Անդրադարձ. Հայաստանի Հանրապետութիւն. 100-ամեակ. Ապրուստի Պայմանները 1918-1920 Տարիներուն Բ.

0
367

ՅԱՐՈՒԹ ՉԷՔԻՃԵԱՆ

Ռուբէն Տէր Մինասեան 1882-1951, ՀՅԴ անդամ, ռազմական գործիչ, Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի անդամ, 1920-ին ռազմական նախարար, յուշագրող եւ հեղինակ` կը գրէ` (արեւմտահայերէնի վերածուած խառն հատուածներ (1)). «… Անկախութեան հաստատումէն ետք տնտեսական նախարարութիւնը կը գտնուէր փորձուած ձեռքերու մէջ: Կարճիկեանը (Խաչատուր*)` թէ՛ իբրեւ իրաւաբան եւ թէ՛ իբրեւ Անդրկովկասի տնտեսական նախարար, բաւական հմտութիւն ձեռք բերած էր եւ գործերը դրած` տեսական եւ գործնական լաւ հիմքի վրայ: Սակայն ո՛վ ալ ըլլար նախարարը, անհնար պիտի ըլլար իրագործել մտածուածը: Երկիրը աւերակ, սահմանափակուած, 1 միլիոն 2 հարիւր հազար բնակչութեան կէսէն աւելին անգործ, գաղթական, որբ եւ սովահար. ո՛չ աշխատելու հող, ո՛չ հանք, ո՛չ ճանապարհ, ո՛չ ապահովութիւն, չորս կողմէն թշնամիներով շրջապատուած:

«Ո՞ր առեւտրականը եւ նախաձեռնողը պիտի յանդգնէր գործ մը ընելու` երկիրը շէնցնելու: Պետութեան գանձը սահմանափակուած էր Թիֆլիս տպուած քանի մը միլիոն ռուբլիով, իսկ առեւտուրը` քանի մը չարչիներով, որոնք լեռներու վրայով Հայաստանի եւ Վրաստանի միջեւ ապրանք կը փոխանակէին: Ոչինչով եւ ոչինչէն գործ պէտք էր ստեղծել:

«… (Նիկոլ*) Աղբալեանը մեր տունը կ՛ապրէր. առտու մը թէյ կը խմէինք չամիչով ու կտոր մը չոր հացով: Յանկարծ պատշգամէն սուր ճիչ մը կը լսուի. վախցած` դուրս կը վազեմ: Ճաղէն կտրուած չուան մը կախուած է, իսկ տակը մարդ մը փռուած, երիտասարդ գաղթական մը, որ փորձած է ինքզինք կախել պատահական պատշգամէ մը: Աննան` կինս, տեսնելով մարդուն խռխռալը, դանակով կը կտրէ պարանը` ազատելով զայն, ապա վախէն ուշաթափ կ՛ըլլայ: Ներս կը բերենք ցնցոտիներու մէջ կորսուած թշուառականը, որ հազիւ կը խօսի, աչքը սեղանի հացին կ՛ուղղէ: Հացը կու տանք, սակայն ուտելու կարողութիւն չունի, աչքով կ՛ուտէ. չուտելէն կոկորդը չէր բաներ: Ագահութեամբ գաւաթ մը թէյ կը խմէ, եւ երբ դրացին կաթ կը բերէ, կը խմէ եւ անոր սարսափելի դէմքը մարդու գոյն կը ստանայ:

«Ան կը պատմէ. «Օրեր շարունակ անօթի էի եւ ճարս կտրուեցաւ, ըսի մեռնիմ…»:

«Դէպքը վրաս կ՛ազդէ. փողոց կ՛ելլեմ. Խանդարի (շուկայի) տակը սոսկալի է, մարդիկ օր-ցերեկով սովահար կը մեռնին, ոմանք նուաղած ձայներ կը հանեն, ոմանք ճպոտի նման` ձեռքերը քեզի կ՛ուղղեն, ոմանց բաց ուռած փորերը վեր ցցուած, իսկ աչքերը անփայլ գերեզմանի նման քեզի կը նային: Աւելի սարսափելի են երեխաները. ցեխերուն մէջ տիղմ կը հաւաքեն եւ ի՛նչ որ կայ, կեղտոտ ձեռքերով կեղտը կ՛ուտեն. ոմանք կու լան, ոմանք անտարբեր, իբրեւ ոսկորէ շինուած արձաններ` քեզ կը դիտեն: Սարսափ, որ կարելի չէ պատմել կամ գրել: (Ռուբէն*) Քաջբերունին եւ (Վահան*) Խորէնին ինծի կը միանան. Խորէնին տաքցած` ամբողջ աշխարհին կը հայհոյէր, իսկ Քաջբերունին կը տրտնջար: Կը բարձրանանք մինչեւ Աղստաֆեան (Աբովեան*), ամէն տեղ նոյն տեսարանն է: Կին մը ուժասպառ ինկած է, շարժելու անկարող, իսկ քանի մը քայլ անդին ինկած է անոր փոքրիկը, որ ճիգ կը թափէ, սակայն չի կրնար իր մայրիկին մօտենալ…»:

Սակայն շուտով Ճարտար ու աշխատասէր` անկոտրում հայը կրցաւ շրջել կեանքի ու ապրուստի պայմանները: … «Ասոր կողքին, սակայն, ստեղծագործ աշխատանքի ալ կը ձեռնարկուի չճանչցուած ու աննշան համարուած մարդոց միջոցով, մեծ-մեծ ձեռնարկներու հիմը կը դրուի: Իբրեւ օրինակ` հոս յիշեմ հարիւրէն մէկը. Մուշէն Հայաստան ապաստանած էր սովորական ուսուցիչ մը` Կռնչոյեանը. ան, նախ անձնապէս, քանի մը գաղթականներ իր շուրջը հաւաքած, կը ձեռնարկէ երկու նահապետական ջուլհականոց կազմելու, քանի մը գաղթականի հետ ալ` կօշկակարանոց, նմանապէս` Խորէնը:

Մի քանի ամիսէն 29 վայրերու մէջ հարիւրաւոր ջուլհականոցներ կ՛աշխատէին` մօտ 3000 ընտանիք պահելով եւ զօրքին ու որբին հագուստ հայթայթելով: Կաշին` չարուխի (տրեխ) փոխարէն, նախ կը դառնայ սօլ եւ ապա կօշիկ, եւ այդպիսով, գաղթականներու հոծ բազմութիւն մը ապրուստ կը ճարէ: Չենք սխալիր, եթէ Կռնչոյաններուն եւ Խորէններուն համարենք աշխատանքի հիմնադիրները 1918-էն, թէեւ անոնք ո՛չ դրամատէր էին, ո՛չ ալ պաշտօն ունէին, այլ միայն ցանկութիւն եւ հնարամտութիւն` ժողովուրդը փրկելու: Այգեգործութեան, գիւղատնտեսութեան եւ այլ ասպարէզներուն մէջ նոյն մրջնային աշխատանքը կը կատարուէր, որ վերջերս հասած ամերիկեան ալիւրին եւ նպաստին հետ միասին ազատեց ժողովուրդը եւ հարիւր հազարաւոր որբերն ու այրիները ստոյգ մահէն:

«1919-ին (սակայն*) նպաստաւոր պայմաններ ստեղծուած էին. երկիրը ընդարձակուած էր, տաճկական թնդանօթները սահմանին միւս կողմը փոխադրուած էին, ժողովուրդը նուիրուած էր երկրագործութեան եւ վստահութիւն կար Հայաստանի կայունութեան վրայ: Առեւտուրը եւ արդիւնաբերութիւնը զարգացաւ եւ տնտեսութեան հիմք դրուեցաւ:

«Այս բոլորը տեղի ունեցան ո՛չ միայն կառավարիչներու եւ օրէնքներու կանոնաւորութեան շնորհիւ, այլ` երկրի մեծնալուն, ուժեղանալուն եւ ներքին ապահովութեան հաստատումով: Եթէ, օրինակ, խմիչքներու արտածումի յաւելումը պիտի վերագրենք տնտեսութեան նախարարութեան ջանքերուն եւ Շուստովի (այժմու «Արարատ»*) գինեգործարանի պետականացումին, նոյնը չէ պարագան այլ ապրանքներու մասին: Այսպէս, 1920-ի գարնան ամսական 9300 փութ (շուրջ 152 թոն) խոտի արտածումը իրականացած է` շնորհիւ 1919-ի վերջերը Կարսի Զարիշատ շրջանին վրայ (զինուորական*) ճնշումէն ետք: Աղի արտածումը աւելցած է` Կաղզուանի ճանապարհներուն եւ շրջանին վրայ մեր զինուորական ուժին շնորհիւ, նմանապէս` Կարսի շրջանի կաշեղէնի արտադրութիւնը: Իսկ պղինձի արտածումը դադրեցաւ զինուորական ձախողութեան պատճառով, քանի որ կտրուեցաւ Ղափան-Սիսեան, Նախիջեւան-Երեւան բանուկ ճամբան:

«Այսպէս թէ այնպէս, տնտեսական-առեւտրական-արդիւնաբերական ճիւղը օրէ օր կը զարգանար. օրինակ` առաջ ծխախոտի գործարան չկար, այժմ 5 հատ կայ. կը բացուէին յախճապակիի եւ այլ գործարաններ: … Թերութիւնը չէր բխեր տնտեսական նախարարութենէն, այլ` կառավարութեան թուլութիւնէն, մասնաւորապէս` զինուորական եւ ներքին գործերու: Փաստօրէն արտածումի թիւերը ցոյց կու տան, որ (թրքաբնակ*) Կաղզուանի եւ Զարիշատի ազատագրումին շնորհիւ` արտածումը մեծ չափով աւելցած է: Այսպէս, երբ 1919 մարտ-ապրիլը բաղդատենք 1920-ի յունուար-փետրուարին հետ, կը տեսնենք ապրանքի արտածումի կշիռքով 12  անգամ յաւելում եւ արժէքով 30 անգամ` 3 միլիոն 87 հազար 380 ռուբլի:

«Բայց ինչպէ՞ս կարելի պիտի ըլլար տնտեսութիւնը բաւարար չափով զարգացնել, երբ Հայաստանի մէջ կային բազմաթիւ (թրքաբնակ*) Զարիշատներ, Կաղզուանի ճանապարհներ, որոնք փակ էին դրամի եւ առեւտուրի առջեւ: Երեւանի քիթին տակ էր (7 քմ արեւելք*) հարուստ (բերրի*) Զանգիպասարը (այժմ Մասիս*), ուր կը հոտէին միրգն ու սեխը, բրինձն ու բամպակը, սակայն հոն ո՛չ թէ առեւտուրը, այլ ոստիկանն ու զինուորը չէին կրնար մտնել: Սուրմալուն իր բրինձով, բամպակով, աղով ու հացով անհասանելի էր, նոյնպէս միւս շրջանները` Վեդիպասարը, Պասարգեչարը, Աղպապան, Դարալագեազը, Շարուրն ու Նախիջեւանը, նո՛յնիսկ` Զանգեզուրը եւ Արտահանը: Հայաստանի (տարածութեան*) երեք չորրորդը ո՛չ տուրք կու տար, ո՛չ ալ առեւտուր կ՛ընէր, թշնամի՛ էր:

«… Երբ Նիկոլին (Աղբալեան*) հետ պատէն կախուած քարտէսը կը դիտէինք` թուրքը կապոյտ, հայը կարմիր, կը տեսնէինք, որ անկախ Հայաստանի մէջ կապոյտը բռնած էր 75 տոկոսը եւ կարմիրը մի՛այն 25 տոկոսը: Կապոյտին բնակչութիւնը քիչ էր, բայց բռնած էր ամենալաւ վայրերը, հոն գտնուող կարմիրները ոչնչացուցած, քշած էր. անոնց  շտեմարանները լեցուն էին, հացը կը փտէր, միսը, կարագն ու պանիրը կը հոտէին. թաթարը չէր գիտեր` ինչպէ՛ս սպառել իր հացն ու բարիքը, իսկ հայը` երկրին տէրը, սոված կը չարչարուէր: Կը մտածէի` պէտք էր կապոյտը ջնջել` կարմիրը տարածելով…

«… Գիւղատնտեսական եւ պետական գոյքերու նախարարութիւնը, որ բաժնուած էր երկրագործական, անտառային, ջրային, վիճակագրական, անասնաբուծական եւ պետական գոյքերու բաժիններու, ծրագիրի հիման վրայ կանոնաւոր կերպով կ՛աշխատէր: Այսպէս, օրինակ, Երեւանի մէջ կար երկրագործական գործիքներու կեդրոնական պահեստ` իր գաւառական բաժանմունքներով, ուրկէ գիւղացին մատչելի գիներով կը ստանար գութան, հնձող մեքենայ, մանգաղ, գերանդի, ծծումբ, արջասպ եւ այլն: 13 մասնագէտներու ղեկավարութեամբ ձեռնարկուած էր ընդհանուր վիճակագրութեան:

«Ալեքսանդրապոլի մէջ հիմնուեցաւ մկնդեղի գործարան եւ կայաններ մուկերու դէմ պայքարելու համար: Օդերեւութաբանական կայանները` վերանորոգուեցան, եւ նորերը շինուեցան: Կազմակերպուած էին շրջանային գիւղատնտեսական եւ անտառային վարչութիւններ, ու մասնագէտ գիւղատնտեսներ եւ անտառաբաններ նշանակուեցան` իբրեւ շրջուն տեսուչներ:

«Արտասահմանէն մեքենական արօրներ, հնձելու մեքենաներ, կալսելու եւ այլ գործիքներ, 500 փութ (8150 քկ*) սերմեր բերուեցան, որոնք աժան գիներով ծախուեցան գիւղացիներուն:

«Սեւանայ լիճին մօտ հիմնուեցաւ ձկնաբուծական գիտական կայան: Հրատարակուեցան հողային, անտառային օրէնքներ` հիմք ունենալով հողերու պետականացումի եւ համայնացումի սկզբունքները:

«Կազմակերպուեցան հողային կոմիտէներ, որոնք Նոր Պայազիտի, Կոտայքի, Ծաղկաձորի եւ Էջմիածինի շրջաններուն մէջ պետականացուցին կալուածատիրական, վանքապատկան եւ լքեալ հողերը եւ ձեռնարկեցին հողաբաժանումի: Կարսի մէջ պետական օրինակելի կաթնատնտեսութիւն հիմնուեցաւ: Մեղուաբուծութիւնը քաջալերուեցաւ` նպաստ բաժնելով:

«Նոյնպէս, այգեգործութիւնը քաջալերելու համար 15 միլիոն ռուբլի նպաստ բաշխուեցաւ, իսկ բամպակի մշակութեան համար` 20 միլիոն ռուբլի: Հայաստանի մէջ կային 280 համագործակցականներ` 111 հազար 957 անդամներով, եւ` աշխատաւորական ընկերութիւններ, որոնց շուրջ 100-ին տրամադրուած էր հող եւ սերմ` հաւաքական երկրագործութիւնը խրախուսելու համար:

«Սոխումի շրջանէն տրապիզոնցի հմուտ ծխախոտ արդիւնաբերողներ Հայաստան կանչուեցան` ազնուացնելու ծխախոտը: Արտահանէն եւ Կարսէն կովեր ու եզներ գնուեցան, որոնք տրուեցան չքաւոր գաղթականներուն` նպաստաւոր պայմաններով: Ցանքի ժամանակ գիւղացիներուն 322.660 փութ (5 միլիոն 260 հազար քկ*) զանազան տեսակի սերմ տրուեցաւ: 1500 դեսեատին (16 միլիոն 350 հազար քառ. մ.*) բամպակ եւ 61 դեսեատին (670 հազար քառ. մ.*) ծխախոտ ցանուեցաւ պետութեան միջոցով, որ երկրին երեք ամսուան պաշարը կ՛ապահովէր:

«… 1920-ին, երբ (Սիմոն*) Վրացեանը ստանձնեց նախարարութիւնը, աւելի արագ եւ լայն չափով շարունակուեցան աշխատանքները: 70-է աւելի ոռոգումի առուներ կը նորոգուին Սուրմալուի, Զանգիպազարի, Սարդարապատի եւ Երեւանի մէջ, որոնք հարիւրաւոր գիւղերու ջուր կը մատակարարէին: 70 մասնագէտներ ծրագիր մշակեցին 200 հազար դեսիատին (2180 քառ. քմ*) հող ջրարբի (լաւ ոռոգուած*) վերածելու եւ 255 հազար ձիու ուժ (190 միլիոն ուաթ*) ջրելեկտրակայաններ շինելու Սեւանի, Քասախի, Ապարանի, Գեառնիի եւ Արփա գետերուն վրայ, որուն համար 4 միլիոն ռուբլի յատկացուած էր, կը կոչուէր Զաւալիշինի ծրագիր, որ սակայն Հայաստանի անկումին պատճառով չգործադրուեցաւ:

«… Հայաստանի հանքային հարստութիւնները ուսումնասիրելու համար մասնագէտներ` Տէր Միքայէլեանէ, Տէր Դաւիթեանէ, Կարապետեանէ, Թոշեանէ եւ ուրիշներէ մարմին մը կազմուեցաւ, որ ծրագրեց եւ մաս մը գործադրեց: Ուսումնասիրուեցան Սեւանայ լիճի, Ծաղկաձորի, Կոտայքի, Շիրակի, Ապարանի եւ Նոր Պայազիտի շրջանները: «Սկսան մշակել Քանաքի ածխահանքերը, իսկ Կաղզուանի աղի արդիւնաբերութիւնը ամսական 1500 փութէն (25 հազար քկ*) բարձրացաւ 70 հազար փութի (1 միլիոն 141 հազար քկ, 467 անգամ աւելի*):  «Հանքածուխի ձեռք բերելը մեզ ազատեց Վրաստանի եւ Ազրպէյճանի գերութենէն, իսկ Շարուրի մէջ սկսած արծաթի եւ արճիճի հանքերուն օգտագործումը, ինչպէս նաեւ` պղինձի արտադրութիւնը Լոռիի եւ Զանգեզուրի, բոլորովին մեր տնտեսական վիճակը բարւոք դրութեան պիտի հասցնէր, սակայն Հայաստանը իր ստեղծագործութեան նախօրեակին տապալեցաւ»:

9 յունիս 2019
Շար. 2

(1) «Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները», Ռուբէն (Տէր Մինասեան) 7-րդ հատոր, 1979, Բ. Հրատարակութիւն, Համազգայինի Վահէ Սէթեան տպարան, Պէյրութ, գլուխ Ը. Էջ 294-312:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here