ԻՆ՞Չ ՊԻՏԻ ԸԼԼԱՐ ՄԵՐ ՎԻՃԱԿԸ, ԵԹԷ ՔԱՆԻ ՄԸ ՈՒՐՖԱՆԵՐ ԾԱՌԱՆԱՅԻՆ ՄԵՐ ԴԷՄ…

0
396

ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ – ՊԱՅՔԱՐ  143

Հայ  քաղաքական մտքի քիչերու մտքով կ’անցնէր Հայոց Ցեղասպանութեան սպառնալիքը:  Մեծամասնութեան  համար անսպասելի էր:  Թրքական  եաթաղանը այնպէս ծրագրաւորած  էր տեղահանութիւնը եւ  կոտորածները,  հազուադէպ  հանդիպեցաւ  դիմադրութեան: Այսուհանդերձ,  հայահոծ  որոշ   շրջաններ յաջողեցան  դիմել ինքնապաշտպանութեան, որուն  շնորհիւ  փրկուեցան շատեր, ուրիշներ  պատուաւոր մահով ինկան, զէնքը  ձեռքին…:

Ինքնապաշտպանութեան անմոռանալի   դրուագներ արձանագրուեցան Վանի, Սասունի, Այնթապի, Հաճընի, Շապին Գարահիսարի, Մուշի, Մուսա Լերան եւ այլ   վայրերու մէջ:   Համեստ պայմաններու տակ  ապրող գրեթէ անզէն հայութիւնը երկարատեւ դիմադրութիւն  ցոյց տուաւ  ջարդարարին եւ  պատուով հեռացաւ իր   ծննդավայրէն: Շնորհիւ այս դիմադրութեան, հազարաւոր  հայեր փրկուեցան  թուրքերու «ողորմածութեան» եւ Ցեղասպանութեան գողգոթայով մկրտուելու  փորձութենէն:

Մեր ժողովուրդը այս  օրերուն կը  վերյիշէ  Ուրֆայի  դիւցազնական հերոսամարտը: Անոր զաւակներուն   կերտած հերոսական  էջին յիշատակը:

Առ  ի  տեղեկութիւն մեր յարգելի ընթերցողներուն, Հայոց Ցեղասպանութեան նախօրէին Ուրֆայի  մէջ կը բնակէր  երեսունհինգ հազար հայ:  Ուրֆացիները, նախապէս՝  1895-ի  հայկական կոտորածներու  ընթացքին փայլուն  դիմադրութիւն մը  ցոյց տուած էին թրքական բանակին:  Վերջինս,  յիսուն օր  Ուրֆան  պաշարած պահելէ ետք,  ձախողեցաւ  գրաւելու  հայկական այս  փոքր քաղաքը:  Ուստի   դիմեց  նենգութեան՝  ձեւականօրէն  ջնջեց  պաշարումը  եւ  դաւադրաբար  խուժեց  քաղաքը, կոտորելով աւելի  քան  տասը  հազար  անզէն հայ:

1915-ի  Ամառը  քաղաք  ժամանեցին  Երիտթրքական  «Թաշքիլէթ Մահսուսիյէ»ի  անդամներ՝ կազմակերպելու Ուրֆայի հայութեան աքսորը:  Անոնք անմիջապէս  ձերբակալեցին քաղաքի    երեւելիները եւ   պահանջեցին  48  ժամերու  ընթացքին  յանձնել հայութեան մօտ  գտնուող  զէնքը:  Այս միջոցին, դաժանօրէն  սպաննեցին   մօտաւորապէս   չորս հարիւր խաղաղ բնակիչ:

Բոլոր  իրադարձութիւնները կը վկայէին, թէ  այլ  շրջաններու նման, Երիտթուրքերը  դաժան հաշուեյարդարի նախապատրաստութիւններ կը կատարէին Ուրֆայի  բնակիչներուն դէմ:  Ուրֆայի հայերը  լաւապէս գիտակցելով այս  խարդաւանքը, որոշեցին դիմել ինքնապաշտպանութեան:  Անոնք կազմեցին  Զինուորական Խորհուրդ:  Ինքնապաշտպանութեան կը մասնակցէին բոլորը՝ տարեցը, դեռատի պատանին, աշխատաւորն ու մտաւորականը, հոգեւորականն ու առեւտրականը  :

Թրքական  թնդանօթներ  Ուրֆայի  ռմբակոծումը սկսան  1 Հոկտեմբերին:  Հանդիպելով   հայերու  յամառ դիմադրութեան, անոնք նահանջեցին:  Յաջորդ յարձակումը  կազմակերպուեցաւ  քանի մը օր ետք:  Հայկական  Զինուորական Խորհուրդը   կեղծ նահանջի դիմեց, որպէսզի   թուրքերը  փորձեն  քաղաք մտնել:  Օգտուելով  թշնամիին անտարբերութենէն՝ հայ մարտիկները հակայարձակումի դիմեցին  եւ չէզոքացուցին   հարիւրաւոր թուրք բանակային:

Հայերու դիմադրութիւնը  փշռելու նպատակով,  թրքական   բանակը  նոր  թնդանօթներով եւ զինուորներով համալրուեցաւ  Հալէպէն:  Գերմանացի սպայ մը կը վարէր  քաղաքին դէմ յարձակողական գործողութիւնները:  Ուրֆայի հայերը հերոսաբար  ետ մղեցին  սկզբնական յարձակումները, սակայն թշնամիին  ռազմական առաւելութիւնը աստիճանաբար զգացնել տուաւ իր   ազդեցութիւնը:

Հերոսամարտի  վերջաւորութեան միայն  յիսուն  բնակարաններ  կանգուն մնացին Ուրֆայի    2300  տուներէն:  Թրքական հրետանին  աւերակի  վերածեց   հայկական թաղամասերը  եւ  ամրոցները:  Զինուորական Խորհուրդի անդամներէն  շատեր, անձնուիրաբար  կռուելէ ետք, թշնամիին  ձեռքը  գերի  չիյնալու  համար, անձնասպանութիւն գործեցին:  Ողջ մնացողները աքսորուեցան Իրաքի եւ Սուրիոյ անապատները:  Քիչեր հասան Հալէպ: Փակուեցաւ  հայու    արիւնով  ներկուած   մեր ժողովուրդի պատմութեան տխուր մէկ  էջը…:

Գերմանական  աղբիւրներու համաձայն,  թրքական կողմը նոյնպէս ունեցած է կորուստներ:  Անգլիական աղբիւրներ մինչեւ երերք հազար կը գնահատեն  թրքական բանակին  կորուստները:

Ուրֆայի   հերոսական  պաշտպանութիւնը աչքաթողի չմատնուեցաւ: Ժամանակակիցներէն շատեր դատապարտելէ ետք  թրքական բարբարոսութիւնները  վեր առին  հայ ժողովուրդի  ինքնապաշտպանութեան ոգին:  Հայ  ժողովուրդի բարեկամ Ֆրիտիոֆ Նանսէն իր յուշերուն մէջ  գրած է .« Ուրֆայի հայերը զոհուեցան  բազում անգամ  թիւով   գերազանց   թշնամիի դէմ կատաղի պայքարէն  ետք»:  Հանրի Պարպի գրած է ՝ Ուրֆայի  հայերը  իսկական կռիւի մէջ մտան թուրք  ջարդարարներու դէմ եւ  տեղի տուին միայն կառավարութեան  կողմէ  ուղարկուած  զօրքերու  բազմաքանակութեանը»:

Սակայն մեծագոյն գնահատականը  տուած է նոյնինքն  թշնամիի բանակին հրամանատարներէն  Ֆահրի Փաշա կոչեցեալը.« Ին՞չ պիտի ըլլար մեր վիճակը, եթէ այս ծանր  օրերուն,  քանի մը Ուրֆաներ  ծառանային մեր դէմ…»: Ուրֆայի  հերոսական  ինքնապաշտպանութիւնը հայ  ժողովուրդի ազգային ազատագրական  պայքարի  պատմութեան  փառաւոր  էջերէն մէկն է:

Վերածնած հայ  ժողովուրդը Ուրֆայէն մինչեւ Վան, Շապին Գարահիսարէն մինչեւ Հաճըն, Երեւանէն՝ Պէյրութ եւ այլուր կ’ապրի իր նահատակներուն պատգամով, իրականացնելով ազատ ու անկախ  հայրենիք ունենալու անոնց  երազը:  Ցեղասպանը  լաւատեղեակ  է՝ ոչինչ կը մոռցուի  եւ ոչ ոք պիտի  մոռցուի պատմութեան լուսանցքներուն մէջ:

Հաշուետուութեան եւ արդարութեան ժամը պիտի  հնչէ եւ  յայնժամ  դարձեալ պիտի խայտան   հոգիները Վանի, Ուրֆայի, Հաճընի,Սասունի, Շապին Գարահիսարի մեր բիւրաւոր   հերոսներուն :

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here