Փանոս Թերլէմէզեանի «Կեանքիս Յուշերը» Հատորը

0
941

Յարութիւն Իսկահատեան-Պէյրութ – Պայքար – 116

Երեւանի մէջ 2017-ին Թէքէեան Մշակութային Միութիւնը  լոյս ընծայած է յայտնի նկարիչ եւ յեղափոխական Փանոս Թերլէմէզեանի «Կեանքիս Յուշերը» հատորը (Տիգրան Մեծ հրատ. եւ տպարան, 420 էջ): Աւելի քան եօթանասունհինգ տարի այս յուշերը անտիպ մնալէ յետոյ, Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահի տնօրէնութիւնը Փանոս Թերլէմէզեանի յուշերու անտիպ ձեռագիրը սիրայօժար տրամադրած ու բարեհաճօրէն համագործակցած է հրատարակչութեան հետ լոյսին բերելու զայն: Բնագիրը հրատարակութեան պատրաստած է գրականագէտ Երուանդ Տէր Խաչատուրեան, որ զայն օժտած է ծանօթագրութիւններով եւ գրած յառաջաբանը:

Տէր խաչատուրեան յառաջաբանին մէջ յստակօրէն կը բացատրէ մարդոց յուշերը լոյսին բերելու եւ հրատարակելու հիմնական դրդապատճառը: Ան կ’ըսէ. «Առաւել թանկ են այն մարդկանց յուշերը, որոնք անցել են դառն ու ծանր ժամանակների թոհուբոհի միջով եւ որոնց միջով անցել է իրենց կեանքի ժամանակը: Նրանք իսկապէս իրենց ժամանակի վկաներն են, հայկական կեանքի յաւերժական ժամանակակիցները, մեր գալիք բոլոր ժամանակների, գալիք բոլոր սերունդների ժամանակակիցները»:

Փանոս Թերլէմէզեան 1938-ին լուրջ հիւանդութենէ մը ետք երբ կ’ապաքինի կ’որոշէ իր կեանքի յուշերը գրի առնել: Ան այլեւս չէր կրնար նկարել: Ազգային հոգիով ներշնչուած եւ ազգային գիտակցութեամբ ապրող ծերունազարդ նկարիչը հոգեկան ի՜նչ տառապանքի պիտի մատնուէր 1937-էն ետք, երբ հայ մտաւորականութեան երկրորդ՝ խորհրդային եղեռնը տեղի կ’ունենար: Այդ ծանր վիճակին մէջ ի՜նչ կը մնար ընել անոր բացի մտովին վերապրիլ իր նախկին կեանքը, յուշերու ընդմէջէն, վերադառնալ Վան իր մանկութեան եւ հայրենական դրախտը: Փանոս Թերլէմէզեան գրի կ’առնէ «իր կորսուած հայրենիքի՝ Արեւմտեան Հայաստանի ու մեր ժողովրդի կեանքի ճակատագրական ժամանակների եւ իրադարձութիւնների մասին» յուշերը, ինչպէս կ’ըսէ Երուանդ Տէր Խաչատուրեան: Այս գործին համար «անհրաժեշտ էր ունենալ բարոյական բարձր նկարագիր եւ հոգեկան մեծ արիութիւն», կ’աւելցնէ ան: Փանոս Թերլէմէզեան իր յուշերուն սկիզբը կ’ըսէ թէ ան պիտի ջանայ ժողովուրդի շահերու տեսանկիւնէն դիտել հարցերը եւ զայն պարուրել իր վերջին տարիներու (1937-1941) ժամանակաշրջանի շունչով:

Փանոս Թերլէմէզեան ծնած է 11 Մարտ 1865-ին, Վան: Ան այս հատորին մէջ կը նկարագրէ իր տոհմիկ ընտանիքին պատմութիւնը, որ հայկական ազգագրութեան մէջ յատուկ արժէք կը ներկայացնէ: Ապա արուեստագէտը մանրամասնօրէն կը նկարագրէ Վանի հայկական կեանքը զանազան դէպքերով եւ դրուագներով: Անոր մաքուր ոճով հայերէնի մէջ ուշագրաւ է Վանի հայկական բառբարին թողած ազդեցութիւնը: Ան գունագեղ ոճով կը նկարագրէ Վանի բնութիւնը, իր Այգեստանը, քաղաքամէջն ու շարջակայքը, մեծ բաժին յատկացնելով ժողովուրդի նիստ ու կացին:

Փանոս Թերլէմէզեան կը խօսի Վանի մէջ հայկական կրթութեան շուրջ եւ գովասանքով կ’արտայայտուի իր յաճախած Վանի Կեդրոնական դպրոցին մասին, միւս Տէր Թոդիկեան վարժարանները քննադատելէ յետոյ: Ան նաեւ կը խօսի իր զբաղած արհեստներու եւ ուսուցչութեան մասին: Ապա կ’անցնի իր քաղաքական-հասարակական կեանքի գործունէութեան: Ուսուցչութիւնը մէկդի դնելով ան կը նուիրուի յեղափոխական գործունէութեան, ինչպէս որ կ’ըսէ. «Հրաժարուեցի ուսուցչութիւնից եւ աշխատեցի լինել փրոֆեսիոնալ յեղափոխական, այսինքն՝ կազմակերպող, փրոփականտիստ, գիտենալ ինչպէս կայունացնել տատանուող տարրերը եւ գիտենալ ինչպէս խուսափիլ ոստիկանութիւնից ու շեղել նրա հետապնդումները» (էջ 95):

Նկարիչ եւ յեղափոխական Փանոս Թերլէմէզեան սոյն յուշերուն մէջ չի յիշեր իր կուսակցական պատկանելիութիւնը: Արդարեւ ան եղած է 1884-ին Արմենական կուսակցութեան հիմնադիր անդամներէն մէկը, Մկրտիչ Փորթուգալեանի հիմնած «Գործակցական Միութիւն» կազմակերպութեան ծառայելէ յետոյ, որ դարձաւ Արմենական Կուսակցութեան կորիզը:

Թրքական պետութեան հարուածներէն թմրած Վանի հայ ժողովուրդը արթնցնելու ելք մը պէտք էր գտնուէր 1880-ական թուականներուն: Այդ մէկը կարելի դարձաւ յեղափոխական տրամադրութեամբ հայ երիտասարդներու գործունէութեամբ: Անոնց մէջ էր Փանոս Թերլմէզեանը, որ իր ընկերներով պատրաստ էր ամէն զոհողութեան եւ ամենայանդուգն քայլերու:

Այն օրերուն Վանի ժողովուրդը երկու դասակարգի կը բաժնուէր: Առաջինը կը ներկայացնէր աւատապետական կարգավիճակի մնացորդներն ու պետական պաշտօնեաները, զորս Փանոս Թերլէմէզեան կը կոչէ «արտօնեալները»: Երկրորդը կը բաղկանար «մութ, յետամնաց, կիսաստրուկ եւ զարհուրելիօրէն տանջուող ու կեղեքուող ամբոխից» կ’ըսէ Թերլէմէզեան: Վանի յեղափոխական երիտասարդութիւնը այս երկրորդ դասակարգին ազատագրութեան սիրոյն էր որ կը պայքարէր: Անհրաժեշտ էր մարդոց միտքերուն մէջ ամրապնդել այն իրողութիւնը թէ հայը իրաւունք ունի ազատ ապրելու: Այդ ժամանակաշրջանին հայերը յեղափոխական փորձառութիւն եւ աւանդոյթ չունէին, նոյնպէս փորձառու առաջնորդներ չկային: Հայ յեղափոխականները «ռոմանթիք երազողներ» էին որոնք որեւէ նախապատրաստուած ծրագիր մը չէին մշակած, կ’ըսէ Փանոս Թերլէմէզեան (էջ100-101): Ան կ’աւելցնէ թէ հայ յեղափոխականները միամիտ արարքներ կը գործէին եւրոպական պետութիւններու ուշադրութիւնը հայոց ազատագրութեան հարցին հրաւիրելու համար: Այս պատճառաւ հայոց իրավիճակը փոխանակ թեթեւնալու աւելի ծանրակշիռ կը դառնար: Այս մասին Երուանդ Տէր Խաչատուրեան Թերլէմէզեանի մտավախութիւնը բացատրելու համար յառաջաբանին մէջ կ’ըսէ. «Թուրքական իշխանութիւններին, թուրքական պետութեանը իրենց շատ հեռուն միտող, շատ հեռուն գնացող ծրագիրները իրագործելու, Թուրքիան հայերից դատարկելու, հայերի պատմական հայրենիքը խլելու համար առիթներ էին պէտք եւ «խելօք» հայերը տալիս էին այդ պատեհ առիթները»:

Փանոս Թերլէմէզեան 1890-ական թուականներուն կ’ունենայ յախուռն ու փոթորկալից կեանք մը: Ձերբակալութիւններու, բանտարկութիւններու, ծեծի, չարչարանքի եւ մահուան տարիներ էին անոնք: Ապա աստանդական կեանքի օրեր եւ տառապալի վիճակներ կը յաջորդեն:

Երեսուն տարեկան հասակին Փանոս Թերլէմէզեան Թիֆլիս եւ ապա Փեթերսպուրկ կը մեկնի նկարչութիւն ուսանելու համար: Ան կը դառնայ Կայսերական Նկարչական Դպրոցի ուսանող: Այդ տարիներու իր ուսանողական կեանքի եւ կենցաղային պարագաներու մասին հետեւեալը կը գրէ. «Վառ ոգեւորութեամբ եւ եռանդով սովորել էի սկսել երբ ձմեռը վրայ հասաւ: Ձիաքարշ չէի նստում երեք կոպեկի խնայողութեան համար: Երեսունհինգ աստիճան ցուրտ էր, փողոցների անկիւններում կրակ էին վառում կառապանների եւ անցորդների համար, ես էլ օգտւում էի տաքանալով այդ կրակներից եւ արագօրէն շարունակելով ճամբաս մինչեւ դպրոց, կամ մինչեւ բարեկամի մը տունը, ուր նրա կինը շաբաթը երկու անգամ ինձ ձրի ռուսերէնի դաս էր տալիս» (էջ 176):

Փանոս Թերլէմէզեանի Փեթերսպուրկ հասնելէն երեք կամ չորս ամիս ետք Խրիմեան Հայրիկ ռուսական մայրաքաղաքը կու գայ պաշտօնական այցով: Ան ապագայ նկարիչին համար ուսանողական թոշակ կը սահմանէ Եկեղեցական խորհուրդի միջոցաւ (էջ 178): Այդ շրջանի իր հայրենաբաղձ տառապանքին մէջ նկարիչը այսպէս կ’ըսէ. «Այդ հեռաւոր հիւսիսում մեր երկրի կայծկլտացող սեւ աչքերը չէի տեսնում, այդ ցուրտ փողոցներում հանդարտօրէն զբօսնող ռուս կանանց աչքերը, յօնքերը, մազերն ու մորթը այնչափ միագոյն եւ միապաղաղ էին, որ դժուարաւ էի զանազանում» (էջ 179):

Երուանդ Տէր Խաչատուրեան Փանոս Թերլէմէզեանի հայկական կուսակցութիւններու քննդատութեան համար հետեւեալը կ’ըսէ. «Թերլէմէզեանը աններում եւ անողոք է հայկական կեանքի հանդէպ: Նա վերլուծում է մեր ազգային կուսակցութիւնների գործունէութիւնը, մատնացոյց է անում հետաքրքրական իրականութիւններ եւ միջադէպեր, յիշում է կարեւոր ու խօսուն մանրամասներ եւ իր անողոք վճիռներն է կայացնում»: Ան կ’աւելցնէ. «Նա ցաւով ու դառնութեամբ է արձանագրում կուսակցութիւնների գործունէութեան մերժելի կողմերը, սխալ քայլերը, վրիպումները, ակնյայտ սխալներն ու քաղաքական կարճատեսութիւնը» (էջ 16):

Իր կեանքին ընթացքին Փանոս Թերլէմէզեան կը տեղափոխուի զանազան երկիրներ ու քաղաքներ: 1910-ին ան Պոլիս կը հաստատուի: 1914 կը մեկնի Թիֆլիս, ապա Հայաստան, Անի ու Վան: Կը մասնակցի Վանի ինքնապաշտպանական Հերոսամարտին, գիրքին մէջ ինքզինք ներկայացնելով իբրեւ պարզ զինուոր, մինչդեռ խորքին մէջ ան Վանի պաշտպանութիւնը կազմակերպող ամենէն նշանաւոր դէմքերէն մէկն էր:

Փանոս Թերլէմէզեանի յուշերու այս բաժինը կ’ընդգրկէ մեր ժողովուրդի պատմութեան կարեւոր ժամանակաշրջանի մը վաւերագրութիւնը, պատմուած այդ շրջանի դէպքերուն գործունեայ մասնակից ականատեսի մը կողմէ: Ան կարեւորութիւն կը զգենու հեղինակին ականաւոր յեղափոխական եւ արուեստագէտ ըլլալու պատճառաւ: Այս անտիպ յուշերուն Թէքէեան Մշակութային Միութեան կողմէ Երեւանի մէջ հատորով մը լոյս ընծայումը ողջունելի է, քանի որ ան նոր լոյս կը սփռէ այդ ժամանակաշրջանի իրադարձութիւններուն վրայ:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here