Պատմական Մեծ Դէմքեր. Խրիմեան Հայրիկ Եւ Իր Ժամանակները

0
265
Մկրտիչ Պատրիարք Խրիմեան`
Սահմանադրութեան Կապանքներուն Մէջ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Մկրտիչ պատրիարք Խրիմեանի «ինքնագլուխ եւ հակասահմանադրական» նկատուող գործունէութեան դէմ մեղադրանքի ու զրպարտութեան ձայներ կը բարձրանային: Պոլսեցի ջոջ աղաներ, էֆենտիներ, վաճառականներ, հարուստ դասի ներկայացուցիչներ եւ պետական կառոյցներուն մէջ դիրք ու պաշտօն ունեցողներ թեւ ու թիկունք կանգնած էին «Ղալաթիոյ օճախ»-ին շուրջ խմբուած պատրիարքի հակառակորդներուն, զայն տապալելու դիտաւորութեամբ: «Խա՛չ հան զդա, խա՛չ հան զդա» կ՛աղաղակէին անոնք:

Խրիմեան Հայրիկ կը լսէր մեղադրանքի ու զրպարտութեան ձայները, հոգեպէս կը տառապէր, բայց անյիշաչար կը գտնուէր բոլորին նկատմամբ:

Իսկ գաւառներէն եւ յատկապէս Վասպուրականէն զօրակցութեան ձայներ կը հասնէին Պոլիս. «Հայրի՜կ, Հայրի՜կ, քո հայրենիքը, հայ ժողովուրդը եւ զաւակներդ քեզ հետ են»:

Գաւառներէն Պոլիս հասնող պանդուխտներ պատրիարքարան կ՛այցելէին, կը ներկայանային Հայրիկի, տխուր ու ուրախ լուրեր կը բերէին Երկրէն եւ կը զրուցէին հինէն ու նորէն: Հայրիկ կը հետաքրքրուէր իւրաքանչիւրին վիճակով ու պայմաններով եւ կարիքի մէջ գտնուողներուն ալ կ՛օգնէր:

Իբրեւ պատրիարք Խրիմեան Հայրիկ Ազգային սնտուկէն կոկիկ գումար մը ռոճիկ կը ստանար, բայց ամբողջ ստացածը աղքատներուն եւ պանդուխտներուն, յատկապէս` Երկիր վերադարձող պանդուխտներուն կը բաժնէր:

* * *

Կոստանդնուպոլսոյ պատրիաքարանը եւ Ազգային սահմանադրութիւնը հայ կեանքին կորիզը կը նկատուէին: Սահմանադրութեան հիմնական սկզբունքին մէջ կ՛ըսուէր.

Ա) Ազգին ամէն մէկ անհատը առ ազգը պարտաւորութիւններ ունի. ազգն ալ իւր կողմէն առ ազգային ամէն մէկ անհատ պարտաւորութիւններ ունի. դարձեալ ամէն մէկ անհատ իրաւունքներ ունի ազգէն եւ ազգն անհատներէն: Ուստի ազգն ու ազգայինք փոխադարձ պարտեօք կապուած են իրարու հետ. անանկ որ մէկին պարտաւորութիւնը միւսին իրաւունքն են:

բ) Ազգայնոց պարտականութիւնն է ազգին պիտոյիցը պահանջած ծախքերուն մասնակից ըլլալ իւրաքանչիւրը իր կարողութեան չափովը. ազգին խնդրած ծառայութեանցը յօժարակամ յանձնառու ըլլալ, եւ անոր ըրած տնօրէնութեանցը սիրով հնազանդիլ: Ազգայնոց այս պարտաւորութիւնը ազգին իրաւունքն են:

գ) Ազգին պարտականութիւնն է` ազգայնոց բարոյական, մտաւորական եւ նիւթական պիտոյիցը հոգ տանիլ, Հայաստանեայց եկեղեցւոյ դաւանութիւնն ու աւանդութիւնքը անարատ պահել. մարդկութեան հարկաւոր եղած անհրաժեշտ գետելեաց ուսումը` ամէն աստիճանի թէ՛ մանչ եւ թէ՛ աղջիկ տղայոց հաւասարապէս ծաւալել. ազգային հաստատութիւնքը պայծառ պահել. հասոյթներն օրինաւոր կերպով աւելցնել եւ ծախքերն իմաստութեամբ տնտեսել. ազգային ծառայութեանը մշտնջենապէս նուիրեալ անձանց կացութիւնը բարւոքել եւ ապագայն անդորրել. կարօտելոց խնամ տանել հայրաբար, ազգայնոց մէջ ծագած վէճերն արդարասիրութեամբ խաղաղել, եւ վերջապէս ազգային յառաջդիմութեան անձնուէր աշխատիլ: Ազգին այս պարտաւորութիւնքը ազգայնոց իրաւունքն են:

դ) Զազգը փոխանորդաբար ներկայացնող, եւ այս փոխադարձ պարտեաց կանոնաւոր կատարմանը տեսուչ եւ մատակարար կարգեալ իշխանութիւնը` Ազգային վարչութիւն կը կոչուի, որում յանձնուած է Օսմանեան տէրութեան յատուկ արտօնութեամբ, եւ Սահմանադրութեան միջոցաւ, Թուրքիոյ հայոց ներքին գործերու տնօրէնութիւնը:

ե) Վարչութիւնը` ազգային ըլլալու համար, պէտք է երեսփոխանական ըլլայ:

զ) Երեսփոխանական վարչութեան հիմը` իրաւանց ու պարտեաց սկզբունքն է, որ արդարութեան սկզբունք է. իր ոյժը ձայնից բազմութեան մէջ կը կայանայ, որ օրինաւորութեան սկզբունք է:

Ազգային սահմանադրական մարմիններուն մէջ տիրական էին, եւ սահմանադրութեան բարիքներէն լայնօրէն կ՛օգտուէին պոլսահայերը, մինչ գաւառները նուազագոյն ներկայացուցչութիւն ունէին, եւ օրէնքներուն մեծ մասը գաւառացիներու պայմաններուն ու պահանջներուն անյարմար էին: Այսպէս, Ազգային երեսփոխանական ժողովին մէջ Գում Գափու ունէր 24 ներկայացուցիչ, Սամաթիա` 15, մինչ Վասպուրականը` երեք, Կարինը եւ Մուշը` երկուքական:

Աշխարհական տարրը գերիշխող էր ազգային կառոյցներուն մէջ, մինչ հոգեւորականները անհամեմատ նուազ ներկայացուցչութիւն ունէին:

 

Օրմանեան կը գրէ. «Տաճկահայոց դիրքը, որ յատուկ կացութեան, ներքին կազմակերպութեան եւ ինքնուրոյն վարչութեան առաւելութիւնները վայելած է Օսմանեան գահուն հովանաւորութեան ներքեւ, իրեն հիմ ունեցած է կրօնական սկզբունքը եւ եկեղեցական կերպարանը, եւ ասով ապրած է միշտ, որով այդ սկզբունքը հնար չէր խախտել առանց կացութեան կերպարանը խախտելու: Ազգին որոշ կանոնադրութիւն մը ունենալը անհրաժեշտ էր, դասակարգերուն ժառանգական կամ նիւթական առաւելութեամբ իրարու վրայ ճոխանալը նոր ժամանակը չէր ներեր, եկեղեցական գործոց մէջ աշխարհական տարրին մասնակցութիւնը հայ եկեղեցւոյ սեփական պարծանքն էր, եւ այդ հիմերը պէտք էր որ նուիրագործուէին պաշտօնական կանոնադրութեան կամ սահմանադրութեան մէջ»:

Շարունակելով` Օրմանեան կ՛ըսէ. «Բայց այդ  նպատակները իրականացնելու ձեռնարկողներ աւելի քան աւանդական սկզբունքներէ, իրենց կրթուած տեղւոյն, յայտնի ըսենք գաղղիական երկրին ու մթնոլորտին ազդեցութիւններէն առաջնորդուած իրենց ներշնչումներն առին նոյն երկրին քաղաքական գաղափարներէն եւ նոյն մթնոլորտով ոգեւորուեցան, եւ կրօնական ու եկեղեցական հիմամբ կազմուած հասարակութիւնը` պարզապէս քաղաքական հասարակութեան մը ձեւին կաղապարել յորդորուեցան»:

Օրմանեան կը փաստարկէ. «Ընդհանուր ժողովին մէջ 20 եկեղեցականի դէմ 120 աշխարհական, վարչական ժողովներու եւ խորհուրդներու մէջ 24 եկեղեցականի դէմ 62 աշխարհական, թաղական, խորհուրդներու մէջ բոլորը աշխարհական, անշուշտ եկեղեցական նշանակութեան նուազման եւ կրօնական ազդեցութեան տկարացման պիտի առաջնորդէին: Մանաւանդ որ ազգային գերագոյն ատեանը, բացարձակ համարառուն եւ ինքնազօր ուղղիչը Ընդհանուր ժողովն էր, որուն 20 եկեղեցականները որոշմանց ոյժին մէջ 15 առ հարիւր կը կազմէին, պատրիարքն ալ որոշմանց գործադիր պաշտօնեայ մըն էր դարձած, եւ եկեղեցական գաղափարը աննշանակ տարր էր ուղղութիւն տալու տեսակէտէն»:

* * *

Ազգային երեսփոխանական ժողովի նիստերուն ազգասիրութեան ու հայրենասիրութեան ներշնչող ու ոգեւորիչ ճառեր կը հնչուէին եւ անիրաւութիւններու ու կեղեքումներու դէմ պոռթկումներ ու համարձակ ելոյթներ տեղի կ՛ունենային: Ստեղծուած էր մթնոլորտ մը, ուր զանգուածներ, համեստ դասակարգի ներկայացուցիչներ կու գային հաշիւ պահանջելու ջոջ աղաներէն ու էֆենտիներէն: Թաղական խորհուրդներուն մէջ հաւասար ձայն ունէին աղան ու վարժապետը, հարուստն ու աղքատը: Իսկ ամիրայական դասակարգը իր հեղինակութիւնը կորսնցուց, ու ամիրայական ընտանիքները, որոնք ակնցիրներ էին, հետզհետէ անշքացան:

Արփիարեան կը գրէ. «Սահմանադրութիւնը սուլթաններէն շնորհք մը չէ մեզի: Գրաւոր օրինացումն է ազգային աւանդութիւններու, որոնք անյիշատակ ժամանակներէ ի վեր անվթար պահպանուած են, ով որ ալ եղած ըլլայ հայ ազգին վրայ տիրող օտար իշխանութիւնը: Մեր նախորդ սերունդները շատ խելացի ու հեռատես գտնուեցան օրինական կերպարանք տալով այս աւանդութիւններուն: Հայ ազգը եթէ իր նիւթական կեանքը տնօրինելու ազատ չէ, սակայն գոնէ իր մտաւորական ու բարոյական զարգացումին տէրն է շնորհիւ Սահմանադրութեան: Սահմանադրութիւնը ազգային ինքնավարութեան կէսն է, անոր ձեռք դպցնել չ՛ըլլար»:

* * *

Հայ ազգը, թշնամիներով շրջապատուած եւ տեւական հալածանքի ու ջարդի ենթակայ, իր տառապանքին մէջ իրեն միջնաբերդ ունէր հայ եկեղեցին: Եկեղեցւոյ մէջ ապաստանած, իր սրբութիւններուն, աւանդութիւններուն, մշակոյթին ու պատմութեան կառչած, հայը հոգեւոր սնունդ ու մխիթարութիւն կը ստանար եւ կուրծք կու տար իրեն հասնող հարուածներուն:

Հայ եկեղեցւոյ հովանիին տակ պահպանուած էին լեզուն, գրականութիւնը, արուեստները եւ ամբողջ հայ մշակոյթը: Հայ եկեղեցին հայրենասիրութեան խարիսխ էր եւ ինքնուրոյնութեան խորհրդանիշ: Հայ եկեղեցին էր, որ անեղծ եւ անաղարտ պահած էր հայ ընտանիքը եւ հայու հոգին: Կրօնասիրութիւն եւ ազգասիրութիւն համազօր բառեր էին հայուն համար:

* * *

Խրիմեան Հայրիկ, սահմանադրութեան կապանքներուն մէջ, սահմանադրութեան վերաքննութիւնը կը պահանջէր: Ան անհանդուրժելի կը գտնէր այն երեւոյթը, որ Ազգային ժողովը շատ աւելի մայրաքաղաքի հարցերով կը զբաղէր, շատ յաճախ` թաղականի եւ տիրացուի վէճերով, եւ յաճախ կ՛անտեսէր գաւառներու կարեւոր ու անյետաձգելի հարցերը:

«Սահմանադրութիւնը ազգին օրէնքն է եւ ոչ թէ պոլսահայուն», կը բացագանչէր Հայրիկ: Ան պահանջեց, որ երկու ժողովներ ընտրուին. ժողով մը Տեղական գործոց, ժողով մըն ալ Գաւառական մասնաւոր գործոց:

Պատրիարքին առաջարկը երկար վիճաբանութիւններու ենթարկուեցաւ եւ անկարեւոր ու աւելորդ նկատուեցաւ:

«Ղալաթիոյ օճախ»-ի ղեկավարները յայտարարեցին, որ պատրիարքը հակասահմանադրական է եւ սահմանադրութեան վերաքննութիւնը` վտանգաւոր ու կործանարար:

Ազգային ժողովին մէջ Խրիմեան Հայրիկ յայտարարեց. «Ոտքս ձեռքս կապած էք. ես չեմ կրնար այսպէս գործել. եթէ այս վիճակ շարունակէ` ես կը հեռանամ, իմ խիղճ զիս կը տանջէ այս անգործութեան համար»:

Քաղաքական ժողովը պատրիարքէն պահանջեց սահմանադրութեան տառական եւ բառական գործադրութիւնը:

* * *

Ազգային ժողովի 16 փետրուար 1873-ի նիստին Խրիմեան Հայրիկ պահանջեց, որ յանձնաժողով մը կազմուի սահմանադրութեան վերաքննութեան համար:

Յաջորդ` 2 մարտ 1872-ի նիստին, գաղտնի քուէարկութեամբ ընտրուեցաւ Սահմանադրութեան վերաքննիչ յանձնաժողովը:

Սահմանադրութեան վերաքննիչ յանձնաժողովը յատուկ գրութեամբ մը դիմեց պատրիարքին, խնդրելով անոր «կարծիքն ու դիտողութիւնները սահմանադրութեան մէջ պարունակեալ վերաքննելի յօդուածոց վերայ»:

Մկրտիչ պատրիարք Խրիմեան 11 յուլիս 1873-ին «Սահմանադրութեան վերաքննելի յօդուածոց մասին» գրեց նամակ մը, ուր կ՛ըսէր.

«Ազգային վարչական կազմութիւնը (բաց Ընդհանուր ժողովէն) միշտ անբաւական եւ անձեռնհաս է համայն Թուրքիոյ հայոց ազգին խնդիրներն ըստ օրինի եւ ընթացիկ եղանակաւ լուծելու, թէ օրուան պատահական խնդիրները, թէ ներքին եւ կենսական գործերը, որը անհատական մասնաւոր անձի մը կամ առանձին գաւառի մը չեն վերաբերիր, այլ բովանդակ ազգին: Զի ազգին շահ եւ յառաջդիմութիւն այս խնդրոց մէջն է: Այս խնդիրներն ի սպառ բարձի թողի եղած են, միայն բերանով կը խօսուին. լրագիրք կը քարոզեն, բայց առանց արդեանց եւ առանց ձեռնարկութեան մնացած են մինչեւ ցայսօր, եւ սորա ներքին բուն պատճառն է վարչական ժողովոց սակաւութիւնը եւ ժամանակի անձկութեան պայմանը:

«Եթէ սահմանադրութենէն առաջ հայոց համար տարեկան հազար խնդիր կար, սահմանադրութենէն յետոյ երկու հազարի հասաւ, զի խիստ բնական  է, երբ ժողովուրդը քուէի իրաւունք ստանայ, երբ ազգին մէջ պարտուց եւ իրաւանց սկզբունքն օր ըստ օրէ յարգուի, անշուշտ բազմապատիկ խնդիրներ կը ծնանին, եւ այս խնդիրներն շատ անգամ վէճ եւ կռիւ, որոյ հետեւանքն եղած է միշտ չարաչար զբաղմունք վարչական ժողովոց:

«Սահմանադրութիւնն գծողներն, մասնաւոր խնդիրներն` ընդհանուր խնդրոց հետ շփոթեր են. զոր օրինակ` մայրաքաղաքիս տեղական գործերը գաւառային եւ ընդհանուր խնդրոց հետ խառն են: Փորձառու ճշմարտութեամբ վերահասու լինելով կը վկայեմ թէ սահմանադրութեան հաստատած քանի մը անձուկ ժողովները բաւական չեն իսկ ներկայ դրութեամբ մայրաքաղաքիս մէջ գտնուած բնակչաց գործերը կարգադրել. թո՛ղ թէ հանուր գաւառականաց: Ստուգապէս խօսելով որ Պոլսոյ համարեա թէ, հարիւր հազար հայ բնակչաց խնդիրները, կը հաւասարին երկու միլիոն գաւառացի հայոց խնդիրներուն. կը թողում, չեմ յիշեր թէ ինչպէս շատ անգամ տեղական խնդիրները նախապատուութեամբ եւ զօրութեամբ կը նուաճեն գաւառացւոց խնդիրները: Այս շփոթութիւնը եւ այս ընթացքը մեծ եւ ահագին զրկանքներ պատճառած է երկու մասին:

«Կամ պէտք է տեղական կամ գաւառական խնդիրներն իսպառ իրարմէ անջատել եւ Պոլիս իբրեւ կեդրոնական գաւառ մի նկատելով սահմանադրութեան տրամադրած ժողովներ հաստատել նախագահ պաշտօնէի մը տակ, բուն տեղական գործոց եւ խնդրոց համար եւ կամ նոր մի պաշտօնէութիւն հաստատել: Ազգին կենսական եւ ընդհանուր խնդրոց համար առանձին ժողով մի պէտք է, որ գոնէ շաբաթը մի անգամ իւր նիստերը շարունակելով` ազգային յառաջդիմութեան ճանապարհները հորդէ ու բանայ, որ շատ եւ ահագին խոչընդոտներ ունի»:

Խրիմեան Հայրիկ կ՛եզրափակէր ըսելով, որ «Եթէ տակաւին ազգային վարչական ժողովոց այս ընթացքը շարունակուի, ոչինչ յոյս չկայ սահմանադրութենէն եւ հետեւապէս մեր յուսացած յառաջդիմութիւնը ձեռք չբերուիր, եւ տակաւին հեռու կը մնայ հայոց ժողովուրդէն»:

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here