«Ազդակ»ի ներդրումը «Հայկական Պահանջատիրութիւն» յղացքի տարազումին եւ գաղափարական հունաւորման մէջ

0
307

(Զեկոյց՝ Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան կազմակերպած հայկական մամուլի խորհրդաժողովին)

Նազարէթ Պէրպէրեան

Այս զեկոյցը մաս կը կազմէ ընթացող խորհրդաժողովի «Հայկական մամուլը եւ ազգային պահանջատիրութիւնը» նիւթին նուիրուած նիստին եւ մասնայատուկ ուշադրութեան լուսարձակին տակ կ՛առնէ «Հայկական Պահանջատիրութիւն» յղացքի տարազումին եւ հունաւորման մէջ «Ազդակ» օրաթերթին խմբագրական ներդրումը։

Զեկոյցը հիմնուած է հայկական մամուլի սահմանումին, էութեան, նկարագրին, կոչումին եւ առաքելութեան վերաբերեալ խորքային այն ընկալումին վրայ, որուն համաձայն՝

ա․հայկական մամուլը հայ հասարակութեան հանրային-ազգային դաստիարակութեան դպրոցն է,

բ․հայկական մամուլը հաւաստի լրատուութեան եւ անկաշառ մեկնաբանութեան հայեցի աղբիւրն է համայն մարդկութիւնն ու հայ հասարակութիւնը յուզող եւ շահագրգռող ամէն կարգի տեղեկութեանց – միջազգային, տարածաշրջանային, տեղական թէ հայաշխարհի համապարփակ ընդգրկումով,

գ․հայկական մամուլը կոչումն ու պատասխանատուութիւնը ունի առաջնորդելու հայ հասարակութիւնը՝ ազգային-քաղաքական իր ուրոյն տեսլականին եւ գաղափարներուն ուղղութեամբ – որոշակի կուսակցութեան պատկանող լրատուամիջոց ըլլայ անիկա թէ ունենայ անկուսակցական, չէզոք կամ հակակուսակցական հակում։

Աւելի քան երկու դարու իր երթի ընթացքին, հայկական մամուլը անվեհեր յառաջապահն ու անդաւաճան դրօշակիրը հանդիսացած է ազգային-հասարակական եւ պետական-քաղաքական ինքնաճանաչման, ինքնահաստատման ու ազատագրութեան յաղթարշաւին՝ վերջին աւելի քան յիսուն տարիներուն յառաջամարտիկը հանդիսանալով հայ ազգային պահանջատիրութեան։

Իբրեւ հայկական մամուլի արժանաւոր ժառանգորդ մը՝ հայ ազգային պահանջատիրութեան սփիւռքեան զարթօնքին մէջ հիմնական ներդրում ունեցած է Լիբանանի հայութեան դաշնակցական օրաթերթը՝ «Ազդակ»։

Անշուշտ խօսքը կը վերաբերի ընդհանրապէս Լիբանանի հայութեան եւ նոյնինքն լիբանանահայ մամուլի ներդրումին, որ օրին ամբողջ սփիւռքի «բաբախուն սիրտ»ը հանդիսացած հայօճախի առաջնորդող բեմը ըլլալու հանգամանքով՝ յառաջապահ եւ վճռորոշ նշանակութիւն ունեցաւ Հայ Դատի հետապնդման յաղթարշաւը սկսելու, վերանորոգելու եւ մարտունակ պահանջատիրութեամբ յառաջ մղելու զարթօնքին մէջ։

Այս առումով յատուկ կարեւորութեամբ պէտք է արձանագրել, որ 1965ին «Քամիլ Շամուն»ի մարզադաշտին մէջ, հայ ազգային երեք կուսակցութեանց միացեալ կազմակերպութեամբ եւ լիբանանահայութեան յարանուանական երեք հոգեւոր պետերու առաջնորդութեամբ, պատմական դարձակէտ արձանագրող պահանջատիրական իր առաջին պոռթկումը շղթայազերծեց Լիբանանի հայութիւնը՝ իրաւատէր հայերու ծովածաւալ բազմութիւն քաղաքական ասպարէզ հանելով։ Հայ ժողովուրդի ազգային, քաղաքական եւ հողային իրաւունքներու պահանջատիրութիւնը սուգի եւ ոգեկոչումի փակ սրահներէն՝ եկեղեցիներէն եւ բեմերէն անդին տանելու եւ քարոզչական փողոց եւ միջազգայյին ասպարէզ դուրս բերելու ուղղութեամբ, հայաշխարհով մէկ արձագանգած այդ զարթօնքը նախապատրաստելու, շարժման մէջ դնելու եւ խանդավառութեամբ յառաջ մղելու գործին մէջ հիմնարար ու մեծակշիռ եղաւ լիբանանահայ մամուլի, յատկապէս «Ազդակ»ի ներդրումը։

Մեծ Եղեռնի յիսնամեակին հետեւած զարգացումները – «Ազդակ» եւ «Զարթօնք» թերթերու ղէմ Պէյրութի թրքական դեսպանատան բացած դատը անփառունակ պարտութեան մատնելու հայութեան միասնական բողոքի յաղթանակը, ապա՝ Պէյրութի Ամերիկեան Համալսարանին մէջ թրքական դեսպանատան կազմակերպած «Թրքական շաբաթ»ին ձախողեցումը հայ ուսանողութեան միացեալ բողոքի յաջող ցոյցով, Ուրուկուայի կառավարութեան կողմէ Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումին ի նպաստ ծաւալած զօրակցական համաժողովրդային շարժումը եւ վերջապէս, բայց ոչ վերջինը, ընդհակառակն՝ ամէնէն նշանակալիցը, Անթիլիասէն Պիքֆայա՝ յուշարձանէ յուշարձան պատմական Քայլարշաւը – Հայ Դատի լրատուութեան տուին առանցքային տեղ ու կարեւորութիւն հայ մամուլի, յատկապէս «Ազդակ»ի ազգային պահանջատիրութեան դրօշակիրի մարտունակ յառաջխաղացքին մէջ։

Լրացուցիչ կարեւոր նշում մը անպայման պէտք է կատարել «Ազդակ»ի 1970ին 8 էջով հրատարակութեամբ սկսած թերթի վերանորոգման եւ շեշտակի երիտասարդացման վերաբերեալ։ Յաւելեալ 4 էջեր ամէն օր տրամադրուեցան հայ կեանքը (Հայաստանէն մինչեւ հեռաւոր հայօճախներ) լրատուական դաշտ բերելու, Հայ Դատի հետապնդման առնչակից լուրերն ու զարգացումները մնայուն լուսարձակի տակ պահելու, այլեւ հայ քաղաքական միտքը քսաներորդ դարու հորիզոնով արդիականացնելու նպատակներուն։ Այդ ոստումով «Ազդակ» արժանաւորապէս բարձրացաւ Սփիւռքի «բաբախուն սիրտ» գաղութին լրատուական ու քարոզչական յառաջապահ դրօշակիրի պատուանդանին։

8էջեայ «Ազդակ»ի առաջին 12 տարիներուն հետ նոյնացած է հրապարակագրական կազմաւորումիս եւ խմբագրական հունաւորումիս ժամանակաշրջանը (1970-1982), որմէ եւ ներշնչուած է այս զեկոյցը։

Զեկոյցը կը կեդրոնանայ Հայկական Հարցի արծարծման եւ Հայ Դատի հետապնդման ուղղութեամբ իրաւատէր, այլեւ պահանջատէր հայ հասարակութիւն, յատկապէս մարտունակ երիտասարդութիւն պատրաստելու առումով «Ազդակ»ի ունեցած դերակատարութեան վրայ։

Հակառակ անոր, որ Խորհրդային Հայաստանի մէջ 1965ին «Մեր հողերը» պահանջելու բուռն շարժումով, ինչպէս նաեւ 1968ին Սարդարապատի յուշահամալիրի կառուցումով պատմական շրջադարձ կատարուած էր հայ ժողովուրդի ազգային պահանջատիրական զարթօնքին ուղղութեամբ, այդուհանդերձ խորհրդային ամբողջատիրութիւնը կը շարունակէր կայսերապետական իր քաղաքականութեան ենթակայ խաղաքարտի կարգավիճակին մէջ պահել հայութեան աշխարհասփիւռ ազգի պահանջատիրական զարթօնքին շարժումը։

Անշուշտ կախարդական սրուակը բացուած էր եւ անհնար էր հայ ազգային պահանջատիրութեան սանձակոտոր ոգին վերստին խցկել ու զսպել։ 1970ի սկիզբներէն կեանքի կոչուեցաւ «Արմէնպրես»ի արտասահմանեան ամէնօրեայ լրահոսը, որուն ազգային հպարտութիւն եւ հայու պատկանելութիւն ներշնչող հրապարակումները առօրեայ սնունդ եւ հաղորդութիւն հայթայթեցին ընդհանրապէս սփիւռքահայ մամուլին եւ որոշապէս «Ազդակ»ին։

Հայ լրատուական դաշտի ընղլայնման նման պայմաններու մէջ «Ազդակ» ձեռնարկեց ինչպէս Հայ Դատի յանձնախումբներու գործունէութիւնը, այնպէս ալ Հայոց Ցեղասպանութեան փաստի միջազգային ճանաչման ու դատապարտման վերաբերեալ աշխատանքներն ու զարգացումները լրատուական դաշտ բերելու՝ տեղեկատուական եւ մեկնաբանական յօդուածներու, հարցազրոյցներու եւ խմբագրականներու նիւթ դարձնելու հետեւողական աշխատանքին։

Յատկապէս Մ.Ա.Կ.ի Մարդկային Իրաւանց Յանձնաժողովի Ցեղասպանութիւններու Կանխարգիլման եւ Պատժումի Ենթայանձնախումբին ձեռնարկած մասնագիտական տեղեկագրին պատրաստութեան ընթացքին յատուկ զեկուցաբեր Րուհաշիանքիքոյի ղիմագրաւած պետական ճնշումները – Հայոց Ցեղասպանութեան փաստը արձանագրող 30րդ պարբերութիւնը չարափոխելու կամ ջնջելու ուղղութեամբ – ամբողջ տարիներ հետեւողական օրակարգ դարձան «Ազդակ»ի լրատուութեան եւ յօդուածագրութեան։

Զուգահեռաբար Ամերիկեան Քոնկրէսէն ներս Հայ Դատի Յանձնախումբին ծաւալած Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչման եւ դատապարտման բանաձեւերու որդեգրման մշտանորոգ ու հետեւողական ճիգերը – համապատասխան նիստերու ատենագրութիւնները եւ արտայայտուած թեր ու դէմ տեսակէտները թարգմանաբար ու համադրաբար առօրեայ լրատուութեան եւ մեկնաբանական արժեւորման նիւթ դարձնելով – փաստօրէն հայ ազգային պահանջատիրութիւնը մեր մամուլին քաղաքական ամէնօրեայ լրատուութեան դաշտը ստեղծեցին։

Միջազգային ճանաչում վայելող հայ արժանաւոր պատմագէտներու եւ օրէնսգէտներու՝ Ռիչըրտ Յովհաննէսեանի, Վահագն Տատրեանի եւ Շաւարշ Թորիկեանի գիտական գործերն ու աշխարհահռչակ պարբերական մամուլի էջերուն հրատարակած նիւթերը – թարգմանաբար, քաղուածաբար թէ լրիւ – մնայուն տեղ գրաւեցին «Ազդակ»ի էջերուն՝ Հայ Դատի ուղղութեամբ իրազեկ եւ պահանջատէր հայկական արթուն հանրային կարծիք ձեւաւորելով։

Հայ Դատի հետապնդումը առօրեայ լրատուութեան դաշտ բերելու «Ազդակ»ի այսօրինակ կեդրոնացումը անշուշտ արդիւնք էր կուսակցական վճռորոշ ներգործութեան։ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը 1972ի իր 20րդ Ընդհանուր Ժողովին կայացուց յեղափոխական իր աւանդներուն վերադառնալու պատմական որոշումը։ Այդ շրջադարձին մէջ մեծ դեր ունեցան ատենի լիբանանահայ դաշնակցական երիտասարդութեան յեղափոխական ոգորումները, որոնք ներշնչուած էին ընդհանրապէս Լիբանանը վարակած պաղեստինեան դիմադրութեան թէ միջազգային ուսանողական յեղափոխութեան բողոքի պոռթկումներէն։ Այդ զարթօնքին անմիջական ծնունդն ու խրախուսման վարար աղբիւրները հանդիսացան «Երիտասարդ Հայ» եւ «2001» անուններով պարբերականները՝ թէկուզ իրենց կարճատեւ հրատարակութեամբ։

Յեղափոխականացման եւ քաղաքականացման ուղղութեամբ թափ առած այդ հոսանքին մղումով՝ գաղութի ամէնէն ծաւալուն թերթի իր առաքելութեան վերանորոգ շունչով տէր կանգնելով՝ «Ազդակ» նոր լիցք հաղորդեց հայկական մամուլի ստանձնած հայապահպան հանրային դպրոցի առաքելութեան։ Ոչ միայն Հայաստանի եւ սփիւռքեան համայնքներու ազգային իրականութեան բոլոր բնագաւառները լրատուական ամէնօրեայ լուսարձակի տակ առաւ՝ հայ ժողովուրդի ազգային ինքնութեան բիւրեղացման եւ ինքնահաստատման երթին թափ տալու առումով, այլեւ Հայ Դատի քարոզչական աշխատանքները մնայուն լրատուութեան նիւթ դարձնելով՝ քայլ առ քայլ յստակացուց եւ խորացուց «Հայկական Պահանջատիրութիւն» յղացքին տարազումը՝ զայն հունաւորելով հակաթուրք ուժական պայքարին թափ տալու գաղափարական ուղղութեամբ։

Հայոց Ցեղասպանութեան շուրջ քաշուած թրքական ուրացումի, ինչպէս նաեւ միջազգային անտարբերութեան եւ մեղսակից լռութեան պատը քանդելու յանձնառութեան եւ մարտունակ քարոզչութեան հունով՝ «Ազդակ» հայութեան նորահաս սերունդները յանձնառու անձնազոհութեան ոգիով ոտքի հանող ազգային-քաղաքական հանգանակի վերածեց «Հայկական Պահանջատիրութիւն» յղացքը։

Մեծ Եղեռնի 60ամեակին ցուցական եւ քաղաքական մեծ թափով ոգեկոչումը եկաւ առիթը ընձեռելու ողջ սփիւռքահայութեան ու հայկական մամուլին՝ համազգային եւ հաւաքական փարումով նուիրագործելու հայ ժողովուրդի ազգային միասնականութեան նորագոյն խարիսխը, որուն խտացեալ տարազումը իրաւամբ հանդիսացաւ հայրենի մեր հողերուն վերատիրացման պաքարը յառաջ մղող Հայկական Պահանջատիրութիւնը։

Հայկական Պահանջատիրութեան յղացքին բանաձեւման ուղղութեամբ «Ազդակ»ի հետեւողական աշխատանքները իրենց նուիրագորխումն ու պսակումը գտան Լիբանանի հայ ազգային երեք կուսակցութեանց եւ Լիբանանի Համայնավար Կուսակցութեան հայկական կազմակերպութեան միասնական ստորագրութեամբ հրապարակուած 60ամեակի Յայտարարութեան մէջ, ուր առաջին անգամ ըլլալով հայ քաղաքական միտքը իր բոլոր թեւերով յաջողեցաւ յաղթահարել զինք տասնամեակներով պառակտումի մատնած գաղափարական սեպը, որ կը վերաբերէր հողային մեր պահանջատիրութեան։ Մինչ Դաշնակցութիւնը կը պնդէր ազատագրեալ մեր հողերով եւ Խորհրդային Հայաստանով «Ազատ, Անկախ եւ Միացեալ Հայաստան»ը վերականգնելու առաջադրանքին վրայ, ՌԱԿը, ՍԴՀԿը եւ հայ համայնավարները կառչած կը մնային ազատագրեալ մեր հողերը Խորհրդային Հայաստանին կցելու առաջադրանքին։

Ահա այդ պատմական կարեւորութեամբ ազգային-քաղաքական եւ կուսակցական-գաղափարական խոր եւ սուր տարակարծութեան եւ երկփեղկման անցեալի տխուր էջը պատուով փակուեցաւ հայկական մամուլի, որոշապէս «Ազդակ»ի տարազած եւ հունաւորած Հայկական Պահանջատիրութեամբ, երբ հայ քաղաքական մտքի բոլոր թեւերը պատմական համաձայնութեամբ որոշեցին Թրքական պետութեան պահանջատէր ներկայանալ հայապատկան հողերը իրենց միակ իրաւատիրոջ՝ հայ ժողովուրդին վերադարձնելու քաղաքական պահանջով։

«Ազդակ»ի ներդրումը վճռորոշ եղաւ համազգային շրջադարձի այդ պատմական նուաճումին մէջ։

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here