Մեր Մեծութիւնները Շարքից` Թէոդիկ

0
400

ԴՈԿՏ. ՄԱՐԻ ՌՈԶ ԱԲՈՒՍԷՖԵԱՆ

Գրադարանիս փայփայածս հնագոյն գրքերից է Թէոդիկի «Ամէնուն Տարեցոյցը», 1910 թուական, Պոլիս, Վ. եւ Հ. Տէր Ներսէսեան հրատարակութիւն: Իր չորրորդ տարուան տպագրութիւնն է այն` նկատի առնելով, որ  հրատարակութիւնը սկսել  է 1907-ին:

Իմ ունեցած այս հաստափոր «Տարեցոյց»  իւրայատուկ հանրագիտարանը իր մէջ ամփոփում է ի 1910, 1911, 1912, 1916, 1920, 1921 եւ 1924 թուականների հրատարակութիւնները:

Ես յաճախ եմ մխրճւում այդ դեղնած, հնամաշ, փշրուելու պատրաստ փխրուն էջերի մէջ, որոնք ինձ փոխադրում են Պոլիս, իմ ժողովրդի ապրած կեանքի, նրա առօրեայի ու մտածումների մէջ: Այն ինձ փոխանցում է այդ տարիների մեր ժողովրդի ապրած կեանքը, մտածողութիւնը, ձեռքբերումները, նրա հետաքրքրութեան ընդգրկումը, թուրքի եւ հայի  յարաբերութիւնները յատկապէս այդ տարիներին, տեղի ունեցող իրադարձութիւնները, ծանօթացնում է բազմաթիւ  նշանաւոր անձերի կենսագրութեանն ու գործունէութեանը:

Տարեցոյցը մէկ անձի` Թէոդորոս Լէպճինճեանի, ճանաչուած եւ ընդունուած` Թէոդիկ անունով, աննկարագրելի աշխատանքի, նրա տաղանդի, մտքի, ճաշակի, նրա գիտելիքների հաստատումի եւ ներդրումի հանրագիտարանն է: Իրապէս եզակի հանրագիտարան է, անշուշտ ոչ գիտական առումով, այլ` ժողովրդային հետաքրքրութեան, այդ դարաշրջանում մեր ազգի մտային եւ հոգեբանական կարողութեան տարողութիւնը արտայայտող, լուսաբանող:

Այն պարփակում է ոչ միայն Պոլսոյ հայ կեանքը, այլ ընդգրկում է` համաշխարհային գրականութեան հանրածանօթ ստեղծագործողների գործերից հատուածներ, լուսանկարներ, հայ եւ օտար քաղաքական եւ ազգային գործիչների կենսագրութիւններ, դիցաբանական պատումներ, տարբեր ձեռնարկների եւ յայտարարութիւնների  ազդագրեր, մահազդներ, երգիծանք, նշանաւոր մարդկանց նամակներ ու փաստագրեր, եկեղեցական տօների եւ միջոցառումների յիշեցում, յայտնի կղերականների մասին տեղեկութիւններ, պատմական փաստեր, նշանաւոր իրադարձութիւններ եւ այսպէս` շարունակ: Այլ խօսքով` աշխարհի կապը Պոլսոյ եւ հայ մտաւոր կեանքին, նրա կշռոյթին, տեղեկատուութիւն նրա առօրեայ եռուզեռից:

Անկարելի է թերթել այն եւ չհիանալ մէկ անձի մտային այսպիսի կարողութեան, այսպիսի պարփակումի եւ ահռելի ներդրումի վրայ:

Մեր ժողովուրդը մինչեւ օրս խորութեամբ չի գիտակցում, անտեղեակ է, թէ ի՛նչ ահռելի մշակութային, մտային, ազգային եւ մարդկային ոչնչացման ենթարկուեց պոլսահայութիւնը Եղեռնի շրջանում, եւ դեռ որքան չուսումնասիրուած նիւթեր կան բացայայտելու, որոնք ոչ միայն որպէս ազգային հարստութիւն են ծառայելու, այլ աւելի խորքով են լուսաբանելու այն բոլոր բռնութիւններն ու կոտորածները, որոնք ապրեց արեւմտահայութիւնը եւ ինչպէս յաղթահարեց ու կրկին ոտքի կանգնեց:

Այս մեծագոյն տաղանդով օժտուած անհատականութիւնը, որը ծնուել էր Սկիւտար, 5 մարտ 1873-ին, Թէոդորոս անունով, ուսանած է Պէրպէրեան վարժարանում, աւարտած` Պոլսոյ Ամերիկեան «Ռոպերթ» քոլեճը, շատ վաղ հասակից սկսած է աշխատակցիլ պոլսահայ տարբեր թերթերին, տարբեր ծածկանուններով, որը հաստատում է ի ծնէ  հաղորդագրութեան, լրագրութեան հանդէպ ունեցած իր տաղանդի առկայութիւնը:

1907-ին մտայղանում եւ հրատարակում է «Ամէնուն Տարեցոյցը», որի իւրայատկութիւնն ու ներգրաւած նիւթերի լայնածաւալութիւնը անմիջապէս գրաւում է հասարակութեան հետաքրքրութիւնը  եւ արժանանում յատկապէս ժամանակի մեր մեծ մտածողների քաջալերանքին` Ա. Չօպանեան, Վ. Փափազեան, Դ. Վարուժան, Սիամանթօ, Ռ. Սեւակ եւ շա՜տ շատեր, որոնք իրենց ստեղծագործութիւններից ինքնակամ ուղարկել են տպագրուելու համար այդ բարձրորակ տարեցոյցում:

Ահա թէ ինչպէ՛ս է ողջունել մեր մեծ մտաւորական Ա. Չօպանեանը «Տարեցոյց»-ի մուտքը. «Ոչ միայն ժամանակակից հայ գրականութէան ամէնէն ճոխ հաւաքածուն անոր մէջ կարելի է գտնել, այլեւ` արդի հայ կեանքի թանկագին հանրագիտարան մը:  Սիրալիր բարեւներով, Ձերդ` Ա. Չօպանեան»:

Դ. Վարուժանը դեռ Կանտում ուսանած տարիներին նամակակցել, իր ստեղծագործութիւններից ուղարկել է, որ տպուեն «Տարեցոյց»-ի մէջ, կիսել է նաեւ իր հոգեկան ապրումները, այդ մտերմութիւնը շարունակուել է մինչեւ իր կեանքի աւարտը: Ահա թէ ի՛նչ ենք կարդում Կանտ, 2 սեպտեմբեր 1909-ի նրա նամակից: «Սիրելի՛ Թէոդիկ, գիրքիս համար խորհուրդ կու տաս, որ դիմեմ Ս. Ղազար, խրախուսելով` «Սարսուռները» վանքին տպարանէն ելլեն: Կը տեսնամ, որ դուն այդ զաւեշտը տեսնելու պատիւը չես ունեցած:  «Սարսուռները» նախ «Գեղունի»-ի մէջ հրատարակուելէ վերջ կազմեցին յատուկ գրքոյկ մը եւ առանց ամչնալու` ինձմէ առին… թուղթի ծախքը` վաթսուն ֆրանք: Քահանաներուն խօսքը կրօնին ռեքլամն է. իրենց խօսքը քաղցր է իրենց աղօթքին պէս, բայց իրենց սիրտը սեւ է իրենց գդակին պէս: Ես դեռ չեմ ըմբռնած, թէ ի՛նչ տեսակ գծուծ զգացումներ պէտք էին ունենալ, որ նոյնիսկ պահանջեցին 60 ֆրանքի պէս չնչին գումար մը, որ հազիւ իր իւղովը տապկուող ուսանողի մը համար գուցէ շատ բան է»:

Սիամանթոն` հիացած Թէոդիկի սկզբունքայնութեամբ, գրել է. «Երկինքէն կրակ ալ թափի, դուն նորէն կը հանես տարեցոյցդ»:

Իսկ Ռ. Սեւակը գրել է. «Պատերազմը, որ աշխարհն կը դղրդէ, քու մէկ թելդ չի շարժեր: Այսպէս կը տարուիմ խորհիլ` շքեղ տարեցոյցդ թղթատած պահուս»:

Ինչպիսի նուիրուածութիւն ու հաւատ իր գործի հանդէպ պիտի ունենալ, որ անգամ պատերազմի վտանգաւոր ու խառնակ իրադարձութիւններում, թնդանօթների գոռում-գոչումների տակ, անքուն գիշերների գնով հրատարակի այն:  Բնականաբար անասելի դժուարութիւններ յաղթահարելով է հրատարակուել այսպիսի ծաւալուն մի տարեգիրք, այն էլ` այն պարագայում, երբ Պոլսում հրատարակուել են մօտ 13 տարբեր պարբերաթերթեր, օրաթերթեր եւ ամսագրեր:

Այս անխոնջ ստեղծագործողը, արհամարհելով անգամ  համիտեան գրաքննութիւնն ու երիտpուրքերի հալածանքները, Թալէաթի վճռով մէկ տարի բանտարկութեան է դատապարտուել, աւելացրած` 25 լիրա տուգանք, բայց  շարունակել է իր հրատարակութիւնը մինչեւ 1915-ին:

Այդ տարուայ համարի հրատարակութիւնից յետոյ Թէոդիկը նոյնպէս Պոլսի հարիւրաւոր այլ մտաւորականների հետ ձերբակալւում եւ աքսորւում է Տէր Զօր, ուր բաւական երկար տանջանքներից յետոյ, մի խումբ հայ մարտիկների օգնութեամբ ազատւում է: Օտար անձնաթղթով ընդյատակեայ կեանք է վարում մինչեւ պատերազմի աւարտը: Աւելի զարմանալին այն է, որ 1916-ին հայ այլ մտաւորականների հետ վերադառնում է Պոլիս եւ անմիջապէս նոր աւիւնով շարունակում իր կէս թողած գործը` «Տարեցոյց»-ի հրատարակութիւնը, մինչեւ 1923 թուական Պոլսոյ մէջ, այնուհետեւ Փարիզ, իր այնտեղ տեղափոխուելուց յետոյ,  մինչեւ իր մահը` 1928, ուր ազատօրէն բարձրաձայնում է թուրքական իշխանութեան կողմից հայութեան դէմ գործադրած աններելի ոճրի մանրամասները: Առանձին գրքով հրատարակում է նաեւ Եղեռնի արհաւիրքի մասին «Յուշարձան», «Զուլումը եւ մեր որբերը», «Գողգոթա» երկերը:

Իր տեսածի եւ ապրածի զարհուրանքով նա յանգում է հետեւեալ եզրակացութեան. «Զոհերն ենք մենք մեր քաղաքական տգիտութեան», որը ես կ՛ասէի դեռ շարունակւում է:

Մինչեւ օրս մենք չենք ուսումնասիրել, հոգեբանական վերլուծութեան ենթարկել պատերազմի աւարտից յետոյ, Եղեռնից փրկուածների, կամ երկրից տարբեր միջոցներով հեռացածների, անմիջապէս վերադարձը յատկապէս Պոլիս: Կարծում եմ սա անհրաժեշտ վերլուծում է մեր հոգեբանութիւնը, ապրուած աղէտի հանդէպ մեր մտայնութիւնը, մեր տրամաբանութիւնը հասկանալու համար:

Բնականաբար իր եւ իր ժողովրդի ապրած աննկարագրելի տառապանքից յետոյ սպեղանի էր իր նման մէկի համար մեր Ա. հանրապետութեան ստեղծումը եւ առաջիններից էր, որ մեծ եռանդով ողջունեց նրա գոյութիւնը:

Ուշագրաւ է մեր հանրապետութեան կրթութեան եւ արուեստի նախարար Ն. Աղբալեանի նամակը Փ. Թերլեմեզեանին, ուր առաջարկում է Թէոդիկի եւ նրա գրադարանի փոխադրութիւնը Երեւան` աւելացնելով. «Թէեւ հանր. մատենադարանը դեռ շէնք չունի: Ես կողմնակից եմ,- գրում է նա,- արեւմտահայ ուժերին երկիր հաւաքելու, եւ այս նկատումով կ՛աշխատիմ Թէոդիկին  էլ տեսնել Երեւան` մի համապատասխան ազգային հիմնարկութեան մէջ:

18 սեպտեմբեր 1919թ. հանր. կրթութեան եւ արուեստի մինիստր` Նիկոլ Աղբալեան,#2737»:

Անշուշտ յանցագործութիւն կը լինէր համեմատել մեր այսօրուայ համապատասխան նախարարներին Ա. հանրապետութեան գործիչների հետ, բայց եւ աչք փակել այն մեծամիտ անտարբերութեանը, որով արհամարհւում են այսօր սփիւռքի իրական տաղանդները, կամ` նրանց ստեղծածը, անկարելի է: Չէ՞ որ այդ ամէնը եղել է նոյնիսկ այն ժամանակ, երբ, ինչպէս յարգարժան Աղբալեանն է նշում, նոյնիսկ շէնք, այսինքն բացարձակ պայմաններ անգամ չեն եղել, սակայն եղել է ստեղծուածի հանդէպ գնահատանքի գիտակցութիւն ու դրանով ազգը սնելու ձգտում: Այսօր դրա պակասն ենք տեսնում:

Մեր ստեղծածի, մեր ունեցածի հանդէպ մեր ցուցաբերած այս անտարբերութիւնը արդէն ցաւալի չափերի է հասնում` մեզ զրկելով մեր իսկ հարստութիւնից: Բայց չէ՞ որ այդ հարստութիւնները ստեղծուել են ամենածանր պայմաններում, բռնութեան ու արեան հոսքի մէջ, ստեղծուել են հարստացնելու, հաստատելու հայի ստեղծարար միտքն ու հոգին` ապացուցելով, որ այն գոյատեւել է` ունենալով այդ երկու անկողոպտելի հարստութիւնները, որին չի յաղթել եւ ոչ մի թշնամի:

Ժամանակն է մեր դպրոցական դասագրքերի նիւթերը թարմացուեն աւելի ընդարձակ տեղեկատուութեամբ, չվախենանք հրամցնելու մեր աշակերտներին բարդ նիւթեր: Մեր ունեցած ահռելի հարստութեամբ յագեցուած մշակոյթը այսօր զոհաբերւում է համաշխարհայնացման ռազմա-տնտեսական մտայնութեանը: Գաղափարական հայը դարձել է միայն սպառող` ոտնահարելով մինչեւ իսկ իր մայրենի լեզուն:

Յատկապէս արեւմտեան ափերում հայերէնի դասագրքերը  ամենանախնական պարզունակութեամբ են հրամցուած, որի արդիւնքում աշակերտները հայ մշակոյթի միայն որոշակի ճանաչուած անունների են ծանօթանում` առաւելութիւնը տալով տիրող օտար լեզուին: Հայ մշակոյթ եւ աշակերտ կապը ընդհանրապէս գոյութիւն չունի եւ, բնականաբար, հայ շրջանաւարտը սահմանափակ գիտելիք եւ բառապաշարով է աւարտում դպրոցը` խրտչելով օգտագործել իր ոչ լիարժէք լեզուն:

Հայ աշակերտութեանը մատուցենք իրենց ընդունակութիւններից աւելի բարձր եւ բարդ նիւթեր, որ զարգացնենք իրենց գիտելիքի եւ լեզի իմացութիւնը, եւ ոչ թէ հակառակը` պարզեցնենք հրամցուելիքը իրենց մակարդակին հասու դարձնելու համար, որ իրենք դառնան տէրն ու վերծանողը մեր գրական, պատմագիտական, արուեստի, արժէքներին:

Իմ այստեղ ներկայացրածը ընդամէնը փշրանք էր արեւմտահայ մեր ծով հարստութիւնից:

Չթերանանք մեր պարտականութեան մէջ, մեր նոր սերունդին ստիպենք սնուել իրենց ունեցած այդ ծով հարստութեամբ:

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here