Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Կեցուածքը Հայոց Մեծ Եղեռնի Շրջանին

0
348

ՊԱՅՔԱՐ 141-Յարութիւն Իսկահատեան- Պէյրութ

Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու մայրաքաղաք Ուաշինկթընի մէջ, կեդրոնը Պոսթըն գտնուող «Հայկական Ազգային Հիմնարկ»ը (Armenian National Institute- ANI) Սեպտեմբեր 2000-ին գիտաժողով մը գումարած է՝ նիւթ ունենալով «Ամերիկան Եւ 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութիւնը», որուն մասնակիցած են պատմաբաններ Մարթին Կիլպըրթ, Վահագն Տատրեան, Ճոն Միլթըն Քուփըր կրտսեր, Լոյտ Ի. Էմպրոսիյըս, Ռուբէն Փոլ Ատալեան, Սուզան Ի. Մորանեան, Սուզան Պիլլինկթըն Հարփըր, Փիթըր Պալաքեան, Ռիչըրտ Յովհաննէսեան, Տոնըլտ Ա. Ռիչի, Թոմըս Ս. Լենըրտ եւ Եէյլ Համալսարանի պատմութեան դասախօս ու գիտաշխատող Ճէյ Ուինթըր, որ նիւթին շուրջ այս պատմաբաններէն ոմանց արծարծած տեսակէտները ի մի հաւաքելով եւ համադրելով խմբագրած է՝ «Ամերիկան Եւ 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութիւնը» խորագրեալ հատորը, որ լոյս տեսած է Մասաչուսէցի Քէմպրիճ Համալսարանի հրատարակչատունէն, 2004-ին, 333 էջ (Jay Winter, «America And The Armenian Genocide of 1915», Cambridge University Press, 2004, 333 pages):

Վերջին շրջանին միջազգային քաղաքական եւ զինուորական անցուդարձերուն հետեւողները յստակօրէն կը նկատեն, թէ Ամերիկա աշխարհի զանազան վայրերու դէպքերուն անտեղիօրէն միջամուխ կ’ըլլայ գործօն կերպով, Ամերիկայի գերագոյն շահերը ապահովելու մտահոգութեամբ կամ աւելի ճիշդը՝ պատճառաբանութեամբ: Տրամաբանող անձ մը տեղի՛ն հարց կրնայ տալ, թէ ըստ իրեն մարդու իրաւունքներու եւ ազատութեան բարձր աստիճանի պաշտպան կանգնող ոյժը՝ Ամերիկան 1915-ի Հայոց Մեծ Եղեռնի օրերուն ինչո՞ւ չմիջամտեց, երբ իր ձեռքը հասնող տեղեկութիւնները զօրաւոր փաստարկներ էին հայուն դէմ թուրքին կողմէ ի գործ դրուող ոճրային վայրագութիւններու:

Քսաներորդ  դարու առաջին Ցեղասպանութեան՝ Հայասպանութեան մասին Աղէտին յաջորդող քանի մը տասնեակ տարիներու լռութենէ կամ երկչոտ արտայայտութենէ ետք, նոյն դարուն վերջաւորութեան մեծ եռանդով միջազգային ընտանիքը սկսաւ արծարծել Հայկական Հարցը զգալի կերպով՝ նաեւ շնորհիւ վերապրողներու եւ անոնց ժառանգորդ սերունդներու յուշագրական աշխատանքներու լոյս տեսնելուն: Մեծ Եղեռնէն անմիջապէս ետք, վերապրողները՝ շշմած սարսափի ազդեցութենէն եւ իրենց ապրած հոգեցնցումի պատճառով, այդ մասին չէին արտայայտուէր: Հետզհետէ երբ վերքերը սպիացան բայց չմոռցուեցան, ականատես վկաներ սկսան լիայոյզ պատմել ինչ որ տեսած էին, ու այս բոլորը գրի առնուեցան իբրեւ յուշագրական փաստարկներ եւ ներկայացուեցան նաեւ միջազգային հանրութեան՝ գիտաժողովներու կարեւոր նիւթ դառնալով: Միայն քսաներորդ դարու վերջաւորութեան հանրային կարծիքը համոզուեցաւ, թէ Հայասպանութիւնը միջազգային կարեւորութիւն կը զգենու, ըստ գիտաշխատող պատմաբան Ճէյ Ուինթըրի (էջ 1):

Հեղինակը սոյն հատորին մէջ կ’ընդգծէ Հայասպանութեան հանդէպ ներկայիս Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու ուրացման հետ շփոթուող կէս ճանաչման եւ Մեծ Եղեռնի օրերուն անոր հայ տառապեալներու այդքան մօտիկ պաշտպան ու կարեկցող ըլլալու  իրականութեան միջեւ գոյութիւն ունեցող հսկայ տարբերութիւնը: Ան հարց կու տայ. «Ամերիկա ինչո՞ւ չփորձեց արգելք հանդիսանալ Հայոց Ցեղասպանութիւնը գործող ձեռքերուն եւ խափանել անոնց ծրագիրը ժամանակին» (էջ 2): Ուինթըր կը մէջբերէ բանաստեղծ եւ փիլիսոփայ Թոմաս Սթըռնզ Իլիըթի այս հարցին մասին ակնարկութիւնը, որ կ’ըսէ. «Հաւաքական խողխողումներ տեղի ունեցած են եւ աշխարհը թոյլատրած է այդ: Հայ զոհերը փրկելու գաղափարին եւ անոնց դառն ճակատագրի իրականութեան միջեւ գոյութիւն ունի միջազգային մութ գահավէժ մը…» (էջ 2):

Հայոց Ցեղասպանութիւնը մութին մէջ չգործադրուեցաւ ինչպէս ոմանք կ’ըսեն, այլ աչքերուն առջեւ հազարաւոր ոչ-հայ ականատես վկաներու, որոնք իրենց զեկուցումները ղրկեցին Հայաստանէն դէպի Կ. Պոլիս, Պերլին, Լոնտոն եւ Ուաշինկթըն: Կոտորածներ տեղի ունեցան թղթակիցներու, բժիշկներու, զինուորներու, դիւանագէտներու, միսիոնարներու, գրողներու եւ ուսուցիչներու ներկայութեան, կ’ըսէ Ճէյ Ուինթըր: «Ականատես վկաները իսկոյն գիտակցեցան պատահածին եւ իրենց գիտելիքները փոխանցեցին միլիոնաւոր մարդկանց տակաւին այն ատեն երբ դէպքերը տեղի կ’ունենային», կ’աւելցնէ հեղինակը (էջ 2):

Ա. Համաշխարհային Պատերազմի սկիզբն ու ընթացքին Գերմանիա զինակցած ըլլալով Թուրքիոյ, կը հետեւէր երկրորդական հարցերը անտեսելու եւ հիմնականօրէն պատերազմին վրայ կեդրոնանալու գաղափարին: Գերմանիոյ համար հայոց ջարդերը երկրորդական կարեւորութիւն ունէին, ըսելու համար նուազագոյնը, ուր մնաց որ Գերմանիոյ մեղսակցութիւնը այդ կոտորածներուն այժմ անվիճելի փաստ մըն է: Գերմանական վարչամեքենան այն ատեն յաջողած էր հայոց մասին իր ներքին բոլոր լրատուամիջոցները լռութեան մատնել: Ըստ Ճէյ Ուինթըրի, Թուրքիոյ մէջ գերմանացի դիւանագէտները կը զգային թէ կաշկանդուած են եւ ազատ չեն իրենց տեսածներն ու լսածները հաղորդելու հանրութեան: Անոնք կը բաւականանային միայն գաղտնի նամակագրուեամբ եւ հեռագրութեամբ լուրեր հաղորդելու իրենց մեծաւորներուն: Այս գաղտնի վաւերաթուղթերը հասանելի չէին հանրութեան եւ տասնեակ մը տարիներ առաջ միայն գերմանացի լրագրող եւ պատմաբան Վոլֆկանկ Կուսթ յայտնաբերեց զանոնք Գերմանիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան արխիւներէն եւ հրատարակեց հատորով մը՝ «Հայերի Ցեղասպանութիւնը 1915-1916 – Գերմանիոյ Արտաքին Գործերի Նախարարութեան Քաղաքական Արխիւի Փաստաթղթերից» (The Armenian Genocide: Evidence from the German Foreign Office Archives 1915-1916):

Վերոյիշեալ պատճառներուն վրայ կ’աւելնայ Եւրոպայի անտարբերութիւնը, որ Հայաստանի եւ հայոց աւելի մօտ էր քան Ամերիկան: Եւրոպացիները գիտէին որ սուր ատելութիւն եւ ոխ գոյութիւն ունէր թուրքերու եւ հայոց միջեւ, եւ երկար ատենէ ի վեր կը հետեւէին միայն իրենց շահերը հետապնդելու ուղիին՝ առանց միջամուխ ըլլալու իրենց համար շահաւէտ երբեմն բարեկամ եւ երբեմն թշնամի Թուրքիոյ ներքին գործերուն:

Ճէյ Ուինթըր իր գիրքին յառաջաբանին մէջ կը յիշէ նաեւ ուրիշ պատճառ մը, որ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու արգելք դարձած էր հայերը փրկելու գործընթացին: Ամերիկայի ներքին ժողովրդագրական կազմաւորման մէջ կային գերմանական ծագումով ամերիկացիներ, որոնք երբեք պիտի չուզէին վնասել Գերմանիոյ, անոր Թուրքիոյ հետ դաշնակից ըլլալու հանգամանքին հակառակ: Շնորհիւ Կ. Պոլսոյ Ամերիկայի դեսպանին՝ Հենրի Մորկընթաուի հայանպաստ կեցուածքին, հարիւրաւոր ամերիկացի ականատես վկաներու եւ միսիոնարներու տեղեկագրութիւններու միջոցով՝ ամերիկացի ժողովուրդը լաւատեղեակ էր Հայաստանի դառն դէպքերէն եւ ընդվզումը լայնածաւալ էր Ամերիկայի հանրային կարծիքին մօտ: Հակառակ այս իրողութեան, երբ հարցը կու գար գործնականպէս միջամտելու հայերը փրկելու գործին, ամերիկացիներէն շատեր ձեռնածալ կը մնային, որովհետեւ զգայուն եւ մութ հաշիւներ կը խանգարէին անոնց անկեղծ զգացումները:

Ամերիկացի ժողովուրդին մեծամասնութիւնը կ’ուզէր պատերազմէն հեռու մնալ մանաւանդ երբ կը լսէր թէ հայոց արիւնը կը հոսի անհաշիւ: Թուրքերու վայրագութիւնն ու ոճիրները զանոնք սարսափեցուցած էին: 1916-ին երբ Ուուտրօ Ուիլսըն Ա.Մ.Ն.ի նախագահ վերընտրուեցաւ, անոր պատճառը Ամերիկան պատերազմէն հեռու պահելն էր իր չեզոք քաղաքականութեամբ: Ամերիկացի քաղաքագէտներէն շատերու համար երբ զոհերը ամերիկացիներ չեն, այն ատեն իրենք միջամուխ ըլլալու պէտք չունին: Այս հարցին մասին Ուինթըր կ’ըսէ. «Իր ներքին հարցերու առաջնահերթութիւնը Ամերիկայի համար, Հայոց Ցեղասպանութեան հարցը կը դնէ անոր հասանելի սահմաններէն դուրս… Պարզապէս այս էր իրականութիւնը» (էջ 3), կ’եզրակացնէ հեղինակը:

Պատմաբան Վահագն Տատրեան սոյն գիրքին մէջ ներկայացուած իր տեսակէտի  հատուածին մէջ կ’ըսէ. «Հայոց Ցեղասպանութիւնը զանազան պատճառներէ բխած տարբեր տեսակներով ոճիրներու ողկոյզ մըն է, որ նախագուշակն է Բ. Աշխարհամարտի Հրեաներու Հոլոքոսթին (Ողջակիզման- Յ.Ի.)» (էջ 3):

Վահագն Տատրեան մէջբերելէ յետոյ այդ ժամանակի Ա.Մ.Ն.ի դեսպան Հենրի Մորկընթաուի հետեւեալ հաստատումը, թէ ըստ թուրքերու «Հայերը բնաջնջուելէ առաջ, անոնք անպաշտպան պէտք է ձգուին» (էջ 63), անուղղակիօրէն  կը մատնանշէ Հայասպանութեան ոճիրներու մանրամասնութիւններու մասին՝ Ա.Մ.Ն.ի պաշտօնական եւ հանրային կարծիքի լաւատեղեակ ըլլալուն:

Պատմաբան Ռուբէն Փոլ Ատալեան ոչ իբրեւ արդարացում՝ սպաննուող հայոց օգնութեան հասնելու նկատմամբ Ամերիկայի ձեռնածալ մնալուն, այլ ընդհանուր գիծերու մէջ կ’ըսէ. «Եւրոպական երկիրները, որոնցմէ ամէն մէկը իբրեւ մեծ գաղութարար հետամուտ էր Թուրքիոյ վրայ առաւելագոյն քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային ազդեցութիւն ունենալու: Թուրքիոյ մէջ, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու գործունէութիւնը քաղաքական ազդեցութենէ հեռու էր եւ կը մնար մարդկային, մշակութային եւ կրօնական օգնութիւններու ծիրին մէջ հայոց տագնապալի օրերուն՝ Մեծ Եղեռնի տարիներուն եւ անկէ առաջ» (էջ 146):

Եթէ երբեք պատմաբան Ճէյ Ուինթըր այսքանով կը փորձէ բացատրութիւն մը գտնել բայց ոչ՝ արդարացում, Մեծ Եղեռնի օրերուն հայոց կեանքը փրկելու ամերիկեան թերացումին, այսօր ինչպէ՞ս բացատրել Ա.Մ.Ն.ի կողմէ Հայասպանութեան կիսաճանաչման երեւոյթը: Ամէն պարագայի տակ, պաշտօնական Ա.Մ.Ն.ը տակաւին չէ ճանչցած Հայոց Ցեղասպանութեան փաստը եւ հետեւեալ համացանցային կայքին մէջ  https://journals.openedition.org/eac/361?lang=en կը գտնենք անոր իբրեւ պատճառ հետեւեալ թերի բացատրութիւնը՝ ուր դոկտ. Ժիւլիէն Զարիֆեան (Ամերիկեան Քաղաքակրթութիւն նիւթի դասախօս Ֆրանսական Սերժի-Փոնթուազ համալսարանին մէջ – Julien Zarifian is a Lecturer in American Civilization at the University of Cergy-Pontoise) կ’ըսէ. «Թէպէտ բազմաթիւ ականաւոր անձնաւորութիւններ, միութիւններ, Ամերիկայի  նահանգներուն մեծ մասը եւ հիմնարկներ ճանչցած են Հայոց Ցեղասպանութիւնը, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Քոնկրէսը տակաւին չէ օրէնսդրած այս հարցը, հիմնականօրէն Քոնկրէսի «Գործադիր Մարմին»ի ճնշումով, որ իր կարգին կը գտնուի թրքական ճնշումի տակ… Ա.Մ.Ն.ը տակաւին կ’ուզէ պահել Թրքական Հանրապետութիւնը իբրեւ իր քաղաքա-աշխարհագրական հիմնական դաշնակիցը Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, անոր մէջ իր կենսական շահերը տեսնելով»:
Անկողմնակալ տեսանկիւնէ դիտելով թէ՛ Ճէյ Ուինթըրի եւ թէ՛ Ժիւլիէն Զարիֆեանի բացատրութիւնները Հայասպանութեան կապակցութեամբ Ա.Մ.Ն.ի կեցուածքին շուրջ առարկայական են, սակայն ինչպէս վերը նշուեցաւ արդարացուցիչ չեն՝ երբ հարցը ճշմարտութեան բացայայտման կը վերաբերի: Ա.Մ.Ն.ը ինքզինք կը հակասէ երբ Հայասպանութեան ճշմարտութիւնը կը քօղարկէ շահադիտական պատճառաբանութիւններով, հետեւաբար յօդս կը ցնդին անոր «մարդու իրաւունքներ»ու վերաբերեալ բոլոր հնչեղ լոզունգները…:

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here