Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

0
103

Գաւառական Հարստահարութեանց Յուշագիրի Մատուցումը Կառավարութեան Եւ Պատրիարքին Ընդդիմադիր Խմբակցութեան Կազմաւորում

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Գաւառական հարստահարութեանց տեղեկագիրի պատրաստութենէն ետք, պատրաստուեցաւ կառավարութեան մատուցուելիք յուշագիրը եւ Քաղաքական ժողովէն ազգային երեսփոխաններուն ներկայացուեցաւ:

Ազգային ժողովի 18 փետրուար 1872¬ի նիստին երեսփոխաններուն մեծամասնութիւնը աննշան եւ երկրորդական հարցեր արծարծելով փորձեց շրջանցել կառավարութեան մատուցուելիք յուշագիրին օրակարգը:

Խօսք առնելով Խրիմեան Հայրիկ ըսաւ.

– Իբրեւ դիտող եւ հովիւ, պատրիարքութեան բարձր գահէն կը համարձակիմ ասել, ես ձենէ առաւել կը տեսնեմ ազգին վերահաս վտանգները: Թողէք ուրեմն եւ այդ իրաւունքը շնորհեցէք ինծի, թէ ո՞ր խնդիրն է կարեւոր, ո՞րը նախադասելի: Ուրեմն իբրեւ նուիրական պարտք, պէտք է բաց թողում այն խնդիրներ, յորոց յապաղմանէ ոչինչ վնաս չեմ տեսներ եւ միայն այն խնդիրներ վարեմ յառաջ, որոց լուծումը ժողովրդեան ներկայ աղէտները կը բառնայ: Ժողովրդեան համար ամէն բան պէտք է զոհել, զի ժողովրդեան ձայնն ամէնէն բարձր կ՛ելնէ:

Այնուհետեւ խօսք առաւ Երեմիա եպիսկոպոս Տեւկանց. ան ըսաւ.

– Ես որ Հայաստանի ամէն անկիւնները շրջած, ականատես եղած եմ միլիոնաւոր հայ ժողովրդեան կրած զրկանաց, ցաւոց եւ նեղութեանց, կը խնդրեմ ու կը պաղատիմ, որ ով որ խիղճ ու գութ ունի իր սրտի մէջ, գաւառական հարստահարութեանց խնդիրն որոշէ ընել նախադաս, գերադաս եւ յառաջադաս: Անձնական շահեր շատ անգամ այս խնդրոյն արգելք հանդիսացան, որոյ դէմ ես յաւիտեան պիտի բողոքեմ, վասնզի այդ անձնական աղայական շահերու դէմ հայութեան ոգին դառնապէս կը բողոքէ եւ երկիր կը սարսի: Թողմունք կրօնական կերպարանօք շպարեալ սնոտի վէճերն ու կռիւները, այդ վէճերն էին, որ զմեզ 36 միլիոնէն ափ մը ժողովուրդ մնալու չափ սպառեցին: Կաթողիկոսութիւն, աթոռ եւ այլն ամենայն կարգ ու պաշտօնի խնդիր իրենց նշանակութիւնը կը կորսնցնեն ժողովրդեան տառապանաց խնդրոյն քով, վասնզի այն ամենայն ժողովրդէն կը ծնանին, ժողովրդեան համար են եւ առանց անոր բան մը չեն արժեր:

Խրիմեան Հայրիկի եւ Երեմիա եպիսկոպոսի բուռն թախանձանքներուն վրայ կառավարութեան ներկայացուելիք յուշագիրին օրակարգը նկատի առնուեցաւ:

* * *

Յուշագիրը, որ պատրաստուեցաւ յառաջիկայ օրերուն, հայ ժողովուրդի ցաւերը թուելէ ետք կ՛առաջարկէր.

Ա.- Պարտազանց գաւառական պաշտօնեան պաշտօնէ ձգել եւ ուրիշ գաւառի մէջ պաշտօնի չկոչել:

Բ.- Իսթիլամի եղանակը բարեփոխել, կառավարութեան եւ ազգին կողմանէ կարգեալ լիազօր քննիչներ ղրկելով ի գաւառս:

Գ.- Գաւառական ազգային վարչութեանց եւ առաջնորդաց առ տեղական կառավարութիւնս մատուցած թագրիրները լրջօրէն նկատողութեան առնուլ եւ արդարութիւնն անմիջապէս ի գործ դնել:

Դ.- Գաւառաց մեճլիսի-իտարէ, մեճլիսի-տաաւի, թէմիիզի-հուգուգ եւ մեճլիսի-ճինայէթ անուն վարչական եւ դատական ժողովներուն հայազգի անդամոց ընտրելիքներն` Ազգային գաւառական վարչութեանց ձեռօք պատրաստել տալ:

Ե.- Բարձրագոյն Դրան հրամանագիրներն իւրաքանչիւր կուսակալութեան պաշտօնական լրագրաց մէջ հրատարակել:

Զ.- Տիւսթուրն ամէն ազգաց լեզուի վերածել եւ ժողովրդաց մէջ տարածել:

Է.- Կրօնափոխութեան դիմողներուն վերաբերեալ օրինաց մէջ որոշ տրամադրութիւններ չդնել, եւ կրօնափոխներն իրենց համոզումն յայտարարելու գործին մէջ ճնշումէ ազատ պահել:

Ը.- Կրօնափոխ արանց համար` իրենց կնոջ եւ զաւակաց օրապահիկ վճարելու օրէնք մը սահմանել:

Թ.- Արքունի ամէն տեսակ տուրքերն արդարութեամբ բաշխել եւ օրինաւորապէս հաւաքել:

Ժ.- Անվճար պագայիներ շնորհել:

ԺԱ.- Հողագործութեան զարգացման համար` հողագործաց ամէն կարեւոր ապահովութիւններ տալ:

ԺԲ.- Հարստահարել քրդաց եւ աւշարայ գլխաւորներն ու թուրք տէրէպէյիներն իրենց որջացած տեղերէն հանել եւ պատժել, եւ բոլոր լեռնային վրանաբնակ ցեղերն ի հնազանդութիւն բերելով գիւղաբնակ ընել եւ ասոնց` ինչպէս նաեւ չէրքէզներու` ձեռքէն սուրն ու հրացան առնելով, մաճ եւ հովուական ցուպ կրելու վարժեցնել զանոնք: Տեղական ոստիկանութեան պաշտամանց մէջ անխտիր հայեր ալ դնել, եւ կամ հայ ժողովրդեան արտօնութիւն տալ իրենց կեանքն ու պատիւը զէնքով պաշտպանելու:

ԺԳ.- Ոչ-մահմետականաց վկայութեան բռնուիլն եւ անոնց կալուածական, առեւտրական եւ ոճրագործական որեւէ խնդիրներու միայն նիզամի ատեաններու առջեւ դատուիլը:

Յուշագիրին պատճէնը Ազգային ժողովին կողմէ քննարկուեցաւ եւ քանի մը բառերու փոփոխութեամբ ընդհանուր հաւանութեամբ ընդունուեցաւ: Ժողովը պատրիարքին թողուց զայն եպարքոսին մատուցելու պարտականութիւնը:

Խրիմեան Հայրիկ, իր  հետ առնելով չորս եկեղեցական եւ եօթը աշխարհական ընկերակիցներ, 12 ապրիլ 1872-ին ներկայացաւ մեծ եպարքոս Մահմուտ Նետիմ փաշային եւ ներկայացուց յուշագիրը:

Մահմուտ Նետիմ փաշա հայոց պատրիարքին խոստացաւ նկատի առնել զայն:

Այս առիթով «Մասիս» կը գրէր. «Այլ թէ ի՞նչ արդիւնք ունեցաւ` պատմուած չէ, միայն գիտենք, որ շատ ետքը երկրորդ յուշագիր մըն ալ տրուեցաւ, որ առաջինին գործնական արդիւնք ունեցած չըլլալուն նշանակն է. մանաւանդ որ կառավարութեան կողմէ պատրիարքարանին ազդարարուեցաւ կրօնականէն դուրս գործերու չմիջամտել»:

* * *

 

Օսմանեան կառավարութեան համար բնաւ ցանկալի չէր Խրիմեան Հայրիկի նման անսահման ժողովրդականութիւն եւ վստահութիւն վայելող, ժողովուրդի ցաւերուն ու տառապանքներուն համար ապրող եւ անոնց դարման գտնելու համար պայքարող հոգեւորականի մը պատրիարքական աթոռին վրայ մնալը:

Կառավարութիւնը առ երես կը յարգէր ու կը մեծարէր հայոց պատրիարքը եւ կը պաշտպանէր անոր իրաւասութիւնները, սակայն գաղտնի կերպով կը դրդէր անոր հակառակորդները եւ թեւ ու թիկունք կը կանգնէր անոնց:

Մշոյ Սուլթան Սուրբ Կարապետի վանքի միաբաններ Կարապետ եւ Եսայի վարդապետները Պոլսոյ մէջ 1870-ին հրատարակած էին «Երեքշաբթի» խորագիրով գրքոյկ մը, ուր ամէն տեսակ զրպարտութիւններ եւ վարկաբեկիչ խօսքեր հիւսած էին իրենց վաղեմի հակառակորդ Խրիմեան Հայրիկի դէմ:

Վանի առաջնորդ Պօղոս վարդապետ Մելիքեան, կառավարութեան պաշտպանութեան եւ ջոջ աղաներու նեցուկին յենած` սանձարձակ եւ կամայական գործունէութիւն կը ծաւալէր, մատնութիւններ կ՛ընէր եւ բռնութիւններու կը դիմէր: Պօղոսեան-ապօղոսեան պայքարը տարիներէ ի վեր կը շարունակուէր: Ժողովրդային իրերայաջորդ հանրագրութիւններ կը հասնէին Պոլիս` պատրիարքին եւ Ազգային ժողովին, նկարագրելով Պօղոս վարդապետին շահատակութիւնները եւ խնդրելով անոր հեռացումը Վանէն: Խրիմեան Հայրիկ առաջնորդութենէն հանեց Պօղոս վարդապետը եւ Պայազիտ աքսորել տուաւ զայն: Պօղոսեաններ դիմեցին Ազգային ժողովին եւ քննութիւն ու դատ պահանջեցին: Սրբազան պատրիարք հօր ինքնագլուխ գործունէութեան դէմ ձայներ բարձրացան:

Կրօնական ժողովի ատենադպիր Մատթէոս վարդապետ Իզմիրլեան եւ Քաղաքական ժողովի ատենադպիր Ստեփան Փափազեան պայքար ծաւալեցին պատրիարքին դէմ, այն հիմնաւորումով, որ ան չի յարգեր սահմանադրութիւնը եւ կը խանգարէ վարչական մեքենան:

Ստեփան Փափազեան Ղալաթիոյ դպրոցին տնօրէնն էր: Ղալաթիոյ մէջ մեծ թիւով գաւառացի պանդուխտներ կ՛ապրէին: Քրիստոստուր Ղազարոսեան, որ պանդուխտներուն դասեր կու տար, ազգային երեսփոխան էր: Մատթէոս վարդապետ Իզմիրլեան, Ստեփան Փափազեան եւ Քրիստոստուր Ղազարոսեան «Ղալաթիոյ օճախ» անունով խմբակցութիւն մը կազմեցին, որուն անդամներուն մեծամասնութիւնը պանդուխտներ էին:

«Ղալաթիոյ օճախ»-ին հիմնադիրները Ազգային ժողովին մէջ կարկառուն դէմքեր էին: Անոնք համոզուած էին, եւ կը հաստատէին` որ սահմանադրութիւնը սրբութիւն է, ամենաբուժ բալասան` ժողովուրդի ցաւերուն, եւ բոլոր անոնք, որոնք չեն ենթարկուիր սահմանադրութեան, կը դաւաճանեն ազգի շահերուն: Հետեւաբար պատրիարքին դէմ իրենց դիրքորոշումը կը մեկնաբանուէր իբրեւ սկզբունքային համոզում:

Միւս կողմէ, պանդուխտները հայրենակցական խումբերու բաժնուած էին, որոնց միջեւ հակամարտութիւնները անպակաս էին: Մանաւանդ մշեցիներն ու վանեցիները միշտ հակադրուած էին իրարու: Մշեցիները մեծամասնութիւն կը կազմէին պանդուխտներուն մէջ, իսկ Ստեփան Փափազեան Ազգային երեսփոխանական ժողովին մէջ Մուշի վիճակը կը ներկայացնէր:

Օրմանեան կը գրէ. «Վարժապետութենէն յառաջ եկած վարիչներ, գործնական եւ իրական կեանքի փորձառութենէ զուրկ, ամենայն ինչ ձեւակերպութեանց եւ տառականութեանց վրայ հաստատած, եւ իրականութիւնը ձեւակերպութեան զոհելու սկզբունքով տոգորուած, գտնուեցան այնպիսի պատրիարքի մը հանդէպ, որ ընդհակառակն ամէն ձեւակերպութիւն իրականութեան զոհելու սկզբունքը կը պաշտպանէր, եւ ահա թէ ինչո՞ւ իրար չկրցան հասկնալ, երբ դէմ առ դէմ գտնուեցան պաշտօնական գետնի վրայ. մինչ յառաջագոյն իրարու վրայ զմայլողներ էին, երբ միայն երեւոյթներով զիրար կը դատէին»:

 

Օրմանեան կը շարունակէ ըսելով. «Ղալաթիոյ օճախի պետերը Քրիստոստուր եւ Փափազեան, եւ իրենց երրորդ ընկերակիցը կրօնաւորի ատենադպիր Իզմիրլեանը, խորհրդարանական ընդդիմութեան պիտակ նմանութիւնը կազմելու թեւակոխելով, եւ միշտ օրուան վարչութիւնը, խծբծելու վարժուած, Խրիմեանի ձայնակից կը կարծուէին, երբոր իւր առաջին վարչութենէն դժգոհութիւններ կը յայտնէր, բայց գործը փոխուեցաւ երբոր Օճախը վարչութեան տէր եղաւ, եւ ուզեց իր ձեւակերպականութիւնը նուիրագործել, եւ Խրիմեանը չկրցաւ իւր ամրապինդ իրականութենէն խախտել: Խրիմեանի կ՛իյնար իբր գլուխ եւ պետ եւ նախագահ` մարմինը իրեն լծորդել կամ գոնէ զայն գործածել, բայց ինքը այդ ձիրքին տէրը չէր. իր համարձակ յայտարարութիւնները, եւ արձակ գործողութիւնները, եւ ընդարձակ տեսութիւնները չարաչար մեկնուելու առիթ տուին եւ հակասահմանադրականութեան կեղտը եւ գանգատը, եւ վերջապէս ամբաստանութիւնը ստեղծեցին»:

Օրմանեան այնուհետեւ կ՛աւելցնէ. «Իսկ Քաղաքականը բոլորովին անիրաւ եւ նոյնիսկ սահմանադրութեան հակառակ դրութիւն մը կը պաշտպանէր, երբոր պատրիարքին տրուած գործադիր իշխանութիւնը գործադիր պաշտօնէութեան հետ կը շփոթէր, իշխանութեան ամբողջութիւնը իր ձեռքը ամփոփուած կը կարծէր, եւ պատրիարքն ալ դարձեալ պաշտօնեայ մը կը համարէր, որ պէտք է կնքէ ինչ որ իրեն առջեւը կը դրուի, պիտի երթայ ուր որ իրեն հրամայուի, պիտի խօսի ինչ որ իրեն թելադրուի, պիտի կատարէ ինչ որ իրեն կը հրահանգուի»:

Իր կարգին Թորգոմ արքեպիսկոպոս Գուշակեան կը վկայէ ըսելով, որ «Ղալաթիոյ օճախ»-ի ղեկավարներուն` Ստեփան Փափազեանի, Քրիստոստուր Ղազարոսեանի եւ Մատթէոս վարդապետ Իզմիրլեանի «խստադատ ուղղամտութիւնը չէր կրնար սանձահարել ամբոխայոյզ կիրքերը գռեհիկ հոգիներուն»: Ան կ՛աւելցնէ ըսելով, որ «Խրիմեան ընդմիշտ պահեց իր համարումն ու համակրանքը այս երեքին հայրենասիրութեան նկատմամբ»:

* * *

Քաղաքական ժողովը, որ կազմուած էր 20 փետրուար 1870-ին, բաղկացած էր վեց անձերէ. Սահակ Ապրօ, Տիգրան Եուսուֆեան, Յակոբ Նորատունկեան, Յովհաննէս Կրճիկեան, Գէորգ Մկրտիչեան եւ Միքայէլ Ռափայէլեան: Անոնք տէրութեան մեծ պաշտօնեաներ եւ հարուստ դասի ներկայացուցիչներ էին, փորձառու եւ աշխարհավար անձեր, որոնք գիտէին պարագաները գործածել: Պատրիարքին համար որքան ալ ծանր կու գային պայմանաւորեալ ձեւակերպութեանց ենթարկուիլ, սակայն կրնար պատշաճ կերպերով կացութիւնը գործածել, ծայրայեղութեանց չերթալ եւ ճարտար ընթացքով հաշտ գործակցութիւնը պահպանել:

Քաղաքական ժողովը 14 յուլիս 1872-ին լուծուեցաւ եւ կազմուեցաւ նոր Քաղաքական ժողովը` տասնչորս անդամներով: Սենեքերիմ Մանուկեան եղաւ ատենապետ, Ստեփան Փափազեան` ատենադպիր եւ Քրիստոստուր Ղազարոսեան` աւագ անդամ:

Օրմանեանի վկայութեամբ` շատցան աւելի խօսող քան գործող, աւելի ձեւին քան իրին զատակ, աւելի գաղափարի քան արդիւնքին հետեւող տարրերը: Անոնց շուրջ կազմուեցաւ Մկրտիչ պատրիարք Խրիմեանը տապալելու ձգտող խմբակցութիւն մը:

Քաղաքական ժողովը շարք մը մեղադրանքներ ու ամբաստանութիւններ հրապարակ նետելով պաշտօնապէս հակասահմանադրական հռչակեց պատրիարքը:

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here