Հարցասէր բարեկամի մը օրագիրէն

0
796

Կարեւո՞ր է միութեան գծիկ դնել այս պարագաներուն.

Ընկերա(-)տնտեսական

Պատմա(-)քաղաքական

Իրանա(-)ազրպեյճանական

Ֆրանսա(-)հայկական

                                                               *     *

                                                                   *

  1. Որքան կը յիշեմ, ըսած էի, որ պէտք չէ:

Ուրեմն ո՛չ, չորսն ալ միութեան գծիկով կը գրուին:

Ինչո՞վ կը յատկանշուին այս բառերը, այս բարդութիւնները:

Ընդհանրապէս մեր բարդ բառերուն արմատներէն առաջինը լրացումը կ’ըլլայ միւսին՝ այսինքն՝ երկրորդին. օրինակ՝

—մեծապատիւ       …     մեծ պատիւ (ունեցող). մեծ  որոշիչ պատիւին

—քարայրաբնակ   …     քարայրի մէջ բնակող. քարայր տեղի պարագայ բնակ(իլ բայ)ին

—այսօր                   …     այս որոշիչ  օրին

—մսակեր                …      միս   կերող (ուտող). միս ուղիղ  խնդիր կեր (ուտել) բային:

Այս տիպարին կը հետեւի մեր բառերուն  99 տոկոսը: Այսինքն՝ տասնեակ հազարաւոր բարդութիւններ եւ անշուշտ միութեան գծիկ չեն առներ:

 

  1. Արդ, անդին ունինք կցական բարդութիւններու տեսակ մը, ուր անոր բաղադրիչները իրարու հանդէպ լրցացումի եւ լրացեալի յարաբերութիւն չունին, այլ հաւասարազօր են եւ պարզապէս համադասուած են իրարու:

Օրինակ՝ ընկերա-տնտեսական   կը նշանակէ   ընկերային եւ տնտեսական հաւասարապէս:

Պատմա-քաղաքական կը նշանակէ պատմական եւ քաղաքական հաւասարապէս:

Եւ այսպէս շարունակ. ահա ասոնց բաղադրիչները միութեան գծիկով կը միանան:

Ուրիշ օրինակներ՝

հիւսիս-արեւելեան ,    որ կը նշանակէ  հիւսիսյին եւ հարաւային (կողմերուն յարող) հաւասարապէս:

հարաւ-արեւմտեան,    այսինքն՝   հարաւային եւ արեւմտեան   հաւասարապէս:

արաբո-հրէական  պատերազմը, այսինքն՝ այն պատերազմը, որ տեղի ունեցաւ արաբներուն եւ հրեաներուն միջեւ:

յունա-հռոմէական  քաղաքակրթութիւն, այսինքն՝ յունական եւ հռոմէական  հաւասար  ազդեցութեամբ յառաջացած քաղաքակրթութիւն:

ասորա-բաբելական

 

  1. Թէեւ հազուագիւտ, սակայն կրնայ պատահիլ, որ նոյն բառը յարի  ներքին երկու տարբեր կառոյցներու. օրինակ՝

պարսկահայ …կրնայ նշանակել պարսկական հողի վրայ ապրող հայ եւ ոչ՝  թէ՛ պարսկական, թէ՛ հայկական: Ուրեմն այստեղ պարսկ արմատը որոշիչն է հայ

արմատին:   Այս իմաստով՝ ան կը յարի 1-ի մէջ  բերուած օրինակներուն:

պարսկա-հայ սաահմանը անցանք  …  այն սահմանն է այս, որ կը բաժնէ Պարսկաստանը Հայաստանէն, այլ խօսքով՝ այն սահմանը, որ հաւասարապէս կը պատկանի  Պարսկաստանին եւ Հայաստանին, ուրեմն՝ արմատները համադասուած

են:

Նոյն զանազանութիւնը՝ կրնայ ներկայացնել եգիպտահայ ածականը.

եգիպտահայ գաղութ

եգիպտա-հայ  պատմական յարաբերութիւններ

Նաեւ՝

յունահռոմէական ըմբշամարտ

յունա-հռոմէական մշակութային կապեր

*     *

*

Շտեմարան խառն օրինակներու 

արեւմտաեւրոպական

Ինչո՞ւ առանց գծիկի. որոհետեւ  արեւմտա արմատը որոշիչն է եւրոպ(ական) արմատին, մեկնակէտ ունենալով՝ Արեւմտեան Եւրոպա  հասկացութիւնը, ուր առաջին բաղադրիչը որոշիչն է երկրորդին:

պարսկա-յունական պատերազմ

Գծիկով, քանի  արմատները համադասուած են. բառս կ’ակնարկէ այն պատերազմներուն, որոնք տեղի ունեցան 5-րդ դարուն Քա.  պարսիկներու եւ յոյներու միջեւ: Յիշել Մարաթոնը:

ֆրանսահայ գաղութը

Գաղութ, որ հաստատուած է ֆրանսական հողի վրայ. ուրեմն՝ ֆրանս արմատը լրացումն է  հայ արմատին. այս օրինակը կը յարի 1-ին:

ֆրանսա-հայկական յարաբերութիւններ

Կ’ակնարկէ այն յարաբերութիւններուն, որոնք կը վերաբերին ֆրանսացիներուն (կամ Ֆրանսայի) եւ հայերուն (կամ Հայաստանի) հաւասարապէս: Ուրեմն օրինակս կը յարի  2-ին կամ 3-ին:

[email protected]                                                                                      Արմենակ Եղիայեան

=====================

 

 

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here