ՀԱՅԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՆԱՀԱՏԱԿՆԵՐՈՒՆ ՊԵՐՃԱԲԱՆ ՀՌԵՏՈՐԸ՝ ԳԵՐՊԾ. ԴՈԿՏ. Հ. ՍԱՀԱԿ ԵՊՍ. ԿՈԳԵԱՆ (1895-1963)

0
399

ԳՐԱԽՕՍԱԿԱՆ

Չեմ գիտեր ինչո՞ւ ինծի վիճակուեցաւ Մեսրոպ Հայունիի նորատիպ գիրքին գրախօսականը կատարել: Երբ խնդրուեցաւ ինծմէ այս աշխատանքը, անմիջապէս եւ ուրախութեամբ ընդունեցի, բայց անկեղծ ըլլալու համար, յաջորդող օրերուն քանիցս փորձուեցայ հեռաձայնը վերցնել ներողամտութեամբ խնդրելու համար որ ուրիշի մը դիմեն: Թերեւս մէկ կողմէն որովհետեւ երբեք այս տեսակի փորձ մը չեմ կատարած, որով գիտակից չէի աշխատանքին բաւական խրթին ըլլալուն, իսկ միւս կողմէն որովհետեւ համոզուած եմ թէ գիրքին հերոսը Եկեղեցւոյ եւ Ազգին երեւելի մարդոց անուններու շարքին կը պատկանի, իբրեւ Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ իշխանններէն մին, ինչպէս իրաւացիօրէն կը բնորոշէ հեղինակը, զգացնելով իր բացառիկ հիացումը Կոգեանին:

Բայց հակառակ տատամսոտ այս վիճակիս, պիտի խոստովանիմ նաեւ թէ այսօր մեծապէս գոհունակ եմ, ու լիացած: Ճիշդ է որ լսած էի Հայր Սահակ Կոգեանի մասին, որոշ չափով հետաքրքրուած անոր գործունէութիւններով ու գրութիւններով, սակայն Մեսրոպ Հայունին՝ խստապահանջ ու հրամայական ուսուցիչս, որ երբեք չի գիտեր քիչով գոհանալ, զգացուց իր այս նորատիպով թէ կոգեանական տեղեկութիւններս նման էին կաթիլ մը ջուրի ովկիանոսին մէջ: Հետեւաբար այս նորատիպին ընթերցումը մղեց զիս վերստին ձեռք բերելու միեւնոյն հեղինակին 2008ին հրատարակած «Գերապայծառ Դոկտոր Հայր Սահակ Եպիսկոպոս Կոգեան» խորագիրով 687 էջնոց գիրքը, ինչպէս նաեւ 1975ին տպուած Սահակ Կոգեանի «Մինչեւ ցե՞րբ, Տէր, մինչեւ ցե՞րբ» մատեանը: Հաւատացէք այս մի քանի օրերուն ընթացքին ճանչցայ Կոգեանը այնպէս որ կարծէք իր օրերուն ապրած ըլլայի: Շնորհակալութիւն Հայր Մեսրոպ:

Նորատիպին խորագիրն է «Հայասպանութեան Նահատակներուն Պերճաբան Հռետորը՝ Գերպծ. Դոկտ. Հ. Սահակ Եպս. Կոգեան (1895-1963)», հեղինակը՝ Մեսրոպ Հայունին, տպուած՝ Այնճառ 2019ին, եւ բաղկացած 176 էջերէ: Այս իւրայատուկ մատեանը կ՛ընդգրկէ երկու մեծ բաժիններ.  առաջինը, ինչպէս հեղինակը կ՛ըսէ իր բացատրականին մէջ, Կոգեանին մասին է, իսկ երկրորդը՝ Հայր Կոգեանէն: Որպէսզի ընթերցողը կարենայ թափանցել գիրքին այս երկու բաժիններուն մէջ, չի կրնար զանց ընել առաջին ութը էջերը, հասկնալու համար հեղինակին միտքն ու նպատակը:  Այս առաջին էջերուն մէջ կը գտնենք հետեւեալ վեց նկատողութիւնները՝

  1. Անուանաթերթ։ Գիրքին ինքնաթուղթն է։
  2. Ձօն։ Գիրքը կը ցօնէ 1915ի Հայոց ցեղասապանութեան հոգեւորական թէ աշխարհական բոլոր նահատակներուն ու մարտիրոսներուն։
  3. Ի Յիշատակ։ Գիրքը գրուած է լուսաբնակ Ներսէս Պետրոս ԺԹ. Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց Կաթողիկոս Պատրիարքին, եւ հոգելոյս Գերյարգելի Հայր Գէորգ Ծ.Վ. Եղիայեանի յիշատակին։
  4. «Հայոց Ցեղասպանութիւն՝ ճանաչումէ հատուցում»։ «Մենք գիտենք ճշմարտութիւնը, ուստի, ոչ միայն չենք կրնար լռել ճշմարտութեան դիմաց, այլ նաեւ պարտական ենք ըսել զայն արար աշխարհին» (էջ 4): Այս նախադասութիւնը կարծէք խթանիչ ուժն է որ մղած է հեղինակին ներկայացնելու այս երկը։ Ան՝ նշելէ ետք 12 ապրիլ 2015ի Վատիկանի մէջ մատուցուած սուրբ Պատարագը, ուր Ֆրանչիսկոս Պապը կը յայտարարէր Հայոց Ցեղասպանութիւնը որպէս «առաջին ցեղասպանութիւնը քսաներորդ դարուն», կը հռչակէ Հայր Սահակ Կոգեանը որպէս առաջին եւ ջերմագոյն ջատագովներէն մին որ հանդիսացաւ Ապրիլեան Նահատակներուն արդարախօս ու խիզախ հռետորը։
  5. Բացատրական։ Բացատրականին մէջ հեղինակը կը ներկայացնէ գիրքին երկու բաժինները, առիթը ու պատճառը, որոնք զինքը մղած են այս աշխատանքը իրագործելու, բացատրութիւն մը դիւանային պրպտումներուն, հրատարակութեան մասին 14 մանրամասնութիւններ որոնք աւելիով կը լուսաբանեն ընթերցողը, եւ աւարտին շնորհակալական խօսք մը բոլոր այն անձերուն որոնք օգտակար դարձած են իրեն։
  6. Շնորհակալիքս։ Հեղինակը յատուկ շնորհակալութիւն կը յայտնէ գիրքին մեկենասին՝ Մագիստրոս Գրիգոր եւ Քրիսթին Ճապուրեանին, եւ իրենց Քերոբ հոգեհատորին։

Բաւականաչափ ծանօթանալէ ետք հեղինակին տարած աշխատանքին նպատակին, պատճառներուն ու ընթերցումը լուսաբանող մանրամասնութիւններուն, այժմ փորձենք թափանցել գիրքին առաջին բաժնին էջերուն մէջ։

Առաջին Բաժինը՝ Հայր Կոգեանին մասին

Նորատիպին առաջին բաժինը, որ կը խօսի Հայր Կոգեանի մասին,  կ՛ընդգրկէ վեց գլուխներ եւ աղբիւրացանկ մը, որոնցմէ առաջին, երկրորդ, երրորդ եւ հինգերորդ գլուխներուն աւարտին կը գտնենք նաեւ երկար ցանկ մը ծանօթագրութիւններու։

Այս վեց գլուխներուն խորագիրներն են՝

  1. Կենսագրական տուեալներ
  2. Ազգապաշտն ու հայրենասէրը
  3. Ապրիլեան Նահատակներուն պերճախօս ճարտասանը
  4. «Մինչեւ ցե՞րբ, Տէր, մինչեւ ցե՞րբ»
  5. Առաջնութեան հարցէն՝ «Կեզի» հանրապարտէզը
  6. Վարդանանց Մարտիրոսներէն՝ Ապրիլեան Նահատակներուն
  • Աղբիւրացանկ

Առաջին չորս գլուխները յատկացուած են ուղղակիօրէն անդրադառնալու Սահակ Կոգեանի մասին, իսկ հինգերորդ եւ վեցերորդ գլուխները կու գան ամբողջացնելու հեղինակին նպատակը, եւ հարստացնելու ընթերցողին գիտելիքները:

Առաջին գլխուն մէջ, Հայունին մանրամասն բծախնդրութեամբ կը ներկայացնէ կենսագրականը Սահակ Կոգեանին, ու կը վկայէ անոր անձին, կեանքին ու գործունէութեան վսեմութեան ու վեհութեան, որովհետեւ ինչպէս հեղինակը կ՛ըսէ. «Կենսագրական տուեալները կը նպաստեն աւելի լաւ ծանօթացումին թէ հոգիով, թէ մտքով եւ թէ վաստակով այս բացառիկ անձնաւորութեան»:

Երկրորդ գլխուն մէջ, հեղինակը կը խօսի Կոգեանի ազգապաշտութեան ու հայրենասիրութեան մասին: Բացատրելէ ետք իմաստը ազգապաշտ բառին, ոչ միայն կէտ առ կէտ կը նկարագրէ ու կ՛արդարացնէ Կոգեանի այնքան ազգապաշտ ու հայասէր ըլլալը, այլեւ կը սորվեցնէ ընթերցողին ու կը համոզէ զայն ըլլալու ազգապաշտ ու հայրենասէր: Այս գլխուն մէջ, Հայունին կը մէջբերէ նաեւ Կաթողիկէ ռումանահայոց Առաքելական Կառավարիչին «Ազգասիրութիւն, Աստուած զմեզ Հայոց կ՛առաքէ» խորագրեալ ելոյթէն հատուածներ, ու կը փակէ Ներսէս Ծ.Վ. Սէթեանի, Գերպծ. Յովսէփ վրդ. Գալայճեանի ու Տիար Յակոբ Բամպակեանի արձանագրած վկայութիւններով Սահակ Կոգեանի ազգասիրութեան մասին։

Երրորդ գլխուն մէջ, Հայունին կը նկարագրէ Կոգեանը որպէս Ապրիլեան Նահատակներու պերճախօս ճարտասանը: Կոգեան ընդհարապէս ճանչուած է այս մակդիրով: Մինչեւ օրս, երբ յառաջացած տարիքով անձի մը վկայութիւնը խնդրէք Կոգեանի մասին, անմիջապէս կ՛ըսէ. «Բացառիկ ճառախօս մըն էր, Ապրիլ 24ին կ՛երթայինք զինք լսելու»: Նոյնիսկ հեղինակը յատուկ կարգով կը ներկայացնէ այս գլուխը, անոր տրամադրելով 22 էջեր: Կարծիքովս այս երրորդ գլուխը կեդրոնական բաժինը կը գրաւէ գիրքին, որովհետեւ, մէկ կողմէն գիրքին խորագիրը ինքնիրմէջ կ՛ընդգրկէ այս թեման, իսկ միւս կողմէն գիրքին երկրորդ բաժինը ամբողջութեամբ այդ նիւթին շարունակութիւնն է: Կարելի չէ ըմբոշխնել նորատիպին երկրորդ բաժնի հոգեկան վայելքը, եթէ չթափանցենք Կոգեանի անձին, մտքին ու հոգիին ներաշխարհը:

Չորրորդ գլուխը լիբանանահայ ծանօթ գրաքննադատին, խմբագրին, մանկավարժին ու դաստիարակին՝ Օննիկ Սարգիսեանի արձանագրած բացառիկ ու կենսաձիր մատենախօսականն է հայր Սահակ Կոգեանի յետմահու հրատարակուած «Մինչեւ ցե՞րբ, Տէր, մինչեւ ցե՞րբ» հատորի մասին, որ տպուած է «Գրաքննադատակ երկեր»ուն մէջ, Պէյրութ, 2007ին:

Հինգերորրդ եւ վեցերորդ գլուխները Սահագ Կոգեանի մասին չեն, այլ՝ ինչպէս ըսած էի, կու գան ամբողջացնելու գաղաբարն ու դատողութիւնը հեղինակին եւ հարստացնելու միտքն ու գիտելիքները ընթերցողին, եւ նպատակակէտին հասցնելու գիրքին առաջին բաժինը: Հինգերորդ գլուխը, ինչպէս հեղինակը կ՛ըսէ բացատրականին մէջ. «Պատմաբանասիրական փորձն է ուսումնասիրելու, վերհանելու եւ հաստատելու Ապրիլեան Նահատակներուն անթառամ յիշատակին առաջին թուականէն ցայսօր կազմակերպուած սգատօներուն կամ ոգեկոչումներուն, ինչպէս ալ անոնց ի պատիւ աշխահասփիւռ կանգնուած յուշարձաններուն առաջնութեան հարցը»:  Իսկ վեցերորդ գլուխը, որով իր լրումին կը հասնի գիրքին առաջին բաժինը, Հայունին տպած է իր արտասանած ճառը Վարդանանց տօնին առթիւ, Պուրճ Համուտի Սուրբ Փրկիչ ժողովրդապետութեան մէջ, 11 փետրուար 2015ին:

Աւարտին, ճոխ ու բեղուն աղբիւրացանկը առիթ կ՛ընծայէ ընթերցողին աւելիով Կոգեանագէտ դառնալու։ Չորս էջերու մէջ տրուած ցանկին մէջ կը գտնենք հետեւեալ բաժանումները՝

  • Դիւանային (16)
  • Մամլային (25): Ազդակ, Այգ, Արարատ, Աւետիք, Մարմարա, Պայքար:
  • Գրականութիւն (38)
  • Օտարալեզու (16): Թրքերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն:

Խոստովանելու ենք թէ այսպիսի աշխատասիրութիւն մը իրականացնելու համար, հեղինակէն կը պահանջուի ոչ միայն խոր դատողութիւն ու տրամաբանող միտք, այլեւ՝ խոնարհութիւն եւ զոհողութիւն: Խոնարհութիւն, որպէսզի կարենայ իր հեզասահ, հարուստ ու հաճոյախօս քրիչով վկայել ուրիշի մը արժանիքներուն մասին եւ գնահատել անոր կենցաղն ու գործունէութիւնները: Եւ զոհողութիւն, որովհետեւ իր լաւագոյնն ու թանկագինը կը տրամադրէ յաջողութեամբ պսակելու այսպիսի առարկայական տեսանկիւնէ դիտուած աշխատանք մը, ի յայտ բերելով նորութիւններ ու անյայտ գիտելիքներ: Ապահով թէ Մեսրոպ Հայունիին չի պակսիր ոչ խոնարհութիւն, ոչ ալ զոհողութեան ու տրամադրելիութեան հոգին, արժանավայել կերպով գովերգելու իր հոգեւորական եղբայրը՝ Սահակ Կոգեանը:

Ան փորձած է Սահակ Կոգեանի անձին եւ Հայոց Ցեղասպանութեան անոր կատարած նկարագրութիւններու ընդմէջէն հասնիլ հայութիւնն ամբողջ յուզող ու միացնող վսեմ դատին: Կոգեան՝ աստուածապաշտ հաւատացեալ քահանան, միաժամանակ այնքան հայրենասէր, ու ազգասէր էր, որ իր ամբողջ կեանքն ապրեցաւ մի միայն իր Եկեղեցւոյ, Ազգին ու Հայրենիքին համար:

Ստոյգ եմ որ հեղինակին նպատակն է՝ անշուշտ առաջին հերթին ճանչցնել Սահակ Կոգեանը, բայց մանաւանդ նախանձն առթնցնել իւրաքանչիւր հայու հոգիին մէջ փորձել դառնալու Կոգեան մը։ Այս գիրքը միայն պատմական, քարոզչական ու իմաստասիրական բնոյթ չունի, եւ ոչ ալ հայահռչակ անձնաւորութեան մը մասին վկայութիւն է, այլեւ՝ դաստիարակչական ուղեգիծ մը կը կրէ ինքնիրմէջ։ Հայունին կ՛աժմէականացնէ Ապրիլեան նահատակներուն նուիրուած վկայութիւնները, Ազգին ու Հայրենիքին գոյատեւումը ապահովելու համար։

Այսօր եւս մեր Եկեղեցին, Ազգն ու Հայրենիքը կարիքն ունին Կոգեաններու, որոնք ձերբազատուելով անձնական ու անցողակի շահերէ, կարող են պատրաստական հոգիով նուիրուելու ու նահատակուելու բարիին, ճշմարիտին ու վսեմին։

Շնորհակալութիւն։

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here