելի հայ դասալիքներ լեռները կը բարձրանային: Թուրք ոստիկան-զինուորներն ու պաշըպօզուքները շատ կը նեղէին հայ բնակչութիւնը: Վիճակը անտանելի էր Զէյթունի եւ շրջակայ հայկական գիւղերուն մէջ: Կառավարութիւնը լեռները ապաստանող հայ ազատամարտիկները ձերբակալելու հրահանգ կու տայ: Թրքական բանակը կը պաշարէ Զէյթունը: Զինուորական Դատարանի անդամները Մարաշ կը ժամանեն կացութիւնը մօտէն քննելու համար: Դատարանը հրաման կ’արձակէ բոլոր դասալիքներուն ներկայանալու կառավարութեան: Անոնք որոնք բանակ կը վերադառնան, թրքական զինուորական իշխանութիւնը զանոնք ճանապարհաշինութեան վրայ կ’աշխատցնէ, անոնց ձեռքը բահ ու բրիչ տալով, փոխան զէնքի:

Կարճ դադարէ մը ետք, կառավարութիւնը Զէյթունի բնակչութեան վրայ կրկին ճնշում կը բանեցնէ որպէսզի անոնք լեռները ապաստանող հայ երիտասարդները կառավարութեան յանձնեն: Ըստ Պլանքի, կառավարութիւնն ու բանակը կը մտադրեն աւերել Զէյթունը, բայց կառավարիչը՝ մութասարրիֆ Ալի Ղալիփ պէյ Եէնէնը դէմ կը կենայ այդ քայլին: Բացայայտ իրականութիւն էր թէ Զէյթունի հայերը ո՛չ կարողութիւն եւ ո՛չ ալ կամքը ունէին կառավարութեան յանձնելու լեռները ապաստանած հայ ազատամարտիկները:

Կացութեան մեղմացումին նպաստելու փափաքով, Քարլ Պլանք պատրաստակամութիւն կը յայտնէ պատուիրակութեան մը հետ ուղղուիլ Զէյթուն եւ խօսիլ երկու կողմերուն հետ: Բայց ակնյայտօրէն Պլանք կը միտէր համոզել հայերը որպէսզի առանց պայմանի ենթարկուին թուրքին կամքին: Չէ որ գերմանացիները միշտ հետամուտ եղած էին Օսմանեան Պետութեան մէջ «կարգ ու կանոն» հաստատելու:  Գերմանացիներուն համար հարց չէր թէ այդ «կարգ ու կանոն» պահպանելու ընթացքը միայն Զէյթունի մէջ քանի մը հազար անմեղ հայոց կեանքերը պիտի արժէին: Անոնց համար մարդկային բոլոր նկատառումներէն աւելի կարեւոր էր թուրքին գերակայութիւնը երկրին մէջ, իբրեւ Գերմանիոյ անկեղծ բարեկամն ու դաշնակիցը: Այս էր պատճառը որ անոնք դէմ էին հայուն զէնք պահելուն եթէ նոյնիսկ ինքնապաշտպանութեան համար էր այդ:

Զէյթուն մեկնելու արտօնութիւն ստանալէ ետք, Քարլ Պլանք չորս հոգիի հետ պատուիրակութիւն կազմած տասներկու ժամ ճամբորդութենէ յետոյ կը հասնի Զէյթուն: Ան տեղի հայոց կ’ըսէ թէ շատ մեծ վտանգի առջեւ պիտի գտնուին եթէ չենթարկուին թուրքերուն: Պլանք կը փորձէ խօսիլ հայ ազատամարտիկներուն հետ, սակայն անոնք կը մերժեն յանձնուիլ կառավարութեան, վստահ ըլլալով որ յանձնուելու պարագային իրենց վերջը ստոյգ մահ է: Պլանք իր առաքելութիւնը ձախողած նկատելով կը վերադառնայ Մարաշ, սակայն ան անմիջապէս թրքական իշխանութիւններուն եւ կառավարիչին կը յայտնէ հայ ազատամարտիկներուն թաքստոցի վայրը երբ կ’ըսէ. «Կարողացայ մի որոշակի տուեալ տալ, թէ որտեղ էին աւազակները» (էջ 153): Այս մատնութիւնը դուռ կը բանայ թրքական բանակին անմիջապէս յարձակելու հայ երիտասարդներու ապաստանարանը լեռան վրայ եւ անոնց հետ կռուի բռնուելով սպաննելու անոնցմէ 36 ազատամարտիկ: Մնացեալ հայդուկները փախուստ կու տան դէպի նոր թաքստոց որ անյայտ կը մնայ թուրքին:

Զէյթունի հայոց իրավիճակին մասին Հալէպի Գերմանիոյ հիւպատոս Վալթեր Ռէօսսլերին մանրամասնօրէն յայտնելու համար միսիոնարութիւնը քոյր Պէաթրիս Ռոհները Հալէպ կը ղրկէ:

Ըստ Պլանքի ան իր ջանքերով յաջողած էր կանխել կոտորած մը Զէյթունի մէջ երբ կ’ըսէ. «Այն կողմը, որը հաճոյքով ջարդ կը կազմակերպէր, ի հարկէ, շատ էր զայրացել, որ հիմա դա չեղաւ»:

Այո, այդ օրերուն միայն կոտորած չպատահեցաւ, սակայն բոլոր այն զէյթունցի հայերը որոնք հնազանդեցան թուրքին ու յանձնուեցան անոր կամքին, ջարդերէն աւելի ծանր պայմաններու տակ քշուեցան անապատները եւ դառնութեան բաժակը ցմրուր ըմպեցին, շնորհիւ Գերմանիոյ «խաղաղասիրական միջնորդութեան»:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here