Արևելահայ բառարանագրական բարքեր

0
613

Մեր երկու բարբառներն ու կէսերր իրարմէ զանազանող իրողութիւններէն մէկն ալ,─ մտածա՞ծ էիք   այս մասին,─բառարանագրութիւնն է:

Արևելահայ բառարանը կը բնորոշուի ամէն բանէ առաջ իր արտակարգ ծաւալով. վերջին կէս դարուն լոյս տեսած բառարանները կը հաշուեն մօտաւորապէս  150.000 բառայօդուած, մինչ արևմտահայ բառարանը լաւագոյն պարագային ունի 30.000 բառ, որուն  երեք քառորդը, մի՛ զարմանաք,  կը մնայ անգործածելի: Այնպէս ու այն սահմաններուն մէջ,  ուր մենք կը կիրարկենք մեր լեզուն, ան կը պահանջէ հազիւ 5─7.000 բառ և ոչ աւելի: Այս պայմաններուն մէջ մենք դիւրաւ կրնանք մեզի թոյլատրել  զուտ հայեցի բառամթերք մը կիրարկելու պերճանքը, այլ խօսքով՝ խօսիլ ու գրել առանց օտար բառ փոխառելու: Մինչ արևելահայ իրականութեան մէջ գործածելի են  այդ բոլոր 150.000 բառերն ալ. անշուշտ ո՛չ բոլորին կողմէ և ամէն վայրկեան: Պատկերացնենք  քիչ մը այն բոլոր մարզերը՝ համալսարանական տասնեակներով մասնագիտութիւններ, բանակ, դատարան, ոստիկանութիւն, արհեստներ, տնտեսութիւն, արդիւնաբերութիւն և այլն, որոնց ամէն մէկը ունի իր ուրոյն  ու մասնագիտացած բառամթերքը՝ իւրաքաչիւրը բազմահազար  միաւորներով, որոնց գումարը ահա կը հասնի … 150.000-ի, իսկ հայերէնը այդքան բառ չունի, ոչ մէկ ատեն ուենցած է: Ասկէ ալ կը յառաջանայ  օտար բառեր որդեգրելու անհրաժեշտութիւնը, որուն տարողութիւնը մենք չենք կրնար ըմբռնել:  Մենք ունինք շատ իմաստուն ասացուածք մը. «Ուտողը չի գիտեր, եփողը գիտէ»: Այո՛, պէտք է եփող  ըլլալ՝ գիտնալու համար, թէ պատրաստուող կերակուրը ինչպիսի՛  նիւթերու կը կարօտի: Առաջին հետևութիւնը անշուշտ պիտի ըլլայ այն, որ արևլահայը ստիպուած է կատարել փոխառութիւններու մեծ պաշար մը՝ լրացնելու համար իր կարիքները: Սակայն այս ալ պէտք է ըսել, որ արևմտահայերս գայթակղեցնողը, ես պիտ ըսեմ՝ խորապէս խոցողը, չէ՛ բառային այն շերտը, որ կը պակսի մեր լեզուին և որուն փոխառումը անխուսափելի է. օրինակ՝ իչպէ՞ս պիտ թարգմանենք  méthane, éthane, chlore. héxachlorane և այսպիսի  անհամար  բառեր, որոնք արևմտահայ բառարանին մէջ չեն մտներ, որովհետև պարզապէս պէտք չունինք այսպիսիներուն, և սակայն կը մտնեն արևելահայ բարքերուն ու բառարանին մէջ: Մեր թիրախն ալ ասոնք  չեն արդէն:

Խնդրոյ առարկան՝ այն առօրեայ տարրական բառերն են, որոնց հայերէնը մեր անմիջական տրամադրութեան տակն է և որոնցմէ անփութօրէն երես կը դարձնէ արևելահայը, օրինակ՝ աբորտ-վիժում, անոնսել-յայտարարել, էսկորտ-շքախումբ- իմիջ-կերպար… չեմ շարունակեր, ասոնք շատ մատնանշուած են ու շատ յիշուած, և ձեռքս ու աչքերս կը բողոքեն: Մանաւանդ որ ինձմէ աւելի հետևողականութեամբ ու հմտութեամբ պայքարողներ չեն պակսիր: Որեմն  կ’անցնիմ,  այլ նպատակով ճամբայ ելած եմ ու ահա կը զառածիմ:

*     *

*

Յաջորդ խումբը կը կազմեն «ժողովրդա-խօսակցական» կոչուած բառերը, որոնք հարիւրներու կը հասնին, բացառուած չէ հազարն ալ, և որոնք մասնաւորաբար …թրքերէն են կամ կու գան այլ լեզուէ մը: Ստորև նմուշներ՝ Էդուարդ Աղայեանի բառարանէն. իւրաքաչիւրին առջև, փակագիծի մէջ, ըսուած է «ժողովրդական».

խաբար          լուր, տեղեկութիւն

                   չախմախ         հրահան, կայծահան

                   չոբան             հովիւ, անտաշ, գռեհիկ

                   չփլախ          −  մերկ, աղքատ, տնանկ

         Անշուշտ արևմտահայուն համար ասոնք անծանօթ բառեր չեն: Իրականութեան դէմ մեղանչած չեմ  ըլլար, եթէ ըսեմ, որ տեղին համեմատ…մե՛նք ալ կը գործածենք ասոնք և  նմանները:   Սակայն մեր բառարաններուն մէջ չենք փոխադրեր զանոնք, ոչ ալ կը սորվեցնենք, թող որ միշտ ալ ձև մը կը գտնենք հասկցնելու նոր սերուդին, թէ ասոնք խորթ են ու մանաւանդ…թրքերէն են, մեր կոտտացող վէրքերն են և պէտք է դարմանենք զանոնք:    Արևելահայ բառարանագիրը չ’ը՛ներ այս բանը. «ժողովրդական» և վե՛րջ. և յաջորդական սերունդները ազատօրէն կ’որդեգրեն այդ «ժողովրդական» բառերը,  կ’իւրացնեն և կը յաւերժացնեն զանոնք: Անոնց հոգիներուն մէջ կը յաւերժանայ թրքերէնն ալ, թուրքն ալ, և տարին 12  ամիս Անթալիաները խուժողները մասնաւորաբար այսպիսիներն են:

Ու դա՛րձեալ կ’անցնիմ:

Կայ բառերու երրորդ խումբ մըն ալ, որ նմանապէս տեղ կը գտնէ արևելահայ բառաարաններու մէջ. ասոնք ըստ էութեան սխալ կազմութիւն ունեցող, հայ լեզուաբանութեան և ոգիին հակադրուող բառեր են, և  որոնց տեղ կը տրուի սակայն, որովհետև…ժողովուրդը, բայց նա՛և մտաւորականութիւնը այդպէ՛ս կը կիրարկէ զանոնք, և բառարանագիրն ալ չի՛ սրբագրեր: Եւ ահա այսպսիները հանգիստ խիղճով ու թեթև ձեռքով կ’անցնին նաև արևմտահայ հոսհոսներուն լեզուական բարքերուն  մէջ, և ոչ անպայման ռամիկին, այլ պեխ-մօրուք ճերմկցուցած և 20-30 հատորի գրական վաստակ ունեցող   մտաւորականին և խմբագիրին ևս:

Ստորև նմուշներ՝  իրենց բացատրութեամբ,  Էդուարդ Աղայեանի երկհատորէն. պատկերը նոյնն է արևելահայ միւս բառարանագիրներուն համար ևս:

  1. Յետայսու   –   սրանից յետոյ, այսուհետև

Սխալ կազմութեամբ բառ մըն է այս, որ ծնունդ առած ու այնուհետև որդեգրուած է ընդհանրապէս հայերէն չգիտցող, սակայն յատկապէս տարրական գրաբարը անգիտացող անձերու կողմէ: Ահա թէ ինչո՛ւ. յետ նախադրութիւնը սեռական հոլով խնդիր կը պահանջէ  իր քովը, օրինակ՝ յետ մահու, յետ պատերազմի, յետ բանակցութեան և այլն,  իսկ այսու՝ գործիական հոլով է, ուրեմն յետայսու ըսել համազօր է յետ մահով ըսելու, կամ  յետ պատերազմով, կամ յետ բանակցութեամբ, ինչ որ հայերէն չէ, լեզու ալ չէ: Տեսականօրէն կարելի է ըսել՝ յետ այսր կամ յետ այսորիկ, սակայն ասոնք ալ շատ գրաբար են, չենք կրնար ետ դարձ կատարել ու գրաբար խօսիլ: Պարզ է, ուրեմն, նման բառ  չունի՛ աշխարհաբարը և վե՛րջ: Ունինք  միւռոնի պէս  ընտիր ու բիւրեղի պէս մաքուր այսուհետև, այդուհետև, այնուհետև բառերը և կրնանք ազատօրէն գործածել ասոնք թէ՛ արևմտահայերէնի, թէ՛ արևելահայերէնի մէջ:

  1. Ութնեակ   –  նոյնն  է՝ ութեակ

Բացարձակապէս ո՛չ, նոյնը չէ՛: Բառս կազմուած է ութ  և եակ բաղադրիչներով և կրնայ տալ միա՛յն ութեակ, ճիշդ ինչպէս՝ քառ-եակ>քառեակ, հինգ-եակ>հնգեակ,  վեց-եակ>վեցեակ, ուրեմն նաև՝ ութ-եակ>ութեակ: Բայց կ’ըսենք՝ եօթնեակ,  իննեակ, տասնեակ, որովհետև ասոնք կազմուած են հետևեալ բաղադրիչներով՝ եօթն+եակ, ինն+եակ, տասն+եակ, այլ խօսքով՝ ասոնց մէջ երևցող   «ն» բաղաձայնները արմատական են, ինչ որ կը պակսի հինգ, վեց,  ութ  բառերուն:

Հայ լրագրողին լեզուական թափթփածութիւնը այնքան շեշտուած է, որ  գերազանցելով բառարաններունը՝ իր կարգին  հնարած է նաև...վեցնեակ կոչուած հրէշաբանութիւնն ալ:

  1. Ցաւազրկել     –  ցաւից զրկել, այնպէս անել, որ ցաւ չպատճառէ

             Ցաւազուրկ    –   ցաւազերծ

Դա՛րձեալ ոչ. ցաւը վերացնելը  կամ ցաւը բառնալը զրկանք մը չէ, որպէսզի ցաւազրկել կոչենք բայը, իսկ ցաւը բարձող, ցաւը ջնջող դեղն ալ կոչենք ցաւազրկիչ, ինչպէս իր մէկ դասախօսութեան մէջ վերջերս այստեղ «բժշկագիտական» դասախօսութեան մը առթիւ Երևան ուսանած դասախօսը կ’անուանէր կարգ մը դեղերը: Բայս պէտք է ըլլայ միա՛յն ցաւազերծել,  ածականը՝ ցաւազերծ, համապատասխան դեղը՝ ցաւազերծիչ (analgésique ):

Զուրկ և զրկել բառերով հայերէնը կը բնորոշէ դրական իրողութեան մը կամ վիճակի մը  բացակայութիւնը կամ վերացումը,  օրինակ՝ տնազուրկ, հայրենազուրկ-հայրենազրկել, ծնողազուրկ, իրաւազուրկ-իրաւազրկել և այլն: Բայց ո՛չ ցաւազրկել, ցաւազուրկ և ցաւազրկիչ. այս երեքը անհեթեթութիւններ են իբրև յղացք,  և թոյլատրելի չէ, որ ասոնք գոյութին ունենան լեզուի մէջ, աղարտեն զայն,  առաւել ևս մտնեն բառարան ու մանաւանդ…ուսուցուին:

Իսկ զերծ և զերծել բառերով  կը բնորոշենք բացասական իրողութեան մը բացակայութիւնը կամ վերացումը, օրինակ՝  վնասազերծ-վնասազերծել, ականազերծ-ականազերծել, վարակազերծ-վարակազերծել, ախտազերծ-ախտազերծել և ուրեմն…ցաւազերծ-ցաւազերծել-ցաւազերծիչ:

 

[email protected]                                                        Արմենակ  Եղիայեան

 

 

 

 

 

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here