Օտար Մտաւորականներու Վկայութիւններ` Հայասպանութեան Մասին

0
281

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ԻՍԿԱՀԱՏԵԱՆ

Բազմաթիւ օտար մտաւորականներ, գրողներ եւ երեւելի անձնաւորութիւններ խոր ցաւով կ’արտայայտուին թուրքերու եւ այլոց կողմէ հայասպանութեան ուրացման երեւոյթին մասին:

Լիբանանցի գրող եւ մտաւորական Նաժի Նաաման կ’ըսէ. «Ինչ որ հայոց դէմ գործուեցաւ քսաներորդ դարու առաջին քառորդին, տակաւին լրիւ ճանաչում չգտաւ մանաւանդ Հայոց ցեղասպանութիւնը գործադրող թուրքերու յետնորդներուն կողմէ, որոնք տակաւին չեն դատապարտուած միջազգային ատեաններու կողմէ, ինչ որ կրնայ շատ վատ օրինակ դառնալ գալիք սերունդներուն համար»: Ցեղասպանութեան կանխարգիլումը շատ կարեւոր է այս օրերուն, կ’աւելցնէ ան:

Նաժի Նաաման` իբրեւ արաբ սրտցաւ մտաւորական,  կը հարցադրէ, թէ հայասպանութեան ուրացումն ու թուրքին անպատիժ մնալու պարագան քաջալերիչ պատճառներ չե՞ն, որ Իսրայէլ սանձարձակօրէն կը գործէ պաղեստինցի եւ արաբ խաղաղ քաղաքացիներուն դէմ իր զինուորական վայրագ գործողութիւններով: Ասոնցմէ է 2014-ի յուլիսին Կազայի պաղեստինցիներու կոտորածը, որուն պատճառը ուժերու անհաւասարութիւնն է, որմէ քաջալերուած` Իսրայէլ ցեղասպանութիւն կը գործէ ամբողջ աշխարհի լո՜ւռ աչքերուն առջեւ, կ’աւելցնէ Նաժի Նաաման: Ուրեմն ցեղասպանութիւնը կը շարունակուի մինչեւ մեր օրերը… Արդեօք այս մէկը հայասպանութեան շարունակութիւնը չէ՞:

Լիբանանցի մտաւորականը կ’ըսէ, որ միայն հրեաներն են, որ հատուցում ստացան գերմանացիներէն` կատարուած ջարդերուն համար, նախքան իրենց Պաղեստինը գրաւող վայրագ ուժի մը վերածուիլը: Արեւմուտքը ոչ միայն Պաղեստինը տուաւ հրեաներուն, այլ աչք գոցեց ու կը շարունակէ գոցել հրեաներուն ի գործ դրած բոլոր վայրենի արարքներուն:

«Ինչպէ՞ս թուրք մը կամ հրեայ մը հանգիստ սրտով կրնայ ապրիլ Հայաստանի կամ Պաղեստինի հողին վրայ, երբ հայ ու պաղեստինցի որբուկները աստանդական կը թափառին աշխարհի չորս կողմերը», հարց կու տայ Նաժի Նաաման:

Հակառակ այս դառն իրողութեան, այսօր բազմաթիւ օտարներ խղճամիտ եւ տրամաբանականօրէն կը վկայեն Հայոց ցեղասպանութեան մասին ու կը դատապարտեն բոլոր անոնք, որոնք գործեցին եւ կամ մեղսակից եղան այս ահռելի ոճիրին: Ուրացողներու որջը մնայուն կայք հաստատած է Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսին մէջ եւ անդադար արգելք կը հանդիսանայ հայասպանութեան ճանաչման գործընթացին: Ուրացող այդ սեւ ուժը թուրք-իսրայէլեան լոպին է:

Ստորեւ կը ներկայացնենք քանի մը ոչ հայ անձնաւորութիւններու վկայութիւնները` հայասպանութեան մասին.

Ա.- Լիբանանցի գրող եւ հրատարակիչ Նաժի Նաաման հայասպանութեան մասին պատրաստած ու հրատարակած իր «Հարիւր… Եւ դեռ կը շարունակուի ցեղասպանութիւնը» խորագրեալ արաբերէն հատորին մէջ, լոյս տեսած` «Նաաման հրատարակչական տուն»-էն 2015-ին, 501 էջ, հաւաքած է Հայոց ցեղասպանութեան մասին օտար ականաւոր մարդոց վկայութիւններն ու կարծիքները: Անոնցմէ ոմանք հայոց Մեծ եղեռնը ոչ միայն առանց տեսնելու, այլ նոյնիսկ անոր մասին նախապէս լսած չըլլալով, սակայն հոգիի բարութեամբ եւ տրամաբանութեան բարձր մակարդակով կրցած են թափանցել անցեալի ճշմարտութեան մէջ եւ կը դատապարտեն ոճրագործները: Այդ վկայութիւններէն են.

ա.- Հեղինակին` Նաժի Նաամանի հայրը, բանաստեղծ եւ մտաւորական Մըթրի Նաաման (1912 Դամասկոս- 1994  Ճիւնի, Լիբանան) «Հանդիպում բաժանումէ ետք» վերնագրեալ բանաստեղծութեամբ (էջ 367-369) քողազերծած է թուրք ոճրագործները` հայոց եւ յոյներու դէմ անոնց գործած ոճիրներուն համար, ուժգնօրէն յարձակելով անոնց դէմ: Այս բանաստեղծութիւնը Մըթրի Նաաման գրած է իր ուսանողութեան տարիներուն, Դամասկոսի մէջ,  1927-ին եւ ձօնած` թրքական ծագումով Սուրիոյ Հանրապետութեան նախագահ Մուհամմատ Ալի Պէկ Էլ Ապիտիին, առանց իմանալու անոր թրքական ծագման մասին. բանաստեղծութիւնը կը վերջանայ այսպէս. «… Քանի՜ հայեր եւ յոյներ մորթուեցան, եւ որքա՜ն արիւն հոսեցուցին բռնատէր դահիճները»:  Աստուծոյ նախախնամութեամբ, պատգամը ինքնաբերաբար հասած էր հասցէատիրոջ:

բ.- Նաժի Նաաման կը վկայակոչէ հայասպանութեան ականատես վկայ մը` Քարլ Այնար աֆ Վիրսէն (1875-1946), Կ. Պոլսոյ շուէտական դեսպանատան զինուորական կցորդ հարիւրապետը (աւելի ուշ` հազարապետ): Աֆ Վիրսեն հայասպանութեան պերճախօս ականատես վկայ մըն է (էջ 68-69):  Ան դեսպանատան մէջ գործած է 1915-1920: Այդ ժամանակաշրջանի անցուդարձերուն մասին աֆ Վիրսեն կանոնաւորաբար տեղեակ պահած է Շուէտի դեսպան Փեր Կիւսթաւ Օկիւսթ Քոսվա Անքարսվարտը` գաղտնի զեկուցումներով: Ան 1942-ին հրատարակած է «Յուշեր խաղաղութենէն ու պատերազմէն» խորագիրով իր տպաւորութիւններու գիրքը, որուն մէջ լման գլուխ մը յատկացուցած է հայասպանութեան` «Ամբողջ ազգի մը բնաջնջումը» վերնագիրով: Հայոց սարսափելի վիճակը նկարագրելով` ան կ’ըսէ. «Թուրքիոյ մէջ կեցութեանս առաջին տարին ականատես դարձայ անհաւատալի ողբերգութեան մը, որ աշխարհի պատմութեան մէջ տեղ կը գրաւէ իբրեւ հայոց բնաջնջումը: Հայոց իրերայաջորդ բռնագաղթերը լոկ ծածկոյթ մըն էին այդ բնաջնջումին: Տեղահանութիւնները երեւութապէս կը նպատակադրէին հայերը տեղափոխել Միջագետքի հիւսիսային անապատները, սակայն անոնք խորքին մէջ նպատակ ունէին բնաջնջել հայութիւնը, որպէսզի Փոքր Ասիոյ մէջ ամրապնդուի թուրք տարրին գերիշխանութիւնը»: Այնար աֆ Վիրսեն կը շեշտէ, որ թրքական ղեկավարութիւնը հրամանները բերանացի ու ծայրայեղ խորամանկութեամբ կու տար` ամէն բան գաղտնի մթնոլորտի մէջ պահելով:

Բ.- Մարսելա Փոլեն, ծնած` Սինկափուր, 1958-ին: Հայրը իրլանտացի է, մայրը` հայուհի: Մարսելա վէպ մը գրած է Հայոց ցեղասպանութեան մասին, որուն առաջին երկու մասերը իր մօր պատմածներուն հիման վրայ շարադրուած են, որ իր կարգին իր մօրմէն լսած է իրենց գերդաստանի Գողգոթային պատմութիւնը Մեծ եղեռնի տարիներուն: Ամէն ինչ, որ լսած է հեղինակը, իր հոգւոյն մէջ յառաջացուցած է ո՛չ միայն մեծ տագնապ, այլեւ` մղձաւանջ մը, որ իր ամբողջ էութիւնը ցնցած է:

Մարսելա Փոլեն` Հայոց ցեղասպանութեան մասին իր վկայութիւնը տուած է իրական կեանքի վրայ հիմնուած վէպով մը, որ «Աշխարհի եզրը» խորագիրը կը կրէ: Վէպը անգլերէնէ թարգմանած է Արամ Արսէնեան, «Լուսակն»-ի հրատարակչութիւն, Երեւան, 2014, միջակ չափի 320 էջ: Marcella Polain (Vardivarian-Kirk) , «The Edge of the World» անգլերէնով լոյս տեսած է 2007-ին:

Հայոց ցեղասպանութեան նկատմամբ աշխարհի անտարբերութեան, Թուրքիոյ ուրացումին ու թրքական խեղաթիւրումներուն դիմաց, Փոլեն կը գրէ. «Ես նոյնպէս կարծում էի, որ պարզապէս ժամանակի խնդիր է, որ աշխարհը որքան սեւեռուն նայի պատմութեան, այնքան աւելի կը մտահոգուի: Բայց սխալւում էի: Արդէն շուրջ հարիւր տարի սպասում ենք: Մեր աչքերը յոգնել են, մեր տեսողութիւնը դաւաճանում է մեզ, մեր մտապատկերն այրւում է խոր, անսփոփելի տենդի մէջ… Դարերը թռչում են, մինչ մենք աչք ենք թարթում, մեր աչքերն ենք ճպճպացնում, իբր թէ չենք կարողանում ինչ-որ բանի հաւատալ: Համբերատար էինք, բայց սխալ էինք: Եւ քանի դեռ սպասում էինք, ճշմարտութիւնը գողացան եւ ստի վերածեցին: Վերաշարադրեցին թատերախաղը, վերակահաւորեցին բեմը, եւ բոլոր ստերը ճշմարտութիւն դարձան»:

Այս վէպը իրական կեանքի մը պատումն է: Զայն շարադրած ատեն Մարսելա Փոլեն «բաւական մեծ հետազօտական եւ ստեղծագործական աշխատանք» տարած է, ինչպէս ինք կ’ըսէ:

Վէպին «Ամէնուր նայում եմ ու քնում» խորագրուած մուտքին մէջ Մարսելա Փոլեն իր բողոքը կ’արտայայտէ մերթ խորհրդածութեամբ եւ մերթ Հայոց ցեղասպանութեան հետ առնչուած աղբիւրներու հետազօտութեամբ: Ան իր տառապանքին մէջ կը դիմէ մահացած մեծ մօր` Ովսանային, ըսելով. «Հանդարտեցրո՛ւ ինձ, տատի՛կ, եւ խաղաղեցրո՛ւ սրտիս զարկն ու արեանս խռովքը: Եւ պարգեւի՛ր ինձ սոսկ երկա՜ր ու զով գիշեր»: Քիչ ետք ան կ’աւելցնէ. «Յիշում եմ` ամբողջ գիշեր պայքարում էի քնի մակերեսում»:

Գ.- Էռնսթ Զոմմեր գերմանացի միսիոնար եղած է Թուրքիոյ մէջ Ա. Համաշխարհային պատերազմին: Գերմանիոյ մտաւորականութիւնը այդ ատեն կը ջանար ժողովուրդը իրազեկ դարձնել Թուրքիոյ եւ Գերմանիոյ քաղաքական իշխանութեանց` Հայաստանի արեւմտեան հատուածին եւ Կիլիկիոյ մէջ գործած ոճիրներուն ու բարբարոսութիւններուն մասին: Այս մարզին մէջ  գերմանացի արդարամիտ մտաւորականներ մեծ դժուարութեամբ (որովհետեւ այն օրերուն գերմանական իշխանութիւնները խստիւ կ’արգիլէին հայոց մասին ճիշդ տեղեկութիւններ հրատարակել- Յ. Ի.)  յօդուածներ, ժողովածուներ, յուշեր եւ տեղեկութիւններ կը հրատարակէին ճշմարտութիւնը լայն զանգուածներուն ծանօթացնելու համար: Ահաւասիկ` քանի մը հատ այդ յօդուածներու խորագիրներէն. «Համաշխարհային պատմութեան մէջ խոշորագոյն հալածանքը քրիստոնեաներու նկատմամբ», «Հայ ժողովուրդի բնաջնջման մասին», «Հայկական սարսափները», «Ոճիր Հայաստանի մէջ», «Հայոց հարցին էութիւնը», «Գերմանիան կը հովանաւորէ… հայոց բնաջնջումը», «Լռութեան յանցանքը», «Ճշմարտութիւնը Հայաստանի մասին» եւ «Հայ եկեղեցւոյ իրաւազրկումը»…

Գերմանացի այդ ուղղամիտ եւ ճշմարտութեան հետամուտ եկեղեցականներէն ու մտաւորականներէն էր Էռնսթ Զոմմերը, որ իր ականատեսի յուշերը հրատարակած է  իր հեղինակած գիրքով` «Ճշմարտութիւնը աշխարհամարտի ժամանակ Թուրքիայում հայ ժողովրդի կրած տառապանքների մասին» (Երեւանի պետական համալսարանի հրատարակչութիւն, գերմաներէնէ թարգմանեց Էվելինա Մակարեան, Երեւան, 2002, փոքր չափի 87 էջ: Ernst Sommer, «Die Wahrheit über die Leiden des armenischen Volks in Türkei während des Weltkreigs, Verlag Orient, Frankfurt-am-Main, 2002): Անոր յուշագիրքին վրայ տպագրութեան թուական չէ դրուած, հաւանաբար` գրաքննութենէ զերծ մնալու համար: Իրեն մատչելի տուեալներէն, գիրքին խմբագիրը` Արշակ Մատոյեան կ’եզրակացնէ, որ յուշագիրքը տպուած է հաւանաբար 1919-ին կամ 1920-ին:

Էրնսթ Զոմմեր ճշմարտութեան փնտռտուքի մէջ եղող քրիստոնեայ քարոզիչ մըն է: Անոր հաւատամքին մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւէ Մատթէոսի Աւետարանին Ժ. գլուխին 26-րդ համարը. «Չիք ինչ ծածուկ, որ ոչ յայտնի լիցի» (Չկայ ծածուկ բան մը, որ յայտնի պիտի չըլլայ): Իր յուշերուն մէջ, երբ կը նկարագրէ հայոց դէմ թուրքերուն գործած բարբարոսութիւնները, ան միշտ կը շեշտէ հայուն դիմադրութեան տոկուն ոգին: Անոր հեղինակած յուշագիրքը թէեւ փոքր է ծաւալով, սակայն ծանրակշիռ է ազդեցութեամբ, կը գրէ Արշակ Մատոյեան:

Էռնսթ Զոմմեր թուրքերը «ջարդարարութեան նուիրուածներ» կը կոչէ, երբ կը մէջբերէ անոնց կրօնաւորին խօսքը, որ իրեն ենթակայ ջարդարարներուն խորհուրդ կու տայ չգթալ հայոց, որովհետեւ Ալլահը գութ չունի հայոց հանդէպ (բազմաթիւ իսլամ արաբ մտաւորականներ եւ լրագրողներ այլ առիթներով հերքած են իսլամ կրօնի մէջ այսպիսի գաղափարներու գոյութիւնը: Անոնք կ’ըսեն, որ այս տեսակի սխալ վարդապետութիւնը զուտ թրքածին է- Յ. Ի.): Էռնսթ Զոմմեր երեւան կը հանէ թուրք կրօնաւորին ոճրագործ էութիւնը ու կը քողազերծէ թուրք ժողովուրդը հրահրելու անոր արարքը: Հեղինակը թուրքերուն ի գործ դրած տանջանքներուն տեսակները կը պարզէ ու կ’ըսէ, որ անոնցմէ շատերը գործադրուած եւ յիշուած են միջնադարեան վկայաբանութիւններու մէջ: Ան կը յիշէ շուէտ, գերմանացի, ամերիկացի, յոյն եւ նոյնիսկ թուրք բազմաթիւ ականատեսներու վկայութիւնները: 1910-1930-ական թուականներուն գերմանացի մտաւորականները համոզիչ փաստերով երեւան հանեցին այն ճշմարտութիւնը, որ օսմանեան պետութեան մէջ Հայոց ցեղասպանութիւնը գիտակցուած, կանխամտածուած, ծրագրուած եւ կազմակերպուած էր պետութեա՛ն կողմէ, եւ որ այս հարցին մէջ օսմանեան պետութեան սատար եւ աջակից էին գերմանական իշխանութիւնները:

Էռնսթ Զոմմեր իր յուշագիրքի «Ներածական»-ին մէջ խստիւ կը քննադատէ ջարդարար Թուրքիոյ հանդէպ Գերմանիոյ կառավարութեան լռութիւնը, համամտութիւնն ու մեղսակցութիւնը: Այս հրապարակումով ան գերմանացի ժողովուրդը իրազեկ կը դարձնէ թուրքերու կատարած բարբարոսութիւններուն: Զոմմեր կը յիշէ 1895-1896-ի ապտիւլհամիտեան կոտորածները եւ 1909-ի Կիլիկիոյ աղէտը` շեշտելով այն իրողութիւնը, որ Մերսինի նաւահանգիստին մէջ եւրոպական ռազմանաւերուն վրայէն եւրոպական երկիրները հաշտ աչքերով կը նայէին հայոց արիւնահեղութեան:

Էռնսթ Զոմմեր կ’ըսէ, որ երբ թուրքերը հայեր կը կոտորէին վայրագօրէն, նոյն պահուն գերմանական մամուլը լայն տեղ կու տար թրքական կառավարութեան մասին ապակողմնորոշող տեղեկութիւններու, որոնք պատշաճութեան սահմանը անցնելով` շատ անգամ թրքասիրութիւն կը սերմանէին գերմանացիներու միտքերուն եւ սիրտերուն մէջ: Այս պատճառով Գերմանիոյ մէջ հասարակական սխալ կարծիք կը ստեղծուէր:

Մեկնելով մարդու իրաւունքներու եւ ազատութեան սկզբունքներէն` տակաւին 1920-ականներուն Էռնսթ Զոմմեր կը նկատէ, որ գերմանացի ժողովուրդին իրաւունքն է գիտնալ եւ ճանչնալ ճշմարտութիւնը Հայոց ցեղասպանութեան մասին եւ ոչ թէ ապատեղեկատուական սադրանքներու եւ ճնշումներու զոհը դառնալ:

Հայոց ցեղասպանութենէն մինչեւ օրս Թուրքիա կը տքնի խեղաթիւրել ճշմարտութիւնը: Ան Արեւմուտքի մէջ վարձկան գրիչներ կը հովանաւորէ քաղաքակիրթ աշխարհը մոլորեցնելու համար: Թուրքիա դրամի զօրութեամբ Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսին մէջ կը գործէ թուրք-իսրայէլեան լոպիի խողովակով եւ ցարդ յաջողած է արգելք հանդիսանալ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման եւ ճշմարտութեան բացայայտման: Սակայն այս բոլոր հակահայկական ժխտական գործունէութեանց դիմաց` օտար մտաւորականներու վկայութիւնները հայասպանութեան մասին կը ջրեն թրքական, սիոնական թէ այլ բոլոր ուրացումները եւ լայն կերպով հող կը պատրաստեն հայոց ի նպաստ արդարութեան հաստատման:

Պէյրութ

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here