Հայասպանութեան Վաւերագրման Փաստարկութեան Այլ Հրատարակութիւն Մը

0
268

Յարութիւն  Իսկահատեան-Պայքար 130

Կարապետ Չալեան եւ Հռիփսիմէ Խրիմեան հաճընցի զոյգի որդին՝ Ասատուր Չալեան իր կեանքի յուշերը գրի առած է: Անոր զաւակներն ու թոռները նախաձեռնութիւնը ունեցած են Ասատուր Չալեանի յուշերը հրատարակելու անգլերէն եւ հայերէն: Յուշագիրքին հայերէն բաժինը կը կրէ «Ցեղասպանութենէն Վերապրող Հաճընի Հպարտ Զաւակ Ասատուր Չալեանի Յուշերը» խորագիրը, «Ասպարէզ» թերթի հրատարակութիւն, տպագրութեան թուականը չէ նշուած (հաւանաբար 2015), Ա. Մ. Ն., որ յուշագիրքին երկրորդ մասն է (էջ 95-195), իսկ առաջին բաժինը (էջ 1-94) կ’ընդգրկէ յուշերուն անգլերէն թարգմանութիւնը՝  «Proud Son of Hadjin – A Memoir of an Armenian Genocide Survivor – The Story of Asadour Chalian», A publication of Asbarez, U. S. A.:

Ասատուր Չալեան ծնած է Հաճըն՝ «Արծուեբոյնը Կիլիկեան Հայաստանի… 25.000 զուտ հայ բնակչութեամբ քաղաքը» (էջ 104), 1891ին: Հաճընի մէջ տեղւոյն հայերու բարբառը խօսող եւ անոնց կենցաղը ունեցող շատ քիչ թիւով թուրքեր ալ կ’ապրէին, որոնց հաճընցի հայերը Չանտըր կը կոչէին (էջ 104): Յուշագիրքին խմբագիրը՝ Աբօ Պողիկեան հեղինակին մասին կ’ըսէ. «Ասատուր արձանագրելով դժոխային վիճակներէ հրաշքով փրկուածի իր յուշերը, միեւնոյն ժամանակ իր պատումին ընդմէջէն սերունդներուն կը փոխանցէ հոգեւոր թանկագին ժառանգութիւն մը, իր դաւանած սկզբունքներու, արժէքային համակարգի հրաշալի ամբողջութիւն մը» (էջ 101): Յուշագիրքին տողերուն ընդմէջէն կը ցոլանայ հեղինակին հայրենասէր եւ  մարդասէր առաքինութիւնները: «Սեփական մաշկը ազատելու բնազդային մղումը յաղթահարած, ուրիշին հասնելու, օգնելու, ծառայելու առաքելութիւնն է, որ ան կը պանծացնէ իր կեանքի դրուագներով եւ նոյն ծառայական ոգին կը պատգամէ իր զաւակներուն ու թոռներուն» (էջ 101), կ’աւելցնէ Պողիկեան:

Ասատուր Չալեանի հայրը՝ Կարապետ, կլայագործ եղած է: Ասատուր իրմէ մեծ եղբայր մը ունէր Թորոս անունով եւ քոյր մը՝ Մարիամ: Ան իրմէ փոքր քոյր մըն ալ ունէր Սրբուհի անունով: 1894ին Կարապետ Ատանայի գիւղերէն մէկուն մէջ աշխատած ատեն կը մահանայ: Քսանեօթը տարեկան Հռիփսիմէն որբեւայրի կը մնայ իր չորս զաւակներով: Ան փուռերու եւ ունեւորներու տուներուն մէջ ջրկիրութիւն ու սպասաւորութիւն ընելով կը հոգայ ընտանիքը:

Հեղինակը՝ Ասատուր Չալեան 1909ի Կիլիկիոյ ջարդերու օրերուն Օսմանիէ կը գտնուէր, իր մօրեղբօր՝ Սարգիս Խրիմեանի եղբօր հարսին հետ՝ արձակուրդի: Ան նոր աւարտած էր դպրոցը եւ կը մտադրէր Ատանայի մէջ առեւտրական գործ մը ձեռնարկել: Քաղաքին մէջ բազմաթիւ հաճընցիներ կային: Ապրիլ ամսուան սկիզբները, «թուրքերուն մէջ սուսիկ-բուսիկ տարաձայնութիւններ կը լսուէին: Հայերը ոչ մէկ բանէ տեղեակ էին, մինչդեռ քանի մը օրերէ ի վեր Ատանայի, Ճիհանի, Միսիսի եւ շրջակայ գիւղերուն մէջ հայերը կը ջարդուէին: Օսմանիէի մէջ հայոց խանութները բաց էին երբ յանկարծ արձակուած փամփուշտի մը շաչիւնը կը լսուի եւ հաճընցի Մամալեան անունով անձ մը կը սպաննուի: Շուկան գտնուող հայերը եկեղեցի կամ հայոց տուները կ’ապաստանին» (էջ 112),  կ’ըսէ Ասատուր Չալեան: Ինք անմիջապէս իր հիւր եղած տունը՝ Արթին աղային քով կը վերադառնայ: Մէկ սենեակի մէջ տասնըմէկ հոգի խռնուած էին, որոնց մէջ կար աղջնակ մը, որ անօթութենէն կու լար: «Աղջնակին բերանը լաթով կը գոցէին կիները, որպէսզի ձայնը չլսուի եւ մենք մօտէն անցնող թուրք խուժանին չմատնուինք» (էջ 113): Կը պարզուի թէ Օսմանիէի հայոց «եկեղեցին ապաստանած հայերը ողջ-ողջ հրկիզուած էին ու այլեւս անոնց ողբի ճիչերը չէին լսուէր», կ’ըսէ ականատես վկայ Ասատուր Չալեան: Իրենց դրացի թուրք հարիւրապետը զիրենք կէսօրէ ետք կ’առաջնորդէ կառավարչատուն, ուր տասը օր կը մնան: Իրենցմէ առաջ հոն բերուած էին չորս այրեր եւ 10-15 վիրաւոր կիներ: Փողոցին մէջ սպաննուած հայոց դիակները օրերով լքուած կը մնան եւ անճանաչելի կը դառնան: Տասը օրուան ընթացքին թուրք խուժանը քանի մը անգամ կը փորձէ կառավարչատուն խուժել եւ հոն ապաստանած հայերն ալ սապաննել: Հակառակ ասոր, դուրսէն քանի մը հայեր եւս կ’աւելնան հոն ապաստանած հայոց վրայ եւ անոնց թիւը քսանի կը հասնի: Օսմանիէի մէջ սպաննուած հայոց մեծ մասը հաճընցիներ էին: Ասատուրի եղբայրն ու քեռայրը Ճիհանի արտերուն մէջ կ’աշխատէին երբ կոտորածը կը սկսի: Մայիսի վերջաւորութեան Ասատուր զանոնք բոլորն ալ ողջ կը գտնէ:

Թուրք զինուորականներու հրամանով Հաճըն 1909ի Ապրիլ ամսուան սկիզբը  պաշարուած էր թուրք խուժանին կողմէ: Հաճընցիները տասնըերեք օր քաջաբար կռուած են եւ դիմադրած թրքական յարձակումներուն եւ թոյլ չեն տուած անոնց քաղաք մտնել: Վերջապէս [օտար դիւանագիտութեան միջամտութեան իբրեւ հետեւանք – Յ. Ի.] Միսիսէն օսմանեան բանակի զինուորներ կը հասնին Հաճըն եւ կը վտարեն թուրք խուժանը: Այսպիսով «Հաճըն ո՛չ միայն ինքզինք պաշտպանեց, այլեւ փրկեց նաեւ Սիսը» (էջ 116), կ’ըսէ Չալեան: Ատանայի նահանգին մէջ ամէն հայ ընտանիք սուգի մէջ էր, երեսուն հազար զոհ տուած էին: Հաճընցիները միայն «Ատանայի, Միսիսի, Ճիհանի եւ Օսմանիյէի մէջ երեք հազար զոհ ունէին» (էջ 119), ըստ Ասատուր Չալեանի:

Ասատուր Չալեան 1910ի Մարտ ամսուան սկիզբը Պրուսա կը մեկնի շերեմաբուծութիւն ուսանելու: Տարի մը ետք ան առաջին կարգի շերեմաբոյծ կը վկայուի եւ Հաճըն կը վերադառնայ: Պրուսայի մէջ Ասատուր կը ծանօթանայ Արամ Մանուկեանի հետ, որ աւելի ուշ Վանի ինքնապաշտպանութեան կազմակերպիչներէն եղաւ: Հաճընի մէջ ատեն մը գործընկերներով շերմաբուծութեամբ կը զբաղի եւ ապա կը վերադառնայ ուոսուցչական ասպարէզ Հաճնոյ Կեդրոնական վարժարանին մէջ, միեւնոյն ատեն անվճար ծառայելով Առաջնորդարանին:

Երբ Ա. Համաշխարհային պատերազմը կը պայթի 1914ի Յուլիսին Ասատուր Չալեան Չորք Մարզպանի ամառնային վարժապետանոցին մէջ կը դասաւանդէր: Եղբայրը՝ Թորոս բանակ տարուած էր: Թուրքիա ընդհանուր զօրաշարժ յայտարարած էր եւ 18-45 տարեկան երիտասարդները պարտաւոր էին զօրանոց ներկայանալ բանակի ծառայութեան համար: Հաճընէն հասած կառավարական հեռագիրի մը հրահանգին համաձայն, Ասատուր Ատանա կը մեկնի եւ կը միանայ օսմանեան զինակոչիկներու: Օրէնքով սահմանուած էր թէ երկրորդական ուսում ստացած երիտասարդները Հալէպի պահեստի սպայից վարժարանին մէջ պիտի մարզուէին սպայ դառնալու համար: Ասատուր ընկերներով նախ կը մեկնի Հալէպ, ուր կ’ըսեն թէ պահեստի սպայից վարժարանը Կ. Պոլիս փոխադրուած է եւ պէտք էր հոն երթային: Կ. Պոլիս մեկնելու մտադրութեամբ, Ասատուր ընկերներով հետիոտն կը վերադառնայ Ատանա, ուր կը հանդիպի եղբօրը՝ Թորոսին: Երկու եղբայրներ չեն ուզեր որ իրենց հարազատները (մայրը, քոյրը եւ հարսը) Հաճընի մէջ առանձին մնան, ուստի կը խորհրդակցին եւ կ’որոշեն որ Ասատուր Կ. Պոլիս չերթայ եւ Հաճըն վերադառնայ: Ան ոտքով Հաճըն կը մեկնի եւ կրկին կը մտնէ ուսուցչական ասպարէզ:

1915ի Մայիսին շշուկներով կ’իմացուէր թէ Զէյթունի հայերը բռնագաղթեցուած են Գոնիայի եւ Սուլթանիէի կողմերը: Երկրին «քաղաքական հորիզոնին սեւ-սեւ ամպերու կուտակուիլը զարհուրեցուցած էր ժողովուրդը» (էջ 127), կ’ըսէ Ասատուր Չալեան: Վանի ինքնապաշտպանութեան լուրերն ու Կ. Պոլսոյ հայ մտաւորական եւ առեւտրական ընտրանիին ձերբակալութեան, աքսորի ու սպանութեան լուրերը նոր կը հասնին Հաճըն, որոնք դառն ազդեցութիւն կը ձգեն Հաճընի հայոց վրայ: Յանկարծ թուրք ոստիկանական հրամանատար Ավնի պէյ Ատանայէն Հաճըն կու գայ մութ նպատակներով: Վերջինս Հաճընի երեւելիները իր քով կը կանչէ ու կը ձերբակալէ: Ոստիկանները ծեծի ու սարսափի տակ հայ երեւելիներէն պահուած զէնքերուն տեղը կը հարցնեն: Ժողովուրդը իր մօտ ունեցած զէնքերը կը յանձնէ ոստիկանութեան: Հեղինակը յուշագիրքին 127-128րդ էջերուն մէջ անուններով կը նկարագրէ ձերբակալուածներուն եւ բռնագաղթի ենթարկուածներուն մանրամասնութիւնները եւ հետեւեալը կ’ըսէ. «1915ի Մայիս 22ին Հաճընը սկսաւ պարպուիլ իր հարազատ բնակչութենէն: Մինչեւ Յունիս 8ը՝ երեք կարաւաններով հայութեան երեք քառորդը պարպուած եւ քշուած էր Հալէպ: Մնացած հայութիւնը վախի ու սարսափի կատարեալ անորոշութեան մէջ կը տուայտէր եւ կը սպասէր իր կարգին՝ քշուելու» (էջ 128):

Հեղինակը՝ Ասատուր Չալեան ալ կը բռնագաղթուի: Հարազատները իբրեւ Թորոս եղբօր՝ զինուորի ընտանիք կը մնան Հաճըն: Հալէպի, Ռաքքայի եւ Եդեսիոյ մէջ   իր աքսորի կեանքի մանրամասնութիւնները, ինչպէս նաեւ Հաճընի Հերոսամարտի նկարագրութիւնը ան մանրամասնօրէն կու տայ յուշագիքին 129էն 195րդ էջերուն մէջ:

Այս յուշագիրքն ալ կու գայ աւելնալու Հայասպանութեան վաւերագրման այլ նման հրատարակութիւններու շղթայի օղակներուն վրայ՝ իբր փաստական ապացոյց Հայոց Ցեղասպանութեան կանխամտածուած բնոյթին:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here