Կիրակնօրեայ ընթերցումներ

0
370

Կարդալ, հասկնալ եւ հասկցնել նաեւ ուրիշներուն, մասնաւորաբար Հայոց լեզուի ուսուցիչներուն եւ ամէն հայերէն գրողի:

Պոլսահայ սրտցաւ բարեկամ մը կը հարցնէ, թէ պէտք է ամրա՞ն գրել, թէ՞ ամռան:

Սկսելու համար ըսեմ, որ «Նոր հայկազեան»-ը հաւասարապէս կու տայ՝ ամռան եւ ամրան, մինչ արեւմտահայ ուսուցիչը այսօր սխալ կը նշանակէ, եթէ  աշակերտը գրէ ամռան: Անոնք, որ մեր ուղղագրութիւնը  որոշելու մենաշնորհը  կը յաւակնին իւրացուցած ըլլալ, աչքի առաջ ունեցա՞ծ են այս «մանրամասնութիւնը»:

Ամրան-ը գրաբարի ամառն բառաձեւի սեռականն է, որ ինչպէս նաեւ ՝ ձմեռն, լեառն, դուռն եւ մատուռն, կը  վերջանայ ն-ով. ասոնք սեռականի մէջ կը թուին կրել ռ>ր հնչիւնափոխութիւն  մը:

Բայց այսպէս կը թուի միայն:

Ստորեւ տեսնենք, թէ ճիշդ ի՛նչ տեղի կ’ունենայ:

Բառիս հեռաւոր՝ հնդեւրոպականէն նոր հեռացած ու դէպի նախահայերէն ուղղուող   սկզբնաձեւը եղած  է ամարան:

Նախահայերէնի մէջ մեծ էր թիւը այն գոյականներուն, որոնց ուղղականն ու սեռականը նո՛յնն էր, եւ այս երկու տարբեր հոլովները կը զանազանուէին իրենց շեշտով միայն:

Ըստ այսմ՝  ամա՛րան ուղղական էր, իսկ ամարա՛ն սեռական:

Անշեշտ մնացած ձայնաւորները լեզուներու մէջ կը կորսուին կամաց-կամաց. այս կորուստին բերումով ամա՛րան դարձած է  ամա՛րն, իսկ ամարա՛ն դարձած է ամրա՛ն. երկուքն ալ կորսնցուցած են «ա» մը. մէկը վերջինը, միւսը՝ վերջընթերը:

Ր/ն հերթականութիւնը կու տայ ռ/ն, ուրեմն ամա՛րն դարձած է ամա՛ռն:

Այսպէսով  ուղղական՝ ամա՛ռն, սեռական՝ ամրա՛ն:

Ամէն առիթով,  ուր ռ-ն եւ ն-ն կը հեռանան իրարմէ, բառս կը վերադառնայ իր սկզբնաձեւի ր-ին: Ամառն-ամրան-ամառնային-ամարանոց-ամառնամուտ եւ այլն:

Այս նոյն գործընթացը ի զօրու  է միւս չորսին համար ալ:

Ի դէպ, գրաբարը լերան չունէր, մեր  արեւմտահայ վարժապետներուն յերիւրանքն է այս. ան ունէր՝ լեառն-լերին-լեռնէ-լերամբ:

Ուղղականի եւ սեռականի նոյնութիւնը կը գտնենք շատ ուրիշ բառերու մէջ. օրինակ՝ ուղղ.-սեռ.  կայսեր (Caesar,Kaiser), որուն ուղղականը եղած է կա՛յսր (ե-ի  կորուստով), իսկ սեռականը մնացած է ՝ կայսե՛ր:

Նաեւ՝ ուղղ.-սեռ.  եզեր, որ տուած է ե՛զր ուղղականը եւ եզե՛ր սեռականը:

Նմանապէս՝ ուղղ.-սեռ. աստեղ (aster բառն է այս), որ տուած է  ա՛ստղ ուղղականը եւ աստե՛ղ  սեռականը:

Անշուշտ ամէն անգամ որ սեռական կ’ըսեմ, պէտք է հասկնալ նաեւ տրականը:

*     *

*

Աշխարհաբարը այս բոլորին հետ ոչ մէկ կապ ունի:

Մեր համապատասխան բառերն են ամառ, ձմեռ, լեռ, դուռ եւ մատուռ   սկզբնաձեւերը՝ առանց ն-ի, որոնք ունին արտաքին հոլովում՝ ան հոլովական ածանցով՝ ամռան, ձմռան, լեռան, դռան, մատռան  (մինչ գրաբարի մէջ անոնք  ունէին ներքին հոլովում): Ոչ մէկ հնչիւնափոխութիւն կը ներկայանայ ու կը  պարտադրէ այստեղ ինքզինք:

Պարզ է, որ աշխարհաբարի մէջ պարտինք Ռ-ով գրել նաեւ այն բոլոր ածանցաւոր եւ բարդ բառերը, որոնք կը կազմուին յիշեալ հինգ բառերով. այսպէս՝ ամառանոց, ձմեռանոց եւ այլն: Հաւանաբար պէտք է խնայուի մի՛այն ձմերուկ-ին, որ ոչ մէկ անգամ Ռ-ով գրուած է,  ու այսքա՛ն:

Աշխարհաբարի մէջ կը գրենք նաեւ՝ բեռ-բեռան,  թոռ-թոռան, փուռ-փռան, նուռ-նռան եւ այլն, անշուշտ եթէ չնախընտրենք բեռի, թոռի, փուռի, նուռի ձեւերը:

Ծանօթ.– 1. Այստեղ փութամ ըսելու, որ գրաբարը ունէր դուռն եւ դուր, որոնք գրեթէ զուգահեռ գործածուած են մեր դասական մատենագրութեան մէջ, օրինակ՝ Աստուածաշունչի: Առաջինը տուած է, օրինակ, դռնապան, երկրորդը՝ դրկից:

Դուռն կու տար դրունք յոգնակաին, իսկ  դուր կու տար դուրք:

Հայցականը՝ դրունք-զդրունս եւ  դուրք-զդուրս:

Պատարագին կ’երգեն՝ «Զդրունս, զդրունս, ամենայն իմաստութեամբ եւ զգշութեամբ…»   եւ այլն: Սեռականը կ’ըլլայ դրանց:

Զդուրս-ը, կորսնցնելով զ նախդիրը, դարձած է դուրս (out, dehors), որ մակբայ ու յետադրութիւն  է: Ասոր սեռականը կ’ըլլայ դրաց, բացառականը՝ ի դրաց, որ փոխուելով տուած է դրացի: Ճիշդ ինչպէս ի դէպ տուած է դէպի:

  1. Դասական հայերէնը ունէր մեծաթիւ բառեր, որոնք կազմուած են ձմեռն արմատով, օրինակ՝ ձմեռնաբոյս, ձմեռնաժողով, ձմեռնաճոխ, ձմեռնամուտ, ձմեռնասուն, ձմեռնատունկ եւ այլն, սակայն ան ունեցած է նաեւ բառեր ձմեր արմատով, օրինակ՝ ձմերական, ձմերային, ձմերանի, ձմերանոց, ձմերատուն, ձմերել, ձմերոց, ձմերուկ. ուրեմն ասոնք սկզբնաձեւեր են եւ ռ>ր հնչիւնափոխութեան հետեւանք չեն. սա՛ տարբերութեամբ, որ ձմեր նախաձեւը չէ աւանդուած:  Ըստ Աճառեանի՝ հեռաւոր ձեւը ձմեռ է, եւ ասով ալ կազմուած են հնագոյն բարդութիւնները, հետագային ան աճած է ն բաղաձայնով ու դարձած է ձմեռն, որով կազմուած են  նորագոյն բարդութիւնները:

*     *

*

Աշախարհաբարի հնագոյն բնագրերու մէջ  նշուած այս հինգ բառերը  գրուած են միայն ռ-ով՝ դուռ-դռանդուռէ (դռնէ)-դուռով:

Այսպէս՝ աշխարհաբարի առաջին դասագիրքը կը հանդիսանայ Մխիթար Սեբաստացիի «Դուռն քերականութեան» աշխատութիւնը, որ հրատարակուեցաւ 1727-ին, Վենետիկ, եւ որուն 21-րդ էջին վրայ կը կարդանք՝ դուռ-դռան-դռնէ-դռնով: Իսկ շարունակութեանը մէջ նաեւ՝ ամռան, ձմռան, լեռան, մատռան:

Յովհաննէս Զոհրապեանի Աստուածաշունչի աշխարհաբար հրատարակութեանց մէջ 19-րդ դարու առաջին քառորդին, պարագան նոյնն է:  Ռ-ով գրուած են նաեւ Աստուածաշունչի 1853-ի Աստուածաշնչական ընկերութեան թարգմանութեան մէջ, որուն գլխաւոր թարգմանիչն էր Ստեփան Փափազեանը,– որ իր ժամանակի մեծագոյն հայագէտներէն էր,–  ամերիկացի միսիոնար Էլիաս Ռիկզի հետ. հետագային Փափազեանէն աւելի հայերէն «գիտցողներ»  փոխեցին  կարգը: Այտընեանը իր «Քննական քերականութիւն»-ին մէջ միայն Ռ կը գործածէ ու այդպէս ալ մանաւանդ կը թելադրէ աշխարհաբարին համար: Ռ կիրարկած են Բագրատունին, Աճառեանն ու Աբեղեանը (անկախ 1922-ի ուղղագրական համակարգէն, որ այս կէտին հետ կապ չունի): Ռ-ն որդեգրած է արեւելահայերէնը:

Արեւմտահայ արդի մամուլէն Ռ որդեգրած են «Նոր Յառաջ»-ը եւ «Լուսաբաց»-ը: «Հորիզոն գրական»-ը կը հետեւի յօդուածագիրներու ճաշակին՝ Ռ կամ Ր:

Անհատներու մակարդակին պատկերը քիչ մը տարբեր է:

Միայն մերոնք է, որ…առ նանիր ու խոր տգիտութեան իւրեանց եւ  իրար խառնելով   գրաբարն ու աշխարհաբարը,   հնարած են ուղղագրական աճպարարաութիւն մը՝ դուռ>դրան,   առանց բաւարար գիտնալու ո՛չ  գրաբարը, ո՛չ աշխարհաբարը:

Ու այդպէս կը քաշքշուի մեր բարբառը:

Արեւմտահայերէնագիտութիւնն ալ  հե՛տը:

Յ. Գ.

Հայոց լեզուի «Ծիածան» դասագիրքերու շարքին մէջ,– որ իմ հեղինակութիւնս է եւ որուն  10 հատորները մօտիկ անցեալին  20 տարի շարունակ ծառայեցին  գրեթէ ամբողջ սփիւռքին,–  քանի մը լուսամիտ  մանկավարժներու հետ խորհրդակցելէ ետք հաստատեցի ամռան-ձմռան-լեռան-դռան-մատռան (մատուռին) ուղղագրութիւնը: Անկէ ետք լոյս տեսնող դասագիրքերուն մէջ , որոնք շատ աւելի առեւտրական նպատակներով գրուած են, քան թէ հայագիտական ու մանմկավարժական, վերահաստատուեցաւ ամրան-ձմրան-լերան-դրան-մատրան  ձեւը:

Խոր ուրախութեամբ պիտի արձանգրեմ այստեղ, որ հմուտ արեւմտահայերէնագէտ դոկտ. Յակոբ Չոլաքեանի քերականութեան վերջին աշխատութեան մէջ, որ լոյս տեսաւ 2018-ին Անթիլիաս, Գէորգ Մելիտինեցի գրական մրցանակի մատենաշարով, հեղինակը կը թելադրէ ամռան-ձմռան-լեռան-դռան-մատռան ձեւը՝ իբրեւ միակ ճիշդը:

Մաղթենք, որ ազգային պատկան իշխանութիւնները բաւականաչափ հետեւողական կ’ըլլան եւ իրենց կրթական խորհրդատուներու թելադրանքով հետագայ դասագիրքերէն կը պահանջեն  այս առողջ աւանդոյթի վերահաստատումը՝ վերջ տալով տասնամեակներու անհեթեթ  ու անհետեւողական կրաւորականութեան:

[email protected]                                                                                                Արմենակ Եղիայեան

================

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here