ԶՕՐԱՎԱՐԻ ՈԳԻՆ ԿԸ ՍԱՒԱՌՆԻ ՄԵՐ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ԵՒ ՍՓԻՒՌՔԻ ՎԵՐԵՒ…

0
172

ԱՀԱՐՈՆ  ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ

Հայ   ժողովուրդը   քան մը  օր առաջ  հայրենիքի եւ Սփիւռքի մէջ    ոգեկոչեց ազգային հերոս զօրավար Անդրանիկի  (Անդրանիկ Թորոսի Օզանեան)  մահուան տարելիցը:  Ազգային ազատագրական   պայքարի  սիրուած գործիչը  ծնած է  1865-ին, Շապին Գարահիսար: Նախնական ուսումը ստացած է  ծննդավայրի Մուշեղեան վարժարանը: Պատենական տարիներուն աշխատած է իբրեւ  զինագործ,ապա մեկնած է Ռումանիա:  Պոլիս  վերադառնալէ ետք,  հօրը   մօտ աշխատած է իբրեւ ատաղձագործ:  Կանուխ տարիքէն զինուորագրուած է   հայթուկային շարժումին, նախ իբրեւ սովորական  հայթուկ,ապա՝  տասնապետ, խմբապետ: Զէնք  փոխադրելու եւ ազատագրական պայքարի ուժերը  համախմբելու մտահոգութեամբ  այցելած է Սեւաստափոլ,  Եալթա,  Պաթում,  Թիֆլիս,  Կարս,  Ալեքսանտրապոլ,  Էջմիածին, Երեւան,  Նախիջեւան,  Թաւրիզ, Սալմաստ:   Համագործակցած  է ազատագրական պայքարի   բազմաթիւ  գործիչներու հետ:  Այդ  միջոցին կը լուծէ Սերոբ Աղբիւրի  սպանութեան վրէժը, սպաննելով   Պշարէ Խալիլը:  Անդրանիկ,  Վասպուրականի եւ Սասունի մէջ գործող հայթուկային խումբերով  մասնակցած է  թուրք կանոնաւոր զօրքերու  եւ քիւրտ  հրոսակախումբերու դէմ  բազմաթիւ կռիւներու : Այդ միջոցին  ցուցաբերած է անձնական      խիզախութին,  եւ  ռամավարական հմտութիւն:  Անդրանիկին մեծ համբաւ բերաւ Առաքելոց  վանքի կռիւը (1901), Աղթամարի  կռիւը (1904),  որոնց անդրադառնալով  եւրոպական եւ  ռուսական մամուլը նշած են  թրքական   գերակշիռ զօրքերու դէմ  Անդրանիկի  մղած  մարտերուն մասին: 1904-ին, Անդրանիկ  կը մեկնի  Իրան,  Պաքու,Թիֆլիս հանդիպելու   հայ հասարակական, քաղաքական  շրջանակներու հետ, ապա  հաստատուած Ժընեւ:  Այստեղ, կը հրատարակէ  հայթուկային կռիւի իր հաւատամքը խորհրդանշող՝ « Մարտական  Հրահանգներ» (1906) գիրքը:  1907-ին կը  տեղափոխուի  Պուլկարիա:

Անդրանիկ  շատ ուշադիր հետեւած է հայ   ժողովուրդի ազգային ազատագրական պայքարի  զարգացման հանգրուաններուն, մօտէն  շփուած է հայ քաղաքական  կուսակցութիւններու հետ, սակայն նախընտրած է պահպանել ինքնուրոյնութիւն:  Դատապարտած է Երիտ. Թուրքերու հետ  համագործակցութիւնը, զայն  նկատելով հայ  ժողովուրդին համար կործանարար հետեւանքներով  սիրաբանութիւն:

Անդրանիկ,  Պալքանեան  առաջին  պատերազմի  ընթացքին եռանդագին մասնակցած է  հայկական կամաւոր  վաշտի  ձեւաւորմանը:  Մասնակցած է թուրք զօրքերու դէմ  ճակատումներուն: Պուլկարիա աննկատ չէ մնացած ազգային հերոսին ցուցաբերած խիզախութեան հանդէպ, զայն պարգեւելով  Գէորգեան  շքանշանով:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի    ժամանակաշրջանին Անդրանիկ մեկնած է Թիֆլիս: Նշանակուած է հայկական կամաւոր առաջին    ջոկատի հրամանատար: Այս   ջոկատը մաս կազմեց  կովկասեան ռազաճակատի ռուսական բանակին եւ  աչքի  ինկաւ  Վանի, Պիթլիսի,  Մուշի գրաւման, Դիլմանի  ճակատամարտներուն իր   հերոսական սխրագործութիւններով:

Անդրանիկ վրդոված   հայ կամաւորական ջոկատներու նկատմամբ  ռուսական   հրամանատարութեան անվստահութենէն  ներկայացուց իր հրաժարականը եւ հեռացաւ ռազմաճակատէն (1916): Այս  միջոցին, ան մեծ  աշխատանք ծաւալեց   հայ  գաղթականներուն բազմակողմանի օգնութիւն կազմակերպելու աշխատանքներուն:  Անդրանիկ մասնակցեցաւ Արեւմտահայերու առաջին համագումարին (1917) եւ  նախաձեռնեց  «Հայաստան»  թերթի  հրատարակումին:

1918 յունուարին,  Էրզրումի ամրացուած  շրջանը թրքական յարձակումներէն պաշտպանելու նպատակով,  Անդրանիկ նշանակուեցաւ ձեւաւորուած Հայկական   բանակային  երկրապահներու միաւորի   հրամանատար:  Այս միջոցին, կովկասեան ռազմաճակատի հրամանատարութիւնը Անդրանիկին շնորհեց Զօրավարի կոչում:  Կովկասեան  ռազմաճակատի  փլուզման,   ռուսական բանակի  հեռացումին,թուրք գերակշիռ  զօրքերու  յարձակումներուն տակ,Անդրանիկի  զօրասիւնը ստիպուած էր    նահանջելու դէպի  Կարս- Ալեքսանտրապոլ ուղղութեամբ,որպէսզի արգիլէր  թրքական բանակին թափանցումը Երեւան:  Յունիսին, հայկական զօրասիւնները  նահանջեցին դէպի Դիլիջան, Սեւան,  Սելիմի Լեռնանցքով դէպի  Ջուլֆա, որպէսզի  օգնութեան ձեռք մեկնէր  Վանի  հայ  բնակչութեան եւ  Իրանի մէջ կուտակուած հայ գաղթականներուն:  Սակայն հանդիպելով թրքական զօրքերու արգելքին, Անդրանիկ  վերադարձաւ  Նախիջեւան՝ զայն յայտարարելով Խորհրդային Ռուսիոյ անբաժան մաս: Անդրանիկ նամակ մը յղեց Պաքուի  Կոմունայի  ղեկավար Ստեփան Շահումեանին, յայտնելով թէ իր  ջոկատը կը դնէր  Խորհրդային Ռուսիոյ  կառավարութեան տրամադրութեան տակ:

Այս ծանր կացութեան մէջ Անդրանիկ անցաւ Գորիս, ապա՝  Սիսիան, ուր  տեղաւորեց իր զօրքերը եւ հայ  գաղթականները:  1918-ին,  իր  ջոկատին  հետ անցաւ Ղարաբաղ՝  թուրքերէն ե մուսավաթներէն զայն պաշտպաննելու նպատակով:Սակայն Կովկասի մէջ  անգլիական  հրամանատարութիւնը արգիլեց  Անդրանիկի  մուտքը Ղարաբաղ, փոխարէնը խոստացաւ խաղաղ ճանապարհով լուծել ծայր առած հայ-ազերիական-թրքական հակամարտութիւնը:

Յուսախաբուելով Դաշնակիցներու երկդիմի  քաղաքականութենէն եւ  Հայաստանի Հանրապետութեան հետ տարակարծութիւններ ունենալով, Անդրանիկ իր զօրամասը  փոխադրեց Էջմիածին: Լուծուած   յայտարարեց իր բանակը, իր սեփական  սուրը յանձնեց  ամենայն հայոց կաթողիկոսին եւ մեկնեցաւ արտասահման: Անգլիոյ,Ֆրանսայի  մէջ  ծրագիրներ մշակեց Կիլիկիոյ հայերը պայքարի  հանելու համար:  1922-ին  փոխադրուեցաւ Միացեալ Նահանգներ: Զօրավար Անդրանիկ  իր բոլոր հրապարակային   ելոյթներուն ընթացքին միասնականութեան կոչ կ’ուղղէր հայ  ժողովուրդին: Մանրուքներէ   բարձր   մնալու եւ միաւորուելու կոչ կ’ուղղէր  մեր ժողովուրդի զաւակներուն:

Հայ  ժողովուրդի  հերոսը  մահացաւ  31  օգոստոս  1927-ին, Ֆրեզնոյի մէջ:  Անոր մարմինը ամփոփուեցաւ  Փէր Լաշէզի   գերեզմանատան  մէջ:   2000-ին,  ազգային հերոսին աճիւնը փոխադրուեցաւ  Հայաստան եւ ամփոփուեցաւ Եռաբլուրի մէջ:

Մեր  ժողովուրդի  պատմութիւնը  հարուստ է   հերոսական  դէմքերով եւ  իրադարձութիւններով: Զօրավար Անդրանիկ այն  եզակիներէն է, որուն անունը  պարտաւոր է   ճանչնալ իւրաքանչիւր հայ եւ մկրտուիլ անոր  հայրենասիրութեան,  խիզախութեան եւ  բոլորանուէր  գործունէութենէն:

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here